Patrząc na Wschód

Fali­stość i krę­tość to cechy kra­jo­bra­zu Suwalsz­czy­zny, któ­ry two­rzą łagod­ne wznie­sie­nia, obłe pagór­ki, zako­la mean­dru­ją­cych rzek i linie leśnych ście­żek prze­ci­na­ją­ce roz­le­głą Pusz­czę Augu­stow­ską. Nawet sko­szo­ne sia­no, spra­so­wa­ne w belach i poroz­rzu­ca­ne jak­by od nie­chce­nia po polach, wpi­su­je się w powszech­ną tu krą­głość. Prze­strzeń tę wypeł­nia­ją kolo­ry – w poło­wie sierp­nia nadal domi­nu­je zie­leń: od jej ciem­ne­go odcie­nia, któ­rym nasy­co­ny jest Wigier­ski Park Naro­do­wy, przez jaśniej­sze pla­my roz­le­głych łąk aż po paste­lo­wą nie­mal bar­wę jezior­nych szu­wa­rów. Koją­ce są tutaj tak­że błę­kit nie­ba i jezior, lek­ko spło­wia­ła żółć zbóż i głę­bo­ki brąz nagiej zie­mi. Na zmy­sło­wość pej­za­żu wpły­wa rów­nież zapach. W cią­gu dnia w powie­trzu moż­na wyczuć sło­dycz przej­rza­łych już mira­be­lek, mie­szan­kę polnych ziół i suchej tra­wy, wie­czo­rem i nocą – wil­goć wody i mgły, a jeśli mamy przy­jem­ność wędro­wać wów­czas przez las – zie­mi­sto-drzew­ną nutę.

Pośród tego całe­go bogac­twa, na tere­nie ukształ­to­wa­nym kil­ka­na­ście tysię­cy lat temu przez top­nie­ją­cy lodo­wiec, znaj­du­je się mała wieś (poni­żej stu miesz­kań­ców) – Buda Ruska. Zosta­ła zało­żo­na w XVIII wie­ku przez sta­ro­obrzę­dow­ców ucie­ka­ją­cych przed prze­śla­do­wa­nia­mi z Impe­rium Rosyj­skie­go. To tutaj odby­wa się Festi­wal lite­rac­ki „Patrząc na Wschód”. Wła­śnie zaczy­na się jego dwu­na­sta edy­cja.

Do celu docie­ram eta­pa­mi – naj­pierw pocią­giem z Kra­ko­wa do Suwałk, póź­niej małym busem do miej­sco­wo­ści Żubrów­ka i stam­tąd pie­szo do Bur­de­ni­szek, by wypo­ży­czyć rower, dzię­ki któ­re­mu łatwiej będzie mi codzien­nie kur­so­wać mię­dzy miej­scem festi­wa­lu a wsią Miko­ła­je­wo, gdzie nocu­ję. Ten dro­bia­zgo­wy zapis nie jest podyk­to­wa­ny nad­mier­ną skru­pu­lat­no­ścią spra­woz­daw­czą. W pew­nym sen­sie rzu­ca świa­tło na czte­ro­dnio­we, odby­wa­ją­ce się w samym środ­ku sierp­nia wyda­rze­nie, mówi też spo­ro o odwa­dze i nie­skrę­po­wa­nej wyobraź­ni orga­ni­za­to­rów. Na dale­kim, pół­noc­no-wschod­nim krań­cu Pol­ski, pośród pól i lasów uda­ło im się stwo­rzyć festi­wal, któ­ry przy­cią­ga ludzi z każ­de­go zakąt­ka kra­ju. Żeby się o tym prze­ko­nać, wystar­czy rzu­cić okiem na reje­stra­cje samo­cho­dów usta­wio­nych przy festi­wa­lo­wym polu namio­to­wym.

