Henryk Grynberg

(ur. 1936) – prozaik, poeta, dramaturg i eseista.

W swojej twórczości postawił sobie za cel bycie kronikarzem losu Żydów polskich. Sięga po materiał autobiograficzny i biograficzny: jego żydowski bohater jest najczęściej narratorem, ale to, co przeżyte, ma wymiar metafory i jest dopełnione doświadczeniami innych „ocaleńców”. O niewielkiej objętości, pisane oszczędnym, protokolarnym językiem, w którym pojawia się niekiedy sarkazm zmieszany z liryzmem, kolejne książki Grynberga przynoszą zapisy losów ludzkich, które pisarz ocala od zapomnienia, dając wyraz przekonaniu, że taki zabieg jest nie tylko wymogiem literatury wobec ofiar holocaustu, ale i potwierdzeniem świętości samego ludzkiego istnienia.

W autobiograficznej trylogii Żydowska wojna, ZwycięstwoOjczyzna opowiada nie tylko o wojennym losie, ale również o powojennym zmaganiu się z traumą oraz o problemach z tożsamością. Okazuje się, że wyzwolenie nie jest końcem, ale dalszym ciągiem cierpień.

Grynberg opowiada historie tych, którzy zginęli i tych, którzy ocaleli, by żyć potem w Łodzi, w Warszawie, w Nowym Jorku, borykając się z własną pamięcią i z niepamięcią innych. Jak żyć, gdy wszystko, co trzymało człowieka przy życiu, umarło? – zapytują bohaterowie jego prozy.

Jest to również nadrzędny temat jego wierszy, składających się na wielki lament kogoś, kto żyje, kultywując pamięć o pomordowanych, staje się „strażnikiem grobów” w świecie skażonym nihilizmem, zmaterializowanym i coraz bardziej obojętnym dla losu ofiar.

W książce Drohobycz, Drohobycz Grynberg rezygnuje z perspektywy autobiograficznej, oddając głos innym świadkom Holocaustu. Każde z zawartych w tomie opowiadań jest osobną relacją prowadzoną w pierwszej osobie. Natomiast w Memorbuchu prowadzi historię polskich Żydów dalej, do czasów antysemickiej nagonki 1968 roku.

Jest laureatem wielu nagród, między innymi Nagrody im. Tadeusza Borowskiego (1966), Nagrody Kościelskich za powieść Żydowska wojna (1966), Nagrody paryskiej „Kultury” (1969), Nagrody im. Stanisława Vincenza (1991), Nagrody Jana Karskiego i Poli Nireńskiej (1996), Nagrody Literackiej „Skrzydła Dedala” przyznawanej przez Bibliotekę Narodową (2025). Książka Drohobycz, Drohobycz została wyróżniona nagrodą Koret Jewish Book Award (2002/2003).

Grynberg jest bohaterem filmu dokumentalnego Miejsce urodzenia (1992) w reżyserii Pawła Łozińskiego.

 

Bibliografia

  • Ekipa „Antygona”, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1963.
  • Święto kamieni, Warszawa: PAX, 1964.
  • Żydowska wojna, Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik 1965.
  • Zwycięstwo, Paryż: Instytut Literacki, 1969.
  • Antynostalgia, Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy, 1971.
  • Życie ideologiczne, Londyn: Polonia Book Fund, 1975.
  • Życie osobiste, Londyn: Polonia Book Fund, 1979.
  • Życie codzienne i artystyczne, Paryż: Instytut Literacki,1980.
  • Wiersze z Ameryki, Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy, 1980.
  • Po zmartwychwstaniu, Londyn: Sowula, 1982.
  • Wśród nieobecnych, Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy, 1983.
  • Prawda nieartystyczna, Berlin: Wydawnictwo Archipelag, 1984.
  • Wiersze wybrane z lat 1964–83, Warszawa: Rekontra, 1985.
  • Kronika, Berlin, 1984.
  • Kadisz, Kraków: Wydawnictwo Znak, 1987, 1992.
  • Pomnik nad Potomakiem, Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy, 1989.
  • Szkice rodzinne, Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik, 1990.
  • Wróciłem. Wiersze z lat 1964–1989, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1991.
  • Dziedzictwo, Londyn: Aneks, 1993.
  • Pomnik nad Potomakiem, Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik, 1993.
  • Dzieci Syjonu, Warszawa: Karta, 1994.
  • Rysuję w pamięci, Poznań: a5, 1995.
  • Pożegnalna skarga, Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 1995.
  • Drohobycz, Drohobycz, Warszawa: W.A.B., 1997; 2003; 2012.
  • Życie ideologiczne, osobiste, codzienne i artystyczne, Warszawa: Świat Książki, 1998.
  • Ojczyzna, Warszawa: W.A.B., 1999.
  • Memorbuch, Warszawa: W.A.B., 2000.
  • Z Księgi Rodzaju, Warszawa: Twój Styl, 2000.
  • Szmuglerzy, Warszawa: Twój styl, 2001.
  • Uchodźcy, Warszawa: Świat Książki, 2004.
  • Kalifornijski kadisz, Warszawa: Świat Książki, 2005.
  • Kronika, Lublin: UMCS, 2005.
  • Dowód Osobisty, Wrocław: Biuro Literackie, 2006.
  • Janek i Maria, Warszawa: Świat Książki, 2006.
  • Ciąg dalszy, Warszawa: Świat Książki, 2008.
  • Pamiętnik, Warszawa: Świat Książki, 2011.
  • Żydowska wojna. Zwycięstwo, Warszawa: Wielka Litera, 2012.
  • Monolog polsko-żydowski, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2003, 2012.
  • Pamiętnik. 2, Warszawa: Świat Książki, 2014.
  • Pamiętnik. 3, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2017.
  • Pamiętnik. 4, Warszawa: Wielka Litera, 2021.
  • Żydowska wojna raz jeszcze, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2025.

