Wiralowe Wzgórza

„Emi­ly Bron­të zmar­ła na gruź­li­cę sto sie­dem­dzie­siąt sie­dem lat temu, a ta adap­ta­cja i tak jest naj­gor­szym, co ją spo­tka­ło” – gdy tyl­ko zoba­czy­łam ten komen­tarz, jeden z wie­lu krą­żą­cych w sie­ci w momen­cie pre­mie­ry naj­now­szej ekra­ni­za­cji Wichro­wych Wzgórz, wie­dzia­łam, że roz­pocz­nę od nie­go swój tekst. Dostrze­że­nie i doce­nie­nie zło­śli­wej aku­rat­no­ści tej uwa­gi na pew­no ma zwią­zek z moim mile­nial­skim zami­ło­wa­niem do komen­to­wa­nia rze­czy­wi­sto­ści za pomo­cą memów i z nie­chę­cią do twór­czo­ści Eme­rald Fen­nell jako wan­na­be Gre­ty Ger­wig, ale roz­cza­ro­wa­nie jej naj­now­szym fil­mem to już znacz­nie szer­sze zja­wi­sko.

Trze­ciej – po Obie­cu­ją­cej. Mło­dej. Kobie­cie (2020) i Salt­burn (2023) – fabu­le Fen­nell od począt­ku towa­rzy­szy­ły kon­tro­wer­sje. Naj­pierw wąt­pli­wo­ści wzbu­dzi­ły decy­zje castin­go­we. Cathy, któ­ra w powie­ści umie­ra jako osiem­na­sto­lat­ka, zagrać mia­ła trzy­dzie­sto­pię­cio­let­nia Mar­got Rob­bie. W roli Heathc­lif­fa, któ­re­go etnicz­ność do dziś jest tema­tem dys­ku­sji¹, obsa­dzo­no (nie­speł­na trzy­dzie­sto­let­nie­go) Jaco­ba Elor­die­go. W blon­d­wło­se­go ary­sto­kra­tę, Edga­ra Lin­to­na, wcie­lił się aktor paki­stań­skie­go pocho­dze­nia – Sha­zad Latif, co „każ­de­mu zna­ją­ce­mu epo­kę będzie sugerował[o] nie­ślub­ne­go lub przy­naj­mniej nie­ak­cep­to­wa­ne­go przez esta­bli­sh­ment syna z kolo­nii”². Wresz­cie – słu­żą­cą, Nel­ly, zagra­ła Azjo­ame­ry­kan­ka Hong Chau.

Po pre­mie­rze do listy zarzu­tów dołą­czy­ły kolej­ne: ana­chro­nicz­ne³ kostiu­my i muzy­ka, este­ty­ka „dwu­go­dzin­nej rekla­my per­fum w reży­se­rii Tima Bur­to­na”⁴, skraj­na sek­su­ali­za­cja fabu­ły („Pięć­dzie­siąt twa­rzy Bron­të”)⁵ oraz prze­kształ­ce­nie posta­ci Isa­be­li Lin­ton, nie­szczę­śli­wie zako­cha­nej w Heathc­lif­fie i poślu­bia­ją­cej go, z ofia­ry prze­mo­cy domo­wej w ocho­czo pod­da­ją­cą się prak­ty­kom BDSM, infan­tyl­ną dewiant­kę.

Fen­nell przy­zna­je bez cie­nia żena­dy, że chcia­ła sfil­mo­wać tę opo­wieść tak, jak wyobra­ża­ła ją sobie jako czter­na­sto­lat­ka – w momen­cie pierw­szej lek­tu­ry (obo­wiąz­ko­wej w bry­tyj­skich szko­łach). Jed­ną z kon­se­kwen­cji tej decy­zji jest wie­lo­wy­mia­ro­wa infan­ty­li­za­cja: fabu­ły, moty­wa­cji poszcze­gól­nych posta­ci i dyna­mi­ki ich sto­sun­ków. Jak słusz­nie zauwa­ża Rhian­non Lucy Cos­slett, kon­cen­tra­cja na „histo­rii miło­snej” odby­wa się kosz­tem wszyst­kich innych obec­nych w powie­ści wąt­ków: nie­rów­no­ści kla­so­wych, żądzy zemsty, rasi­zmu, patriar­cha­tu, róż­nych form prze­mo­cy⁶. Jako nasto­lat­ka Fen­nell mogła nie być świa­do­ma wła­sne­go uprzy­wi­le­jo­wa­nia i mecha­ni­zmów kul­tu­ry domi­nu­ją­cej, ale dla­cze­go jako doro­sła twór­czy­ni legi­ty­mi­zu­je je, zamiast kry­tycz­nie się do nich usto­sun­ko­wać?

Whi­te­wa­shing Heathc­lif­fa⁷ w wyobraź­ni nasto­lat­ki mógł być nie­uświa­do­mio­nym prze­ja­wem jej bia­łe­go przy­wi­le­ju, ale Fen­nell powta­rza ten gest jako czter­dzie­sto­let­nia, main­stre­amo­wa, nagro­dzo­na Osca­rem reży­ser­ka i sce­na­rzyst­ka: zafał­szo­wu­je jed­ną z klu­czo­wych powie­ścio­wych opo­zy­cji – z pożą­da­ją­cej Heathc­lif­fa („Inne­go”) i poślu­bia­ją­cej blon­d­wło­se­go Edga­ra Cathy prze­ista­cza się w boha­ter­kę, któ­ra pożą­da bia­łe­go męż­czy­zny, ale z czy­sto eko­no­micz­nych pobu­dek wycho­dzi za boga­cza o hin­du­skim pocho­dze­niu.