Zaczę­ło się od Gale­rii Foto­gra­fii, któ­rą w 2001 roku na swo­im pry­wat­nym podwór­ku w Budzie Ruskiej zało­żył Piotr Mal­czew­ski, foto­graf, podróż­nik, jeden z orga­ni­za­to­rów festi­wa­lu. Odby­wa­ły się tam cyklicz­ne poka­zy foto­gra­fii, połą­czo­ne z opo­wie­ścia­mi o wysta­wach – oko­ło pięt­na­stu, dwu­dzie­stu każ­de­go lata. Natu­ral­nym roz­wi­nię­ciem przed­się­wzię­cia oka­za­ły się spo­tka­nia z udzia­łem zapro­szo­nych przez Mal­czew­skie­go przy­ja­ciół – cza­sem ktoś sam pro­po­no­wał pre­lek­cję czy inne wyda­rze­nie tema­tycz­ne. Od począt­ku czę­stym gościem był Krzysz­tof Snar­ski, etno­graf z Muzeum Okrę­go­we­go w Suwał­kach. Pro­wa­dził wykła­dy o sta­ro­obrzę­dow­cach (w cza­sie tego­rocz­nej edy­cji festi­wa­lu popro­wa­dził spa­cer śla­da­mi sta­ro­wier­ców). Stop­nio­wo orga­ni­zo­wa­no coraz wię­cej wykła­dów z róż­nych obsza­rów: psy­cho­lo­gii, przy­ro­dy, lite­ra­tu­ry.

Zna­czą­cym momen­tem był ten, w któ­rym Mal­czew­ski tra­fił na książ­kę Pio­tra Bry­sa­cza Patrząc na Wschód. Prze­strzeń, czło­wiek, misty­cyzm. Nawią­zał kon­takt z auto­rem i zna­lazł z nim wspól­ny język. Mal­czew­ski i Bry­sacz zaczę­li razem two­rzyć festi­wal – począt­ko­wo pod nazwą „Spo­tka­nia z książ­ką. Patrząc na Wschód”. Ska­la wyda­rze­nia rosła; naj­pierw orga­ni­za­to­rzy gości­li kil­ku auto­rów, następ­nie kil­ku­na­stu, by pod­czas ostat­nich trzech edy­cji dobić do nie­mal czter­dzie­stu spo­tkań (w tym: warsz­ta­tów, spa­ce­rów tema­tycz­nych, pane­li dys­ku­syj­nych). Bry­sacz wyco­fał się w tym roku, żeby cał­ko­wi­cie poświę­cić się wydaw­nic­twu Paśny Buriat, ale od same­go począt­ku aż do dziś na pokła­dzie jest też trze­ci czło­nek zało­gi – Radek Nowac­ki.

Orga­ni­za­to­rzy festi­wa­lu do udzia­łu w przed­się­wzię­ciu zapra­sza­ją przy­rod­ni­ków, foto­gra­fów, pasjo­na­tów dane­go tema­tu. Dużą popu­lar­no­ścią cie­szą się spa­ce­ry zwią­za­ne z posze­rza­niem wie­dzy o zio­łach, moty­lach czy dzi­kich osach i psz­czo­łach. Dzie­ci, któ­re sta­no­wią spo­rą gru­pę uczest­ni­ków festi­wa­lu, mogą liczyć na róż­no­rod­ne warsz­ta­ty (cyja­no­ty­pii, ilu­stra­cji książ­ko­wej, przy­rod­ni­cze) i na mnó­stwo innych atrak­cji (takich jak choć­by ścian­ka wspi­nacz­ko­wa). Mal­czew­ski pod­kre­śla:

Bar­dzo istot­ne w myśle­niu o tym wyda­rze­niu było to, by przy­bli­żać uczest­ni­kom spe­cy­fi­kę regio­nu: Pod­la­sia, War­mii i Mazur oraz Suwalsz­czy­zny. Sta­ram się, żeby te ele­men­ty były obec­ne pod­czas każ­dej edy­cji festi­wa­lu. Duża część osób przy­jeż­dża z dale­kich stron Pol­ski i głów­nie z myślą o nich zapew­nia­my tego rodza­ju spo­tka­nia. Chce­my poka­zy­wać pięk­no, róż­ni­ce histo­rycz­ne i kul­tu­ro­we tych tere­nów.

