Joanna Siedlecka

(ur. 1949) – reportażystka, dziennikarka i eseistka.

Jest autorką zbiorów reportaży o współczesnej, prowincjonalnej Polsce czasów PRL oraz reportażowych biografii wybitnych pisarzy polskich.

W reportażach często oddawała głos „zwykłym ludziom”, pokazywała ich życiowe dramaty, wynikające z wykluczenia, biedy, a także społecznych nierówności w PRL. W tekstach widoczny jest reporterski słuch autorki, jej wrażliwość na język i szacunek dla zwyczajnych ludzi.

Jej biografie pisarzy stanowią specyficzną odmianę biografii literackiej, którą sama określiła mianem „autorskiego patchworku”. Portretowała wybitnych pisarzy polskich, odsłaniając nieznane albo skrywane, często intymne, zwykle dramatyczne fragmenty ich biografii. Prowadziło to niekiedy do demistyfikowania legend biograficznych, wpisującego się w tradycję nowoczesnej biografistyki rekonstruującej „ludzi żywych”. Siedlecka skupia się głównie na życiu twórców, nie na ich dziele. Materiałem do takiej biografii reportażowej są gromadzone przez autorkę relacje świadków oraz – zwykle niepublikowane – dokumenty. Dzięki temu pisarze wyłaniają się jako osobowości niejednoznaczne, ukazywane od strony prywatnej, a przy tym uwikłane w skomplikowane relacje międzyludzkie, społeczne, obyczajowe, czasem też polityczne. Przykładem takiej strategii był Mahatma Witkac, literacki portret wielokrotny Stanisława Ignacego Witkiewicza, Czarny ptasior, w którym pisarka zrekonstruowała na podstawie relacji mieszkańców wsi Dąbrowa Rzeczycka okupacyjny fragment biografii Jerzego Kosińskiego czy Pan od poezji, reporterska opowieść o Zbigniewie Herbercie.

Siedlecka jest też autorką trzech zbiorów reportaży opartych w dużej mierze na dokumentach wytworzonych przez UB i SB. Na ich podstawie Siedlecka zrekonstruowała historie twórców represjonowanych w PRL przez komunistyczną policję polityczną, ale też opisywała działalność tych pisarzy, którzy zostali agentami tajnych służb. Dzięki temu powstała unikalna panorama „świata nieprzedstawionego” literatury PRL, ukazująca na jednostkowych przykładach mechanizmy tworzenia i funkcjonowania państwa komunistycznego.

Jest laureatką wielu nagród, między innymi nagrody im. Ksawerego Pruszyńskiego (1976), nagrody im. Leszka Proroka (2000), nagrody Specjalnej Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2007). W 2016 została uhonorowana Nagrodą Literacką im. Józefa Mackiewicza, w 2021 laureatką Nagrody Mediów Publicznych w kategorii „Słowo”, a w 2023 wyróżnienia specjalnego Giganci Kultury 2023[

Bibliografia

zbiory reportaży

  • Stypa, Warszawa: „Iskry”, 1981.
  • Poprawiny,Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1984.
  • Parszywa sytuacja, Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1984.
  • Jaworowe dzieci, Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW, 1991.

biografie literackie:

  • Jaśnie panicz. O Witoldzie Gombrowiczu, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1987 (wydania kolejne, poszerzone: 1992, 1997, 2003, 2004, 2011).
  • Mahatma Witkac, Warszawa: Słowo, 1992 (wydania poszerzone: 1998, 2005, 2014).
  • Czarny ptasior, Gdańsk: Wydawnictwo Marabut; Warszawa: Wydawnictwo Cis, 1993.
  • Wypominki: Warszawa: ABC, 1996 (wydanie kolejne: 2001).
  • Wypominków ciąg dalszy. Warszawa: „Iskry”, 1999.
  • Pan od poezji: o Zbigniewie Herbercie, Warszawa: Prószyński i S-ka, 2002.
  • Wypominki o pisarzach polskich, Warszawa: Świat Książki, 2004.
  • Obława. Losy pisarzy represjonowanych, Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005.
  • Kryptonim „Liryka”. Bezpieka wobec literatów, Warszawa: Prószyński i S-ka, 2008.
  • Czarny ptasior, Jabłonna: Wydawnictwo Czerwone i Czarne 2011.
  • Biografie odtajnione: z archiwów literackich bezpieki, Poznań: Zysk i S-ka, 2015.

Tłumaczenia

czeski

  • Černé ptáče : pravdivý příběh „Nabarveného ptáčete” [Czarny ptasior], tłum. Marcela Bramborová, Praha: Volvox Globator, 2019.

angielski

  • The ugly black bird [Czarny ptasior], tłum. Chester Kisiel, Washington DC : Leopolis Press, 2018.