Kolej­ny pro­ble­ma­tycz­ny przy­kład to Nel­ly, jed­na z nar­ra­to­rek powie­ści, wier­na powier­nicz­ka sekre­tów wie­lu posta­ci. Z badań wyni­ka, że w ostat­nich szes­na­stu latach wskaź­nik obec­no­ści azja­tyc­kich posta­ci (odgry­wa­ją­cych sce­ny mówio­ne) w hol­ly­wo­odz­kich fil­mach wzrósł z 3,4 do 15,9%. Z jed­nej stro­ny słu­żą­ca wpi­su­je się w ten pozy­tyw­ny trend, z dru­giej – prze­cież w wer­sji Fen­nell to wła­śnie ona przy­kła­da rękę do roz­łą­ki i cier­pie­nia kochan­ków, a póź­niej tak­że do śmier­ci Cathy. Jej spraw­czość zosta­je zatem wyko­rzy­sta­na prze­ciw­ko niej – jako ele­ment nega­tyw­nej cha­rak­te­ry­sty­ki.

Zda­niem Nad­ii Kho­ma­mi „każ­de poko­le­nie ma taką ekra­ni­za­cję Wichro­wych Wzgórz, na jaką zasłu­gu­je”⁸, a Fen­nell stwo­rzy­ła swo­ją z myślą o poko­le­niu Z, kon­su­mu­ją­cym i współ­two­rzą­cym tre­ści, któ­re mają nada­wać się przede wszyst­kim do „two­rze­nia fil­mi­ków i «sze­ro­wa­nia»”⁹. Jej wer­sja jest vibe’owa, hype’owa, pod­po­rząd­ko­wa­na logi­ce natych­mia­sto­wej gra­ty­fi­ka­cji.

Choć Hali­ma Jibril zapew­nia w click­ba­ito­wym tytu­le, że „poko­le­nie Z nie jest za głu­pie, by czy­tać Wichro­we Wzgó­rza”¹⁰, to wła­śnie alar­mu­ją­ce dane z 2024 roku dia­gno­zu­ją­ce spa­dek pod­sta­wo­wych umie­jęt­no­ści czy­ta­nia i pisa­nia w Wiel­kiej Bry­ta­nii¹¹ przy­wo­łu­je ona w kon­tek­ście trud­no­ści, jakich mło­dym użyt­kow­nicz­kom Book­To­ka nastrę­cza lek­tu­ra powie­ści Bron­të – z jej ana­chro­nicz­nym języ­kiem, wie­lo­war­stwo­wą struk­tu­rą, prze­sko­ka­mi w cza­sie, mul­ti­pli­ko­wa­niem nar­ra­tor­skich gło­sów czy zbież­no­ścią imion/nazwisk.

„Wichro­we Wzgó­rza”¹² jawią się jako dosko­na­ły pro­dukt swo­ich cza­sów – cyber­kul­tu­ry, póź­ne­go kapi­ta­li­zmu i kul­tu­ry tera­pii¹³, z Bar­bie i favo­uri­te inter­net boy­friend w rolach głów­nych, Char­li xcx w sound­trac­ku, tema­tycz­nym Airbnb, linią bie­li­zny, kosme­ty­ków czy dese­rów, ale też z odczu­wa­ny­mi przed trzy­dzie­sto­ma laty emo­cja­mi reży­ser­ki jako nad­rzęd­ną zasa­dą orga­ni­zu­ją­cą jej wizję twór­czą, ogląd rze­czy­wi­sto­ści (czy raczej: ode­rwa­nie od niej) oraz – pozba­wio­ne głęb­szych moty­wa­cji, nie­współ­mier­ne do wie­ku i ode­rwa­ne od spo­łecz­no-kul­tu­ro­wych kon­kre­tów epo­ki – zacho­wa­nia poszcze­gól­nych posta­ci.

U źró­deł moty­wa­cji Fen­nell może też leżeć:

fan­fi­ko­we pra­gnie­nie, aby [Cathy i Heathc­liff – A.K.] skon­su­mo­wa­li swo­ją miłość, pod­czas gdy Bron­të, któ­ra naj­praw­do­po­dob­niej przez całe swo­je życie nigdy nie dotknę­ła męż­czy­zny, pozo­sta­wi­ła je nie­speł­nio­nym. Prio­ry­te­ty­zo­wa­nie pożą­da­nia może być jed­nak bez­mier­nie pustym gestem¹⁴.

Podob­ną opi­nię wyra­ża jed­na z inter­nau­tek, stwier­dza­jąc, że tak mógł­by wyglą­dać lite­rac­ki pier­wo­wzór, „gdy­by Emi­ly Bron­të mia­ła pięt­na­ście lat i napi­sa­ła fan­fi­ka na Wat­t­pa­dzie”. Angiel­ska powie­ścio­pi­sar­ka swo­je pierw­sze i ostat­nie pro­za­tor­skie dzie­ło stwo­rzy­ła jed­nak nie­dłu­go przed trzy­dzie­sty­mi uro­dzi­na­mi, nasy­ci­ła wła­ści­wy­mi epo­ce, gotyc­ki­mi moty­wa­mi i opu­bli­ko­wa­ła pod (męskim) pseu­do­ni­mem Ellis Bell w 1847 roku.