Począt­ko­wo Mal­czew­ski finan­so­wał wspo­mnia­ne przed­się­wzię­cia ze środ­ków pry­wat­nych, cza­sem na zasa­dzie wymia­ny bar­te­ro­wej: spo­tka­nie za spo­tka­nie. Dziś orga­ni­za­to­rzy mogą liczyć na wspar­cie insty­tu­cji pań­stwo­wych, dzię­ki cze­mu pro­gram „Patrząc na Wschód” z roku na rok sta­je się coraz bar­dziej roz­bu­do­wa­ny, a jego odbior­cy czer­pią z bogac­twa prze­ka­zu inte­lek­tu­al­ne­go festi­wa­lu oraz – co nie mniej waż­ne – cie­szą się tutej­szą atmos­fe­rą życz­li­wo­ści, otwar­to­ści i cha­rak­te­ry­stycz­nej dla tego zakąt­ka kra­ju bez­po­śred­nio­ści. Nie­zwy­kłą aurę nie­za­prze­czal­nie two­rzą ludzie, ale wyda­je się, że napraw­dę roz­kwit­nąć pozwa­la im miej­sce, w któ­rym jest zlo­ka­li­zo­wa­ny festi­wal: pry­wat­ne podwór­ko mał­żeń­stwa Mal­czew­skich – wspo­mnia­ne­go już Pio­tra i jego żony Agniesz­ki (dobrej duszy tego przed­się­wzię­cia). Ta pry­wat­ność prze­strze­ni wpły­wa na cha­rak­ter wyda­rze­nia – gdy prze­kra­czam bra­mę, nie mam poczu­cia, że zaraz będę musia­ła oswa­jać się z czymś nowym, obcym. Nie muszę skru­pu­lat­nie badać tere­nu, by nabrać prze­ko­na­nia, że mogę się tu poczuć bez­piecz­na i mile widzia­na. Jest gwar­no, spo­ra część zgro­ma­dzo­nych zna się od daw­na, a ci z uczest­ni­ków, któ­rzy dopie­ro pozna­ją to miej­sce, wyda­ją się przej­mo­wać nie­wy­mu­szo­ną swo­bo­dę gestów i natu­ral­ność pozo­sta­łych osób.

Festi­wal jest orga­ni­zo­wa­ny w trzech pla­nach. Na pierw­szym znaj­du­je się mię­dzy inny­mi ponad stu­let­ni drew­nia­ny dom z pięk­nym gan­kiem i spo­rą prze­strze­nią, gdzie usta­wio­ne są ławy i dłu­gi stół, zachę­ca­ją­cy do chwi­li relak­su przy kawie. Naprze­ciw­ko, w daw­nym budyn­ku gospo­dar­czym, mie­ści się Gale­ria Foto­gra­fii, zawie­ra­ją­ca pra­ce Mal­czew­skie­go z jego podró­ży nad Baj­kał, do Mon­go­lii, ale też zdję­cia przed­sta­wia­ją­ce Czar­ną Hań­czę czy arty­stę nie­zwy­kle waż­ne­go dla regio­nu Suwalsz­czy­zny – Andrze­ja Stru­mił­łę. Wcho­dząc po zewnętrz­nych scho­dach, moż­na dojść do jedy­ne­go w Pol­sce Muzeum Mon­go­lii (po któ­rym spon­ta­nicz­nie opro­wa­dza Jędrzej Łukow­ski, na co dzień zwią­za­ny z biu­rem podró­ży Sze­ro­kie Tory, a w cza­sie festi­wa­lu wystę­pu­ją­cy rów­nież w roli pro­wa­dzą­ce­go spo­tka­nia). Naj­mniej­sze pomiesz­cze­nie to pra­cow­nia Mal­czew­skie­go, wypeł­nio­na książ­ka­mi, foto­gra­fia­mi i całym kra­mem, któ­ry spra­wia, że nie mam ocho­ty opusz­czać tego miej­sca. Pomię­dzy budyn­ka­mi roz­lo­ko­wa­ne są mniej­sze i więk­sze sto­ły z dostęp­ny­mi do zaku­pu książ­ka­mi festi­wa­lo­wy­mi, ręko­dzie­łem czy świec­ki­mi iko­na­mi (jak je okre­śla ich twór­czy­ni Katia Shram­ko).