Tłumaczenia

angielski:

  • Child of the Shadows [Żydowska wojna], Londyn: Vallentine, Mitchell, 1969.
  • The Victory [Zwycięstwo], Evanston: Northwestern University Press, 1993.
  • Children of Zion [Dzieci Syjonu], tłum. Jacqueline Mitchell, Evanston: Northwestern University Press, 1997.
  • The Jewish war and The victory [Żydowska wojna, Zwycięstwo], tłum. Celina Wieniewska, Richard Lourie, Evanston: Northwestern Univ. Press, 2001.
  • Drohobycz, Drohobycz and other stories : true tales from the Holocaust and life after, tłum. Alicia Nitecki, Theodosia S. Robertson, New York: Penguin Books, 2002.

czeski:

  • Židovska valka. Vitezstvi [Żydowska wojna i Zwycięstwo], tłum. Olga Hostovská, Dana Vítková, Prague: Aurora, 1996.
  • Domov: sedm příběhů z Polska a jeden z Ameriky, tłum. Olga Hostovská, Daniela Lehárová, Praha: Sefer, 2015.

francuski:

  • California Kaddish [Kadysz], tłum. Małogorzata Smorąg, Paris: Edition Balland, 1991.
  • La Guerre des juifs [Żydowska wojna i Zwycięstwo], tłum. Laurence Dyèvre, Paris, Edition Balland, 1994.
  • La guerre des juifs, tłum. Laurence Dyèvre, Montreuil: Éd. Folies d'Encre, 2008.

hebrajski:

  • Hamilhama Hayehudit [Żydowska wojna], Tel Aviv: Sifriath Poalim, 1968.
  • Yaldey Tsiyon [Dzieci Syjonu], Jerusalem: Yad Vashem, 1995.
  • Nitsahon [Zwyciestwo], tłum. Rothbard Shmuel, Yad-Vashem, Jerozolima, 2009

hiszpański:

  • Drohobycz, Drohobycz, tłum. Francisco Javier Villaverde, Córdoba: El olivio azul, 2011.

holenderski:

  • De Joodse Oorlog [Żydowska wojna], tłum. Dorine van der Klei, Utrecht: Bruna & Zoon, 1968.

niemiecki:

  • Der jüdische Krieg [Żydowska wojna], Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1972.
  • w antologii: Polnische Lyrik der Gegenwart, Stuttgart: Reclam, 1973.
  • w antologii: Der Monarch und der Dichter: polnische Märchen und Legenden, Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1984.
  • w antologii: Polen im Exil: eine Anthologie, Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1988.
  • w antologii: Träume sind frei: polnisches Lesebuch, München Zürich: R. Piper, 1993.
  • Kalifornisches Kaddisch [Kadisz], Frankfurt a.M.: Neue Kritik, 1993.
  • Kinder Zions [Dzieci Syjonu], Leipzig: Reclam, 1995.
  • w antologii: Prosa, Zürich: Ammann, 1997.
  • Drohobycz, Drohobycz, tłum. Martin Pollack, Wiedeń: P. Zsolnay, 2000.
  • Unkünstlerische Wahrheit ausgewählte Essays [Prawda nieartystyczna / Monolog polsko-żydowski], tłum. Lothar Quinkenstein, Berlin: Hentrich&Hentrich Verlag, 2013.
  • Drei Erzählugen [Żydowska wojna, Zwycięstwo, Ojczyzna], tłum. Vera Cerny, Lothar Quinkenstein, Berlin: Hentrich&Hentrich Verlag, 2015.
  • Flüchtlinge [Uchodźcy], tłum. Lothar Quinkenstein, Wuppertal: Arco Verlag, 2018.
  • Kinder Zions: dokumentarische Erzählung, tłum. Roswitha Matwin-Buschmann, Göttingen: Wallstein Verlag, 2022.

włoski:

  • w antologii: Racconti dalla Polonia: narratori polacchi contemporanei, Milano: A. Mondadori, 1991.
  • La guerra degli ebrei [Żydowska wojna], tłum. Laura Quercioli, Rome: Edizioni E/O, 1992.
  • Ritratti di famiglia [Szkice rodzinne], tłum. Claudio Madonia, Florence: Giuntina, 1994.
  • La vittoria [Zwycięstwo], tłum. Laura Mincer, Rzym: Lithos, 2013.
  • I bambini di Sion: il viaggio più lungo [Dzieci Syjonu], tłum. Marcin Wyrembelski, San Giuliano Terme: Felici Editore, 2019.

węgierski:

  • Ideológiai élet, Magánélet [Życie ideologiczne; życie osobiste], tłum. Lajos Pálfalvi, Budapest: Múlt és Jövő, 2002.
  • w antologii: Huszadik századi lengyel novellák: lengyel dekameron, Budapest: Noran, 2007.

ukraiński

  • Drogobič, Drogobič... [Drohobycz, Drohobycz], L'vìv–Ìvano-Frankìvs'k: Nezaležnij kul'turologìčnij žurnal "Ï", 2012.