Powieść Bron­të – wyda­na nie­daw­no w nowym prze­kła­dzie Anny Bań­kow­skiej, jak­by zeit­ge­isto­wo silą­cym się na uwspół­cze­śnie­nie prze­ka­zu – roz­gry­wa się w osiem­na­sto­wiecz­nej Anglii (a kon­kret­nie w latach 1771–1802), w posęp­nym kra­jo­bra­zie wrzo­so­wisk York­shi­re. Istot­ną rolę odgry­wa w niej cały sze­reg porzu­co­nych przez Fen­nell posta­ci: Hin­dley Earn­shaw, star­szy brat Cathy, w dzie­ciń­stwie znę­ca­ją­cy się nad Heathc­lif­fem, a po latach ze wzglę­du na dłu­gi zda­ny na jego łaskę; Hare­ton Earn­shaw, syn Hin­dleya, po śmier­ci ojca pozo­sta­ją­cy pod pie­czą Heathc­lif­fa; Lin­ton Heathc­liff, cho­ro­wi­ty syn Heathc­lif­fa i Isa­be­li Lin­ton, do jej śmier­ci wycho­wu­ją­cy się bez ojca; Cathe­ri­ne Heathc­liff, cór­ka Cathy i Edga­ra, pod­stę­pem zmu­szo­na przez Heathc­lif­fa do mał­żeń­stwa z Lin­to­nem; wresz­cie – najem­ca Droz­do­we­go Gniaz­da, Pan Loc­kwo­od, któ­re­go przy­by­cie do Wichro­wych Wzgórz zawią­zu­je akcję.

Powie­ścio­wy Heathc­liff „ze swą śnia­dą kar­na­cją przy­po­mi­na Cyga­na, ale ubie­ra się i zacho­wu­je jak dżen­tel­men, to zna­czy dżen­tel­men w typie wiej­skie­go dzie­dzi­ca”¹⁵. Jed­na z inte­rak­cji pomię­dzy nim a jego syno­wą opi­sa­na zosta­je – z per­spek­ty­wy zewnętrz­ne­go obser­wa­to­ra, Loc­kwo­oda – nastę­pu­ją­co:

Heathc­liff się zamach­nął, ale mło­da pani, któ­ra pew­nie zazna­ła już jego pię­ści, usko­czy­ła na bez­piecz­ną odle­głość. Ponie­waż nie mia­łem ocho­ty oglą­dać wal­ki psa z kotem, ruszy­łem w stro­nę ognia, uda­jąc, że tyl­ko chcę się ogrzać i nie mam poję­cia, że prze­szka­dzam. Obo­je mie­li tyle przy­zwo­ito­ści, że powstrzy­ma­li dal­sze zapę­dy¹⁶.

We współ­cze­snej lek­tu­rze Wichro­wych Wzgórz – zwłasz­cza zesta­wio­nej z ekra­ni­za­cją Fen­nell – ude­rza nazna­cza­ją­ca rela­cje mię­dzy­ludz­kie prze­moc (nie tyl­ko fizycz­na, ale tak­że psy­chicz­na i sys­te­mo­wa); w przy­pad­ku powyż­sze­go frag­men­tu, podob­nie zresz­tą jak wie­lu innych, baga­te­li­zo­wa­na i nor­ma­li­zo­wa­na, a nie­kie­dy wręcz pod­sy­ca­na (Heathc­liff nama­wia­ją­cy syna, by ten bił żonę). Mecha­nizm rasi­stow­skich uprze­dzeń¹⁷ i ich inter­na­li­za­cję jako skła­do­we cyklu prze­mo­cy, zemsty i agre­sji, któ­ry nazna­czy kolej­ne poko­le­nia, Bron­të opi­su­je w spo­sób do złu­dze­nia przy­po­mi­na­ją­cy póź­niej­szą o ponad sto lat stra­te­gię Toni Mor­ri­son z Naj­bar­dziej nie­bie­skie­go oka (1970): „Chciał­bym mieć takie jasne wło­sy i skó­rę, ubie­rać się tak ele­ganc­ko i tak dobrze się zacho­wy­wać… I być kie­dyś tak boga­tym jak on”¹⁸ – wyzna­je Heathc­liff, porów­nu­jąc się do Edga­ra Lin­to­na. „I o byle co wzy­wać na pomoc mamę […]. I trząść się ze stra­chu, jak wiej­ski chło­pak pogro­zi mu pię­ścią. I nie ruszać się z domu przez cały dzień, kie­dy pada deszcz”¹⁹, kontr­uje kpią­co Nel­ly, ujaw­nia­jąc tym samym kolej­ną cechę powie­ścio­wej, patriar­chal­nie sfor­ma­to­wa­nej rze­czy­wi­sto­ści: dual­ną logi­kę gen­de­ro­wych norm i wyni­ka­ją­ce z niej nie­ustan­ne pod­da­wa­nie oce­nie skraj­nie odmien­nych mode­li męsko­ści.