Plan pierw­szy to tak­że miej­sce, gdzie znaj­dzie­my lokal­ne spe­cja­ły kuli­nar­ne: sękacz, domo­we bułecz­ki, litew­ski chleb i kwas chle­bo­wy. Ale spe­cjal­na uwa­ga nale­ży się ser­wo­wa­nej tu zupie albań­skiej, za któ­rej przy­go­to­wa­nie odpo­wie­dzial­ny jest Rigels Hali­li, antro­po­log kul­tu­ry, filo­log, histo­ryk, na co dzień pra­cu­ją­cy w Stu­dium Euro­py Wschod­niej na Uni­wer­sy­te­cie War­szaw­skim. Swo­ją przy­go­dę z festi­wa­lem roz­po­czął w 2020 roku, gdy popro­wa­dził spo­tka­nie z Mał­go­rza­tą Rej­mer na temat jej książ­ki Bło­to słod­sze niż miód. Gło­sy komu­ni­stycz­nej Alba­nii. Jak sam mówi:

Następ­ne­go dnia po spo­tka­niu stwier­dzi­łem, że może coś ugo­tu­ję, padło na zupę z socze­wi­cy czer­wo­nej, cie­szy­ła się dużym zain­te­re­so­wa­niem i znik­nę­ła dość szyb­ko, a Agniesz­ka Mal­czew­ska zapro­po­no­wa­ła, żebym w kolej­nym roku powtó­rzył ten pre­ce­dens. Tak się zaczę­ło, a od kil­ku lat zupa albań­ska sta­no­wi już tra­dy­cję festi­wa­lo­wą. Teraz uczę nowe poko­le­nie [śmiech – red.].

Od dwóch lat w przy­go­to­wa­niach i sprze­da­ży cie­płe­go wywa­ru uczest­ni­czy Anto­ni, syn Mal­czew­skich. Zupa jest prze­pysz­na, spraw­dzi­łam oso­bi­ście, a usta­wia­ją­ce się po nią kolej­ki tyl­ko wzmac­nia­ją moje prze­ko­na­nie o jej zale­tach.

Prze­pi­sy są domo­we, od moich dwóch babć, a szcze­gól­nie bab­ci Kate­ri­ny – z oko­lic Gji­ro­ka­stry. Zupy powsta­ją na bazie socze­wi­cy, a odmia­na wytraw­na z dodat­kiem ziem­nia­ków, octu i czosn­ku. Doda­ję też ser feta, żeby wzmoc­nić smak. W Tur­cji podob­na zupa funk­cjo­nu­je pod nazwą mer­ci­mek, jest bar­dzo popu­lar­na i cha­rak­te­ry­stycz­na dla tam­te­go obsza­ru Bał­ka­nów.

