Józef Baran pracował jako dziennikarz w tygodniku „Wieści”, a następnie w „Dzienniku Polskim”, gdzie prowadził między innymi rubrykę „Wierszowisko”. Pierwsze utwory opublikował w 1968 roku na łamach „Tygodnika Kulturalnego”. Jego debiutancki tom wierszy Nasze najszczersze rozmowy ukazał się w 1974 roku nakładem Wydawnictwa Literackiego. Od tamtej pory publikował między innymi w „Tygodniku Powszechnym”, „Kulturze”, „Twórczości ”, nowojorskim „Przeglądzie Polskim”, „Migotaniach” i „Toposie”.
Wśród tematów obecnych w liryce Józefa Barana najważniejsze miejsce zajmują: natura, człowiek, miłość, przemijanie. To liryka empatyczna, liryka otwartych przestrzeni, refleksji nad naturalnym porządkiem świata i nad zmiennością pór roku. Ważne miejsce w dorobku poety odgrywa rodzinna wieś – Borzęcin, z której wywiódł swój system aksjologiczny stopniowo wzbogacany o pierwiastki przynależne do kulturowego uniwersum. Józef Baran pozostaje poetą w pełni niezależnym, niepoddającym się okazjonalnym modom, świadomie prowadzącym gry intertekstualne, nawiązując do arcydzieł polskiej i światowej literatury, do dzieł muzycznych i malarskich.
O twórczości poety pisali między innymi Artur Sandauer, Jerzy Kwiatkowski, Stanisław Stabro, Julian Kornhauser, Elżbieta Mikoś i Marek Karwala. Od 1989 roku wiersze Barana są obecne w programach szkół podstawowych, gimnazjalnych i średnich.
Józef Baran jest wieloletnim członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. Jego wiersze stały się inspiracją dla wielu piosenkarzy i kompozytorów, w tym dla Starego Dobrego Małżeństwa, Pod Budą, Elżbiety Adamiak, Hanny Banaszak, Oli Mauer, Beaty Paluch i Andrzeja Zaryckiego. Z ważniejszych filmów o jego twórczości warto wymienić widowisko telewizyjne: Sztuka – Wieczność – Dom autorstwa Piotra Słowikowskiego, z udziałem Anny Dymnej i Jerzego Treli (TVP 2, TV Polonia – 1998) oraz wyprodukowany w 2017 roku przez Bibliotekę Kraków we współpracy z TVP 3 Kraków dokument Poeta pisze sobą, w reżyserii i według scenariusza Marii Guzy.
W 2000 roku Józef Baran brał udział w spotkaniu trzech polskich poetów (wraz z Bogusławem Żurakowskim i Dariuszem Tomaszem Lebiodą) i trzech poetów amerykańskich (Stanley Kunitz, Anatol Stern, Henry Taylor) w ONZ, w Nowym Jorku. W październiku 2001 roku reprezentował poezję polską na XXI Światowym Kongresie Poetów w Sydney, w którym wzięło udział około 150 autorów z Australii, Austrii, Brazylii, Chin, Hiszpanii, Indii, Irlandii, Izraela, Kanady, Korei, Polski, Tajwanu, Turcji i USA. W 2010 roku odbył tournée po uniwersytetach brazylijskich, gdzie czytał swoje eseje i wiersze przetłumaczone na portugalski i hiszpański. W 1991 roku był stypendystą Svenska Institutet w Sztokholmie, a rok później otrzymał stypendium na wyjazd do Szwecji z Fundacji Wspierania Niezależnej Nauki i Kultury Polskiej w Paryżu. Był również dwukrotnym Stypendystą Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2007, 2012).
Wiersze Józefa Barana ukazywały się w zagranicznych antologiach, w tym w Czechach, Izraelu, Rosji, Słowacji, Słowenii i Stanach Zjednoczonych, a pojedyncze utwory zostały przełożone na dwadzieścia języków, jak angielski, niemiecki, hebrajski, portugalski, hiszpański, szwedzki, arabski i wszystkie języki słowiańskie.
Józef Baran jest laureatem wielu nagród i wyróżnień, między innymi: Nagrody im. Andrzeja Bursy (za tom Nasze najszczersze rozmowy, 1975), Nagrody im. Stanisława Piętaka (za tom Dopóki jeszcze, 1977), Nagrody Fundacji im. Kościelskich w Genewie (za tom W błysku zapałki, 1980), Nagrody Funduszu Literatury (za tom Pędy i pęta, 1984), wyróżnienia Pen West Club w Los Angeles (za dwujęzyczny tom W błysku zapałki / In a Flash, 2001), Nagrody Władysława Orkana (2002). W 2016 roku został nominowany do Nagrody Poetyckiej im. K.I. Gałczyńskiego „Orfeusz”, za tom Szczęście w czapce niewidce i 99 nowych wierszy. W 2013 roku rękopisy Józefa Barana trafiły do zbiorów Biblioteki Narodowej. W 2015 roku został odznaczony Srebrnym Medalem „Zasłużony dla Kultury Polskiej Gloria Artis”.