W sce­nie kon­fron­ta­cji Heathc­lif­fa i Edga­ra ten pierw­szy zwra­ca się do Cathy drwią­co:

Życzę ci szczę­ścia z tym tchó­rzem, co ma mle­ko w żyłach […]. Powin­szo­wać dobre­go gustu! Pomy­śleć, że wola­łaś tę roz­trzę­sio­ną gala­re­tę ode mnie! Nie zasłu­żył na moją pięść, naj­wy­żej na kop­nia­ka, i to mnie w peł­ni zado­wo­li. On teraz się mazgai czy mdle­je ze stra­chu?²⁰

Nie­mal­że lustrza­nym odbi­ciem tej sce­ny jest pierw­sze spo­tka­nie Heathc­lif­fa z dwu­na­sto­let­nim synem, samo­dziel­nie wycho­wy­wa­nym przez Isa­be­lę po jej odej­ściu od prze­mo­co­we­go męża. Na widok pier­wo­rod­ne­go męż­czy­zna wykrzy­ku­je:

O Boże, cóż to za pięk­niś! Sam urok i wdzięk! Kar­mi­li go śli­ma­ka­mi i ser­wat­ką, czy jak? Niech mnie pie­kło pochło­nie, Nel­ly, ale toto jest jesz­cze gor­sze, niż się spo­dzie­wa­łem, a dia­beł mi świad­kiem, że nie żywi­łem więk­szych nadziei²¹.

Nie­ustan­ne napię­cie pomię­dzy dwo­ma mode­la­mi męsko­ści – tą glo­ry­fi­ko­wa­ną, wyra­ża­ją­cą się poprzez gwał­tow­ność, bez­dusz­ność i prze­moc, oraz tą wyśmie­wa­ną, zacho­waw­czą i jako­by znie­wie­ścia­łą – powra­ca wie­lo­krot­nie. Sym­bo­li­kę binar­nych opo­zy­cji uwzględ­nia­ją tak­że mark­si­stow­skie inter­pre­ta­cje powie­ści: Wichro­we Wzgó­rza i Droz­do­we Gniaz­do odczy­ty­wa­ne są w nich jako repre­zen­ta­cje dwóch porząd­ków – odpo­wied­nio: czy­stej, nie­po­ha­mo­wa­nej ener­gii i toż­sa­mo­ści niż­szych klas oraz wyra­fi­no­wa­nia, ary­sto­kra­tycz­nych przy­wi­le­jów i spo­łecz­no-eko­no­micz­nej domi­na­cji²².

Pierw­sza adap­ta­cja Wichro­wych Wzgórz, pro­mo­wa­na zresz­tą jako „strasz­li­wa histo­ria nie­na­wi­ści”²³, to bry­tyj­ski film nie­my w reży­se­rii A.V. Bramble’a z 1920 roku, obec­nie uzna­wa­ny za zagi­nio­ny. Wer­sja o dzie­więt­na­ście lat póź­niej­sza, wyre­ży­se­ro­wa­na przez Wil­lia­ma Wyle­ra i nagro­dzo­na Osca­rem za naj­lep­sze zdję­cia w fil­mie czar­no-bia­łym, wyty­cza wybiór­czą, roman­tycz­ną ścież­kę, któ­rą podą­żać będą twór­cy kolej­nych reali­za­cji – rów­nież mek­sy­kań­skiej (1954) czy bol­ly­wo­odz­kiej (1966). Fabu­łę z 1939 roku cha­rak­te­ry­zu­je wła­ści­wa tej epo­ce prze­sa­da: nad­mier­na dra­ma­tur­gia gry aktor­skiej i war­stwy muzycz­nej, teatra­li­za­cja gestów czy nie­po­rad­ność dzie­cię­cych akto­rów. Gotyc­ka tra­ge­dia²⁴ o tok­sycz­nej rela­cji, obse­sji, prze­mo­cy i żądzy zemsty prze­ra­dza się w romans wszech cza­sów.

Choć Heathc­liff opi­sy­wa­ny jest jako „mło­dy Cygan”, na ekra­nie wcie­la się w nie­go Lau­ren­ce Oli­vier, ówcze­sna gwiaz­da teatru szek­spi­row­skie­go. Co cie­ka­we, po powro­cie Heathc­lif­fa (któ­ry od swo­jej wer­sji sprzed meta­mor­fo­zy róż­ni się wła­ści­wie wyłącz­nie stro­jem) Cathy (Mer­le Obe­ron) nie chce się z nim spo­tkać – to mąż ją do tego nama­wia. „Prze­ko­naj­my się, czy Ame­ry­ka uczy­ni­ła z nie­go ary­sto­kra­tę”, zachę­ca, po czym doda­je dobro­dusz­nie: „Możesz nawet się do nie­go uśmiech­nąć. Nie obra­żę się za uśmiech, bo żona mnie kocha”. W sce­nie kłót­ni Cathy i Isa­be­li ta dru­ga zosta­je nazwa­na „próż­ną gąską”, zaś Heathc­liff – „mrocz­nym i trud­nym czło­wie­kiem”. Języ­ko­wa archa­icz­ność nazna­cza tak­że inne wypo­wia­da­ne przez posta­ci kwe­stie: „Pra­gniesz go znisz­czyć, lecz ja go uszczę­śli­wię”, prze­ko­nu­je pom­pa­tycz­nie pan­na Lin­ton. W jed­nej z póź­niej­szych scen, uwie­szo­na na ramie­niu obo­jęt­ne­go męża, płacz­li­wie zapew­nia: „Cier­pisz, pra­gnę cię uszczę­śli­wić. Pozwól mi! Zosta­nę two­ją nie­wol­ni­cą! Przy­wró­cę ci życie!”.