Jak dowia­du­ję się z dal­szej roz­mo­wy, do przy­go­to­wy­wa­nia skład­ni­ków anga­żo­wa­ni są tak­że auto­rzy – w sobo­tę dyżur obie­ra­nia ziem­nia­ków peł­nił Grze­gorz Kas­dep­ke. To prze­ni­ka­nie się ról gościa i domow­ni­ka jest zresz­tą powszech­ne w cza­sie festi­wa­lu. Choć pod­czas tego­rocz­nej edy­cji „Patrząc na Wschód” naj­czę­ściej moż­na zoba­czyć Rigel­sa z cho­chlą w dło­ni, bie­rze on rów­nież udział w roz­mo­wie z Ada­mem Bal­ce­rem o pol­skiej spu­ściź­nie na Bał­ka­nach Zachod­nich i pro­wa­dzi spo­tka­nie z Mar­kiem Jezior­skim na temat jego książ­ki Hotel Daj­ti. Alba­nia w cza­sie prze­szłym. Podob­nie jest w przy­pad­ku Bar­ba­ry Kowa­lew­skiej, twór­czy­ni fil­mu o Andrze­ju Stru­mil­le, pro­wa­dzą­cej spo­tka­nie fil­mo­we – a chwi­lę wcze­śniej zapew­nia­ją­cej gościom kawę. Radek Nowac­ki, współ­twór­ca festi­wa­lu od jego pierw­szej edy­cji, pod­kre­śla, że chciał­by utrzy­mać obec­ną atmos­fe­rę wyda­rze­nia.

Życzył­bym sobie, żeby kli­mat tych kil­ku dni nie znik­nął – rodzin­ny, podwór­ko­wy, bez­pre­ten­sjo­nal­ny wymiar festi­wa­lu. Mie­li­śmy moż­li­wo­ści prze­kształ­ce­nia „Patrząc na Wschód” w coś bar­dziej komer­cyj­ne­go, ale tego nie chcie­li­śmy. Posta­no­wi­li­śmy, że będzie­my dzia­łać odwrot­nie: posta­wi­my na jesz­cze więk­szą lokal­ność.

Duże zain­te­re­so­wa­nie festi­wa­lem Nowac­ki tłu­ma­czy odczu­wa­ną przez coraz licz­niej­szą gru­pę spo­łe­czeń­stwa tęsk­no­tą za nie­śpiesz­no­ścią, za spo­ko­jem, któ­ry nie jest luk­su­sem w krót­kim okre­sie waka­cji, ale czymś, co two­rzy naszą codzien­ność, a cze­go moż­na jesz­cze doświad­czyć w nie­któ­rych rejo­nach kra­ju. Histo­ria Nowac­kie­go to zresz­tą naj­lep­sze potwier­dze­nie jego słów – współ­or­ga­ni­za­tor „Patrząc na Wschód” wyje­chał z rodzin­nej Wiel­ko­pol­ski, by po stu­diach we Wro­cła­wiu i Glas­gow osiąść na nie­da­le­kich od Suwalsz­czy­zny Mazu­rach. Do Budy Ruskiej od dwu­na­stu lat przy­jeż­dża z dwie­ma cór­ka­mi, któ­re rów­nież two­rzą spo­łecz­ność festi­wa­lo­wą, dora­sta­ją i roz­wi­ja­ją się razem z tym wyda­rze­niem. Z Rad­kiem roz­ma­wiam w miej­scu sta­no­wią­cym dru­gi plan festi­wa­lu – to dal­sza część podwór­ka, gdzie pro­ste namio­ty słu­żą jako zada­sze­nie, a sce­na na pod­wyż­sze­niu jest przy­kry­ta dywa­na­mi, na któ­rych sto­ją dwa czer­wo­ne drew­nia­ne krze­sła i pień­ki peł­nią­ce funk­cję sto­li­ków. To tutaj bije ser­ce spo­tkań lite­rac­kich, a słu­cha­cze i słu­chacz­ki pro­wa­dzo­nych roz­mów zaj­mu­ją miej­sca na leża­kach, kocach, pniach róż­nej wiel­ko­ści lub bez­po­śred­nio na tra­wie. Sil­nie odczu­wa­na jest tu tak­że bli­skość Czar­nej Hań­czy, wyzna­cza­ją­cej z kolei ostat­ni, trze­ci plan tego lite­rac­kie­go świę­ta. Ścież­ka, któ­ra bie­gnie obok sce­ny i pro­wa­dzi od brze­gu rze­ki do węż­sze­go prze­smy­ku w głąb podwór­ka Mal­czew­skich, to coś w rodza­ju oso­bli­we­go waka­cyj­ne­go trak­tu. W cią­gu kil­ku dni obser­wu­ję ją z róż­nych punk­tów tra­wia­stej widow­ni – tak sze­ro­kiej pale­ty wzo­rów na ręcz­ni­kach i stro­jach kąpie­lo­wych nie widzia­łam na żad­nym festi­wa­lu lite­rac­kim. Wspo­mnia­ną ścież­ką bez­u­stan­nie, a więc i w cza­sie spo­tkań, wędru­ją rów­nież czwo­ro­no­gi, któ­rych jest tu cał­kiem spo­ro (i któ­re nie­kie­dy gło­śno się ze sobą komu­ni­ku­ją, ale wyda­je się, że niko­mu to nie prze­szka­dza). Zwie­rząt jest zresz­tą wię­cej. Na wyso­ko­ści sce­ny po pra­wej stro­nie znaj­du­je się staw, lek­ko ukry­ty za drze­wa­mi. Jak wspo­mi­na Piotr Mal­czew­ski, bywa­ło, że wyda­rze­niom akom­pa­nio­wa­ły recho­czą­ce żaby albo bóbr pała­szu­ją­cy gałę­zie – miesz­kań­cy oczka wod­ne­go. „Ktoś z publicz­no­ści popro­sił kie­dyś, by zwięk­szyć nagło­śnie­nie, ponie­waż dźwięk kum­ka­nia zagłu­szał trwa­ją­ce wów­czas spo­tka­nie” – doda­je ze śmie­chem.

