Tadeusz Różewicz

Tadeusz Różewicz w młodości rozwijał swoje zainteresowania literackie pod wpływem starszego brata, który zachęcał go do lektury czasopism literackich (między innymi „Skamandra” i „Wiadomości Literackich”). Wówczas także zaczął pisać pierwsze wiersze. Jego twórczość rozkwitła w trakcie drugiej wojny światowej. W 1942 roku został żołnierzem Armii Krajowej, walczył w oddziałach partyzanckich. Z tego czasu pochodzi tomik wierszy Echa leśne, który uznawany jest za debiut poety.

Po wojnie zdał maturę i zaczął studiować historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Nie skończył studiów, ale za to związał się z awangardową Grupą Krakowską. Jego kolejne tomiki (Niepokój czy Czerwona rękawiczka ) uznano za przełomowe, ponieważ nadawały nowy kształt poezji po tragedii Auschwitz. Do najpopularniejszych wierszy z tego okresu pochodzą Lament i Ocalony. Ten ostatni stanowił polemikę z tomem Ocalenie Czesława Miłosza z 1945 roku.

Doceniany za nowatorstwo wersyfikacji swoich wierszy, był równocześnie potępiany za czerpanie z nieuznawanych w socjalistycznej rzeczywistości poetów, jak T.S. Eliot, Ezra Pound, Bertrand Russell. Między innymi z tego powodu odsunął się od środowiska literackiego i zamieszkał z żoną i synami w Gliwicach, mocno przeżywając nagonkę na swoją twórczość.

Kiedy w 1953 roku umarł Stalin, a Polska otworzyła się nieco na Zachód, Różewicz, zafascynowany awangardą paryską (Samuel Beckett, Eugène Ionesco), napisał swój debiutancki dramat Kartoteka. Stanowił on kolejny przełom w literaturze polskiej, gorzki rozrachunek z biografią pokolenia poety. Jego kartotekowe układanie rozrzuconych tekstu, stosowanie swego rodzaju collage’u także w innych utworach, rozsierdziło Juliana Przybosia i sprowokowało go do ostrego ataku na Różewicza, ale także Mirona Białoszewskiego i Stanisława Grochowiaka. W Odzie do turpistów zarzucił im stosowanie antysztuki, epatowanie brzydotą i fizjologią, nazywając „wyjadaczami resztek” z dawno minionej epoki.

Kolejne utwory Różewicza również wywoływały dyskusje, i to nie tylko środowiskowe. Tak stało się w przypadku Białego małżeństwa czy Małej stabilizacji, a szczególnie Do piachu – dramatu, którzy weterani AK uznali za obelżywy.

Z biegiem czasu twórczość Różewicza stała się doceniana w coraz większej mierze. W latach 70. i 80. XX wieku wymieniano go jednego z najpoważniejszych kandydatów do Nagrody Nobla. Krytycy, jak choćby Jan Błoński czy Stanisław Burkot, widzieli w nim poetę egzystencjalnego, skupionego na kondycji „szarego człowieka”. Różewicz opisywali jako surowego moralistę, diagnozującego upadek kultury, samotność jednostki, a w późniejszych latach – także zagrożenia płynące z konsumpcjonizmu i chaosu informacyjnego.

W 2000 roku Tadeusz Różewicz otrzymał Nagrodę Literacką „Nike” za tom poetycki Matka odchodzi. Ustawą Sejmu RP 2021 rok został ustanowiony Rokiem Tadeusza Różewicza.