Na łożu śmier­ci Cathy kon­fron­tu­je się z Heathc­lif­fem, ale też wyzna­je mu miłość. Umie­ra w jego obję­ciach, wpa­trzo­na we wrzo­so­wi­ska za oknem. Zroz­pa­czo­ny Heathc­liff, podob­nie jak jego lite­rac­ki pier­wo­wzór, bła­ga zmar­łą, aby prze­śla­do­wa­ła go jako duch i nie opusz­cza­ła nawet po śmier­ci.

W kolej­nej gło­śnej adap­ta­cji – z 1992 roku, w reży­se­rii Pete­ra Kosminsky’ego, z posta­cią Bron­të jako nar­ra­tor­ki – przy­gar­nię­ty na tar­gu w Liver­po­olu „cygań­ski chło­piec” wyra­sta na czar­no­wło­se­go Ral­pha Fien­ne­sa. Heathc­liff i Cathy (Juliet­te Bino­che) otwar­cie ze sobą roman­su­ją; boha­ter roz­ma­wia z drze­wa­mi i prze­po­wia­da przy­szłość z chmur, ale urzą­dza też sce­ny zazdro­ści. Dzie­lą­ce parę róż­ni­ce kla­so­we dają o sobie znać choć­by wów­czas, gdy Cathy – wzo­rem boha­ter­ki Bron­të – wyrzu­ty kochan­ka kwi­tu­je wynio­śle i pro­tek­cjo­nal­nie zara­zem: „Ład­ne mi towa­rzy­stwo. Ktoś, kto nic nie wie i nic nie mówi”.

Kosmin­sky skru­pu­lat­nie odtwa­rza binar­ny sche­mat powie­ścio­wy – Heathc­liff repre­zen­tu­je męskość gwał­tow­ną, nie­uzna­ją­cą żad­nych zasad, mrocz­ną i tok­sycz­ną²⁵, z kolei Edgar Lin­ton (Simon She­pherd) uosa­bia typ dys­tyn­go­wa­ne­go, powścią­gli­we­go dżen­tel­me­na, respek­tu­ją­ce­go nor­my spo­łecz­ne i zacho­wu­ją­ce­go się sto­sow­nie do swo­je­go sta­tu­su i pozy­cji kla­so­wej²⁶. Dla­te­go też po powro­cie byłe­go kochan­ka Cathy sły­szy z ust męża: „Posta­raj się nie ośmie­szać przed domow­ni­ka­mi. Heathc­liff to tyl­ko zbie­gły paro­bek”.

„Jestem łaj­da­kiem, zale­ży mi tyl­ko na two­im mająt­ku” – wyzna­je tym­cza­sem pozba­wio­ny skru­pu­łów Heathc­liff w roz­mo­wie z Isa­be­lą (Sophie Ward), świa­dom, że ta dzie­dzi­czy po swo­im bra­cie. W jed­nej z póź­niej­szych scen widzi­my ją – już jako żonę Heathc­lif­fa – zastra­szo­ną, pobi­tą i trwa­le oszpe­co­ną. Ofia­rą szan­ta­żu i fizycz­nej prze­mo­cy z jego stro­ny pada w dal­szej czę­ści fil­mu tak­że mło­da Cathy, pod­stę­pem zmu­szo­na do mał­żeń­stwa, ogra­bio­na z dobyt­ku i pozba­wio­na wszel­kich przy­wi­le­jów. W prze­ci­wień­stwie do więk­szo­ści pozo­sta­łych, adap­ta­cja z począt­ku lat 90. obej­mu­je rów­nież dru­gą, dale­ce mrocz­niej­szą część fabu­ły.

Film Andrei Arnold z 2011 roku to jedy­na adap­ta­cja, w któ­rej wątek etnicz­no­ści Heathc­lif­fa nie jest igno­ro­wa­ny²⁷. W boha­te­ra wcie­la się czar­no­skó­ry James How­son – natursz­czyk, któ­re­go prze­szłość przy­dać ma tej posta­ci auten­tycz­no­ści: dwu­dzie­sto­kil­ku­la­tek pocho­dzi z roz­bi­tej rodzi­ny, ze szko­ły został wyda­lo­ny w wie­ku czter­na­stu lat, odsia­dy­wał wyro­ki za kra­dzie­że i posia­da­nie nar­ko­ty­ków. O castin­gu dowia­du­je się z urzę­du pra­cy w Leeds; otrzy­mu­je wyna­gro­dze­nie w wyso­ko­ści nie­speł­na ośmiu tysię­cy fun­tów. Pro­mu­jąc Wichro­we Wzgó­rza na Mię­dzy­na­ro­do­wym Festi­wa­lu Fil­mo­wym w Wene­cji, pobie­ra już zasi­łek dla bez­ro­bot­nych i bez­sku­tecz­nie poszu­ku­je kolej­nych zle­ceń.