Obfi­tość wyda­rzeń lite­rac­kich impo­nu­je. Poza wspo­mnia­nym wcze­śniej blo­kiem tema­tycz­nym poświę­co­nym histo­rii, przy­ro­dzie i kul­tu­rze Suwalsz­czy­zny, Pod­la­sia i Mazur w pro­gra­mie zna­la­zły się rów­nież roz­mo­wy o kwe­stiach zwią­za­nych z obsza­rem Wscho­du, mię­dzy inny­mi z Kir­gi­sta­nem, Kazach­sta­nem, Ira­nem czy Bał­ka­na­mi.

Doro­ta Fili­piak, jed­na z osób pro­wa­dzą­cych spo­tka­nia, podróż­nicz­ka i autor­ka ksią­żek mię­dzy inny­mi o Rumu­nii i Pod­la­siu Nad­bu­żań­skim, mówi:

Od kil­ku już lat przy­jazd na festi­wal wła­ści­wie sta­no­wi dla mnie rytu­ał. Przy­jeż­dża­my z przy­ja­ciół­mi, żeby pobyć na Suwalsz­czyź­nie i odwie­dzić „Patrząc na Wschód”. To wspa­nia­łe miej­sce i nie potra­fię sobie wyobra­zić lep­szej sce­ne­rii takie­go wyda­rze­nia. Wschód jest tutaj osią, celem, tema­tem – w cza­sie spo­tkań obra­ca­my się wokół tego na roz­ma­ite spo­so­by. Cza­sa­mi ten Wschód tro­chę się nam prze­su­wa – roz­ma­wia­li­śmy prze­cież choć­by o Ama­zo­nii. Widzę ideę festi­wa­lu, może się tu reali­zo­wać sze­ro­kie spoj­rze­nie na współ­cze­sny świat przez pry­zmat kil­ku głów­nych wąt­ków: histo­rii, tra­dy­cji, podró­ży, ale też wyzwań współ­cze­sne­go świa­ta, takich jak zmia­ny kli­ma­tycz­ne, któ­rych temat był obec­ny w moich roz­mo­wach.