Na ponu­rą iro­nię zakra­wa fakt, że ponow­nie robi się o nim gło­śno kil­ka mie­się­cy póź­niej w związ­ku z zarzu­ta­mi o znę­ca­nie się nad part­ner­ką. How­son jest wobec cię­żar­nej kobie­ty tak agre­syw­ny, że nie zosta­je wpusz­czo­ny na oddział położ­ni­czy po naro­dzi­nach cór­ki. Obję­ty przy­mu­so­wym lecze­niem psy­chia­trycz­nym, w jego trak­cie bie­rze udział w roz­pra­wie i przy­zna­je się do sta­wia­nych mu zarzu­tów.

Adap­ta­cję Arnold wyróż­nia­ją nie tyl­ko jej tra­gicz­ny, poza­fil­mo­wy appen­dix, ale przede wszyst­kim cha­rak­te­ry­stycz­na dla bry­tyj­skiej reży­ser­ki poety­ka reali­zmu i kina spo­łecz­ne­go. Wiek pary aktor­skiej naresz­cie kore­spon­du­je tu z wie­kiem por­tre­to­wa­nych na ekra­nie posta­ci – ich infan­tyl­ne i ego­cen­trycz­ne zacho­wa­nia łatwiej jest więc uspra­wie­dli­wić nie­doj­rza­ło­ścią niż w przy­pad­ku postę­pu­ją­cych tak samo trzy­dzie­sto­kil­ku­lat­ków. Z wyjąt­kiem ostat­niej sce­ny, w któ­rej wybrzmie­wa utwór Ene­my, skom­po­no­wa­ny przez zespół Mum­ford & Sons spe­cjal­nie na potrze­by fil­mu, próż­no szu­kać tu ścież­ki dźwię­ko­wej. Budu­ją­ce kli­mat zdję­cia Rob­bie­go Ryana – roze­dr­ga­na, podą­ża­ją­ca za posta­cia­mi kame­ra z ręki – zosta­ją wyróż­nio­ne nagro­da­mi na Mię­dzy­na­ro­do­wym Festi­wa­lu Fil­mo­wym w Wene­cji i Ener­ga Came­ri­ma­ge.

Ina­czej niż w wer­sji z lat 90., w sce­nie star­cia Edga­ra i Heathc­lif­fa docho­dzi do ręko­czy­nów – w dodat­ku to Lin­ton, spro­wo­ko­wa­ny przez cię­żar­ną Cathy (zna­na z seria­lu Skins, dzie­więt­na­sto­let­nia wów­czas Kaya Sco­de­la­rio), pierw­szy rzu­ca się z pię­ścia­mi na swo­je­go rywa­la. Po wszyst­kim z ust Heathc­lif­fa pada dekla­ra­cja, że „wycho­wa to dziec­ko jak swo­je” – pro­po­zy­cja stwo­rze­nia pat­chwor­ko­wej rodzi­ny zosta­je jed­nak odrzu­co­na. Arnold, sku­pio­nej na drob­nych gestach, nie­zręcz­no­ściach i prze­mil­cze­niach, uda­je się tak­że oddać tok­sycz­ną natu­rę rela­cji łączą­cej Cathy i Heathc­lif­fa już od cza­sów dzie­ciń­stwa. Mię­dzy­ge­ne­ra­cyj­ny krąg prze­mo­cy nie zosta­je tu prze­rwa­ny, a jego sym­bo­lem sta­je się cho­ciaż­by trak­to­wa­nie zwie­rząt.

Choć nie­po­kój odbior­ców wzbu­dzał – ze wzglę­du na bru­tal­ność poszcze­gól­nych scen – dobro­stan zwie­rząt na pla­nie²⁸, a nie­któ­rzy uzna­wa­li film za nużą­cy i roz­wle­czo­ny, źró­dłem naj­więk­sze­go bac­kla­shu i tak była głów­na postać męska. Na forum Film­we­bu do dziś śle­dzić moż­na (zdo­mi­no­wa­ne przez użyt­kow­nicz­ki) dys­ku­sje doty­czą­ce zasad­no­ści obsa­dze­nia How­so­na w roli Heathc­lif­fa. Więk­szość komen­ta­rzy roz­po­czy­na dobrze zna­na man­tra: „Nie jestem rasist­ką, ale…”.

Bez wzglę­du na opi­nie o naj­now­szej adap­ta­cji Wichro­wych Wzgórz (zespół Bron­të Par­so­na­ge Museum w Haworth²⁹ uwa­ża ją na przy­kład za szcze­gól­nie uda­ną) ota­cza­ją­cy film roz­głos z pew­no­ścią wpły­nął na wzrost sprze­da­ży powie­ści (o 469% w samej Wiel­kiej Bry­ta­nii). Pro­blem pole­ga na tym, że seans w żaden spo­sób nie przy­go­to­wu­je mło­dych czy­tel­ni­czek do kon­fron­ta­cji z tak wyso­kim „stop­niem dra­ma­ty­zmu, tok­sycz­no­ści i cha­osu”³⁰ obec­nym w lek­tu­rze.