Emi­lia Busło­wicz opo­wia­da, że do Budy Ruskiej przy­je­cha­ła z nie­da­le­kie­go Bia­łe­go­sto­ku. O festi­wa­lu dowie­dzia­ła się sie­dem lat temu, a w tym roku po raz pierw­szy zde­cy­do­wa­ła się na uczest­nic­two. Przy­zna­je, że przy­cią­gnę­ła ją mię­dzy inny­mi róż­no­rod­ność zain­te­re­so­wań i dzia­łań zapra­sza­nych tu gości: podróż­ni­ków, pisa­rzy. Zapy­ta­na o to, któ­re ze spo­tkań zro­bi­ło na niej naj­więk­sze wra­że­nie, Busło­wicz stwier­dza, że trud­no wybrać jed­no kon­kret­ne – wyróż­nia roz­mo­wę z Karo­li­ną Cie­ślik-Jaku­biak na temat Ira­nu czy tę doty­czą­cą książ­ki Pusz­cza Augu­stow­ska… autor­stwa Doro­ty i Grze­go­rza Zawadz­kich.

To na pew­no festi­wal dla osób, któ­re lubią dowia­dy­wać się nowych rze­czy i cenią lite­ra­tu­rę. Ze wzglę­dów oso­bi­stych jest mi bli­ski – odby­łam spo­ro podró­ży: do Kazach­sta­nu, Kir­gi­sta­nu, Arme­nii, Azer­bej­dża­nu. Jestem zachwy­co­na pozio­mem pre­le­gen­tów, auto­rów. Zain­te­re­so­wa­nie festi­wa­lem poka­zu­je, że mimo wszel­kich moż­li­wo­ści, zna­jo­mo­ści języ­ków, mimo prak­tycz­nie nie­ogra­ni­czo­ne­go dostę­pu do mate­ria­łów inter­ne­to­wych czu­je­my głód spo­tkań na żywo. Sama chęt­nie słu­cham o miej­scach, w któ­rych nie byłam, a do któ­rych chcia­ła­bym poje­chać. Wysłu­cha­ne na żywo rela­cje przy­bli­ża­ją mnie do reali­za­cji tych pla­nów.

Podob­nych gło­sów jest wię­cej – powta­rza­ją się zwłasz­cza te pod­kre­śla­ją­ce róż­no­rod­ność wyda­rzeń, ich poten­cjał roz­bu­dza­nia w ludziach chę­ci do samo­dziel­ne­go eks­plo­ro­wa­nia świa­ta. Moi roz­mów­cy zwra­ca­ją tak­że uwa­gę na koniecz­ność doce­nia­nia pięk­na przy­ro­dy i popu­la­ry­zo­wa­nia wie­dzy o niej – o ochro­nie śro­do­wi­ska i korzy­ściach z niej pły­ną­cych. Natu­ra jest tutaj peł­no­praw­ną boha­ter­ką, nie tyl­ko ze wzglę­du na oś tema­tycz­ną festi­wa­lu.

Każ­dy dzień „Patrząc na Wschód” koń­czy się kon­cer­tem lub poka­zem fil­mu kore­spon­du­ją­ce­go (kul­tu­ro­wo czy geo­gra­ficz­nie) z pół­noc­no-wschod­nim zakąt­kiem kra­ju. Wystę­py Oli Biliń­skiej i Izy Lamik, Remi­giu­sza Olszew­skie­go, a tak­że Mał­go­rza­ty Makow­skiej – któ­ra w fan­ta­stycz­nym sty­lu poka­zu­je, jak pięk­no Suwalsz­czy­zny odzwier­cie­dla się w muzy­ce ludo­wej – to spo­tka­nia pozo­sta­wia­ją­ce uczest­ni­ków i uczest­nicz­ki wyda­rze­nia ze swo­istym festi­wa­lo­wym powi­do­kiem emo­cjo­nal­nym. Wra­cam do domu póź­ną sierp­nio­wą nocą (chy­ba nigdzie nie ma tak gwiaź­dzi­ste­go nie­ba jak tu!) i nio­sę w myślach żywe wspo­mnie­nie tej przy­go­dy. Fun­da­ment „Patrząc na Wschód” two­rzą nie­zwy­kła wyobraź­nia, cie­ka­wość i rzad­ko spo­ty­ka­na dziś skrom­ność – i to wyda­je mi się naj­pięk­niej­sze.