Trud­no osza­co­wać, do jakie­go stop­nia wspo­mnia­na już kul­tu­ra tera­pii, za któ­rej spra­wą takie okre­śle­nia, jak „czer­wo­na fla­ga” czy „tok­sycz­ny zwią­zek”³¹, na sta­łe wpi­sa­ły się w języ­ko­wy reper­tu­ar młod­sze­go poko­le­nia, pomo­że zde­ma­sko­wać nega­tyw­ne cechy Heathc­lif­fa i Cathy, a ich rela­cję zin­ter­pre­to­wać przede wszyst­kim jako dys­funk­cyj­ną, nie zaś ero­tycz­ną, zmy­sło­wą i namięt­ną (ang. ste­amy). Zasto­so­wa­nie tego rodza­ju narzę­dzi przy­nio­sło­by więk­szy poży­tek niż kom­pa­ra­ty­stycz­ne roz­trzą­sa­nie podo­bieństw i róż­nic mię­dzy lite­rac­kim pier­wo­wzo­rem a jego ekra­no­wy­mi prze­two­rze­nia­mi. Pro­ble­ma­tycz­ny nie jest bowiem sam roz­dź­więk pomię­dzy wizja­mi Bron­të i Fen­nell, lecz kom­pro­mi­tu­ją­ca – wziąw­szy pod uwa­gę prze­mia­ny wraż­li­wo­ści i femi­ni­stycz­ne dys­kur­sy kry­tycz­ne – wstecz­ność pro­po­zy­cji współ­cze­snej nam reży­ser­ki. Bez ura­zy, Jaco­bie Elor­di, ale naj­wyż­szy czas zmieść z pie­de­sta­łu „lite­rac­kich aman­tów i potwo­rów, któ­rych nauczo­no nas kochać”³².

¹ What Is Heathcliff’s Eth­ni­ci­ty?, onli­ne: https://www.britannica.com/question/What-is-Heathcliffs-ethnicity [dostęp: 15.07.2026].

² A. Fuliń­ska, Bar­bie z Wichro­we­go Wzgó­rza. Recen­zja fil­mu w reży­se­rii Eme­rald Fen­nell, „Kul­tu­ra Libe­ral­na” 2026, nr 894, onli­ne: https://kulturaliberalna.pl/2026/02/24/piecdziesiat-twarzy-heathcliffa-wichrowe-wzgorza-recenzja-film-agnieszka-fulinska/ [dostęp: 15.07.2026].

³ Tam­że.

⁴ R.L. Cos­slett, Wuthe­ring Heights Is at Its Heart a Sto­ry of Class and Race. Eme­rald Fen­nell Has Got It All Wrong, „The Guar­dian” 17.02.2026, onli­ne: https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/feb/17/wuthering-heights-class-race-emerald-fennell-director [dostęp: 15.07.2026].

⁵ N. Kho­ma­mi, Eve­ry Gene­ra­tion Gets the Wuthe­ring Heights It Dese­rves. And Eme­rald Fennell’s Is for the Always-Onli­ne, „The Guar­dian” 16.02.2026, onli­ne: https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/feb/16/wuthering-heights-emerald-fennell-cinema [dostęp: 15.07.2026]; A. Kin­ney, Fifty Sha­des of Bron­të, „Medium” 9.05.2014, onli­ne: https://medium.com/the-hairpin/fifty-shades-of-bront%C3%AB-1d40d2105dde [dostęp: 15.07.2026].

⁶ R.L. Cos­slett, Wuthe­ring Heights Is at Its Heart a Sto­ry of Class and Race…

⁷ K. New­man-Bre­mang, Eme­rald Fennell’s „Wuthe­ring Heights” Whi­te­wa­shed Heathc­liff & Hone­stly, It Was For The Best, onli­ne: https://www.refinery29.com/en-us/wuthering-heights-movie-review-heathcliff-controversy [dostęp: 15.07.2026].

⁸ N. Kho­ma­mi, Eve­ry Gene­ra­tion Gets the Wuthe­ring Heights It Dese­rves…

⁹ Tam­że.

¹⁰ H. Jibril, No, Gen‑Z Aren’t Too Dumb to Read „Wuthe­ring Heights”, „Dazed” 13.02.2026, onli­ne: https://www.dazeddigital.com/life-culture/article/69645/1/wuthering-heights-novel-difficult-reading-emerald-fennell-tiktok [dostęp: 15.07.2026].

¹¹ Jed­na na pięć osób z Wiel­kiej Bry­ta­nii w wie­ku od szes­na­stu do sześć­dzie­się­ciu pię­ciu lat osią­ga niż­szy poziom niż ten prze­wi­dy­wa­ny dla dzie­się­cio­lat­ków – jak ujaw­nio­no w rapor­cie Adult Skills, the Orga­ni­sa­tion for Eco­no­mic Co-Ope­ra­tion and Deve­lop­ment (2024). Zob. Ch. New­key-Bur­den, The UK’s Gro­wing Adult Lite­ra­cy Pro­blem, „The Week” 17.12.2024, onli­ne: https://theweek.com/culture-life/books/the-uks-growing-adult-literacy-problem [dostęp: 15.07.2026].

¹² Zapis cudzy­sło­wo­wy wska­zy­wać ma swo­bod­ną inter­pre­ta­cję tre­ści ory­gi­na­łu i odda­lać zarzu­ty o brak wier­no­ści lite­rac­kie­mu pier­wo­wzo­ro­wi.

¹³ A. Graff, Jak ryby w wodzie. Kul­tu­ra tera­pii i jej kry­ty­cy, „Er[r]go. Teo­ria – Lite­ra­tu­ra – Kul­tu­ra” 2024, nr 48, onli­ne: https://journals.us.edu.pl/index.php/ERRGO/article/view/15035/13631 [dostęp: 15.07.2026].

¹⁴ R.L. Cos­slett, Wuthe­ring Heights Is at Its Heart a Sto­ry of Class and Race… Tłum. cyta­tu – A.K.

¹⁵ E. Bron­të, Wichro­we Wzgó­rza, tłum. A. Bań­kow­ska, War­sza­wa: Wydaw­nic­two W.A.B., 2026, s. 8. W jed­nym z póź­niej­szych frag­men­tów Heathc­liff okre­ślo­ny zosta­je jako „cygań­ski pomiot”. Tam­że, s. 48.

¹⁶ Tam­że, s. 41.

¹⁷ W sce­nie, w któ­rej Isa­be­la – jako mała dziew­czyn­ka – po raz pierw­szy widzi Heathc­lif­fa, wykrzy­ku­je zlęk­nio­na: „Co za strasz­ny typ, papo, wtrąć go do piw­ni­cy! Wyglą­da jak syn tej Cygan­ki, co to mi skra­dła oswo­jo­ne­go bażan­ta”. Tam­że, s. 64.

¹⁸ Tam­że, s. 73.

¹⁹ Tam­że.

²⁰ Tam­że, s. 147.

²¹ Tam­że.

²² A.R. Abdul­lah, Social Class Repre­sen­ta­tion in Emi­ly Brontë’s „Wuthe­ring Heights”. A Marxist Descrip­ti­ve Ana­ly­sis, „DEIKTIS. Jur­nal Pen­di­di­kan Baha­sa dan Sastra” 2025, Vol. 5, No. 4, onli­ne: https://www.researchgate.net/publication/398434669_Social_Class_Representation_in_Emily_Bronte’s_Wuthering_Heights_A_Marxist_Descriptive_Analysis [dostęp: 15.07.2026].

²³ B. Lit­tle, „Wuthe­ring Heights” Was Not a Swo­ony Roman­ce. Then Hol­ly­wo­od Got Invo­lved, „Time” 13.02.2026, onli­ne: https://time.com/7373005/wuthering-heights-adaptations-differences-from-book/ [dostęp: 15.07.2026].

²⁴ Zda­niem Joh­na Star­buc­ka Wichro­we Wzgó­rza przy­wo­dzą na myśl grec­ką tra­ge­dię i powin­ny zostać sfil­mo­wa­ne jako try­lo­gia. Zob. J. Star­buck, „Wuthe­ring Heights” Is Like a Gre­ek Tra­ge­dy, „The Guar­dian” 2.01.2026, onli­ne: https://www.theguardian.com/film/2026/jan/02/wuthering-heights-is-like-a-greek-tragedy [dostęp: 15.07.2026].

²⁵ Czy­li wła­ści­wą pocią­ga­ją­ce­mu anty­bo­ha­te­ro­wi – za rodzi­mą wer­sję tego feno­me­nu z powo­dze­niem moż­na uznać „najn­ti­so­we­go” Bohu­na z Ogniem i mie­czem (1999) Jerze­go Hof­f­man­na.

²⁶ Soli­tu­de Queen, The Dark Anti­he­ro vs. The Refi­ned Gen­tle­man. Mascu­li­ni­ties in „Wuthe­ring Heights” (1992), „Medium” 14.11.2023, onli­ne: https://medium.com/@maria.sociology2/the-dark-antihero-vs-the-refined-gentleman-masculinities-in-wuthering-heights-1992–2337db0f2cfd [dostęp: 15.07.2026].

²⁷ What Is Heathcliff’s Eth­ni­ci­ty?…

²⁸ A. Col­lins, The Height of Cru­el­ty?, „Never Kno­win­gly Under­whel­med” 12.11.2011, onli­ne: https://wherediditallgorightblog.wordpress.com/2011/11/12/the-height-of-cruelty/ [dostęp: 15.07.2026].

²⁹ C. Sho­ard, „I Loved It!”. Bron­të Museum Staff Pra­ise Racy „Wuthe­ring Heights” Film, „The Guar­dian” 13.02.2026, onli­ne: https://www.theguardian.com/film/2026/feb/13/bonte-parsonage-museum-staff-praise-racy-wuthering-heights-film-emerald-fennell [dostęp: 15.07.2026].

³⁰ D. Aka­no­va, Reading „Wuthe­ring Heights” in 2025. What Would I Send Emi­ly Brontë’s Cha­rac­ters to The­ra­py for?,
„Meer” 7.12.2025, onli­ne: https://www.meer.com/en/96745-reading-wuthering-heights-in-2025 [dostęp: 15.07.2026].

³¹ Zob. post sexedpl z 19 lute­go 2026 roku, onli­ne: https://www.instagram.com/p/DU8sDJaDRpc/?img_index=1 [dostęp: 15.07.2026].

³² Nawią­zu­ję do tytu­łu książ­ki Rachel Feder Mit Darcy’ego. Jane Austen, lite­rac­cy aman­ci i potwo­ry, któ­re nauczo­no nas kochać, tłum. A. Pasz­kow­ska, War­sza­wa: Wydaw­nic­two Kry­ty­ki Poli­tycz­nej, 2025.