W polu rażenia

Debiu­tanc­ki zbiór wier­szy Bar­to­sza Dłu­ba­ły powstał jako pokło­sie kon­kur­su Wydaw­nic­twa Kwa­dra­tu­ra. Jury na pod­sta­wie prób­ki tek­stów przy­zna­ło poecie pierw­sze miej­sce i zde­cy­do­wa­ło, że to jego kon­cept zosta­nie zre­ali­zo­wa­ny w tomie. Trud­no się dzi­wić takie­mu wer­dyk­to­wi. Żeby dawa­ły schron to pro­po­zy­cja spój­na pod wzglę­dem arty­stycz­nym, gęsta zna­cze­nio­wo, wyra­zi­sta, a jed­no­cze­śnie mini­ma­li­stycz­na w for­mie – dosko­na­le wpi­su­je się rów­nież w trend odkry­wa­nia histo­rii pery­fe­rii, wsi, odcho­dze­nia od cen­trum. Autor eks­plo­ru­je gra­ni­cę mię­dzy dzie­cię­cy­mi doświad­cze­nia­mi a wspo­mnie­niem tam­te­go cza­su, bada­jąc jed­no­cze­śnie moż­li­wość zre­kon­stru­owa­nia świa­ta we frag­men­tach, uryw­kach, migaw­kach. Tom sta­je się zatem nie tyl­ko spo­so­bem pamię­ta­nia o dzie­ciń­stwie spę­dzo­nym w małym mie­ście, lecz tak­że środ­kiem kre­owa­nia owe­go mało­mia­stecz­ko­we­go dzie­ciń­stwa – i dopie­ro zapo­śred­ni­cze­nie tej kre­acji w języ­ku pozwa­la na jej czę­ścio­we zro­zu­mie­nie.

Pod­miot przy­wo­łu­je dzie­cię­ce histo­rie z barw­ny­mi szcze­gó­ła­mi, opi­su­je zapa­chy, kolo­ry, a jed­no­cze­śnie jest nie­zwy­kle świa­do­my wła­sne­go błę­du poznaw­cze­go: nie prze­ko­nu­je, że mówi o real­nych wyda­rze­niach, nie jest zain­te­re­so­wa­ny repor­ta­żo­wą spra­woz­daw­czo­ścią, a raczej pod­da­je się natu­ral­nej chę­ci wypeł­nia­nia luk w pamię­ci. Dale­ko mu jed­nak do kon­fa­bu­la­cji – choć opi­sy­wa­ny świat zda­je się nie­mal­że nama­cal­ny, tak napraw­dę skła­da się z redun­dan­cji i nad­dat­ku zna­cze­nio­we­go, gwa­ran­tu­ją­cych spój­ność obra­zów. Dzia­ła­ją one na zasa­dzie aso­cja­cji, a ich kom­po­zy­cja wska­zu­je na bie­głość auto­ra w zakre­sie ope­ro­wa­nia for­mą; w prze­ko­nu­ją­cy spo­sób wyko­rzy­stu­je on bowiem tech­ni­ki mon­ta­żo­we (cię­cie, zesta­wie­nie, kadro­wa­nie) i fil­mo­we (gwał­tow­ną zmia­nę obra­zu, wyostrze­nia, prze­bit­ki) do stwo­rze­nia prze­strze­ni dla dzie­cię­cej per­cep­cji świa­ta oraz inten­sy­fi­ka­cji opi­sy­wa­nych doświad­czeń bez koniecz­no­ści budo­wa­nia nar­ra­cji. Dzie­ciń­stwo to w tomie okres ini­cja­cji w świat pełen prze­mo­cy i bru­tal­no­ści, a rozu­mie­nie tych realiów jest ogra­ni­cza­ne przez per­spek­ty­wę chłop­ca. Na próż­no szu­kać w żeby dawa­ły schron prób racjo­na­li­za­cji czy inter­pre­ta­cji ska­żo­nej przez opty­kę doro­słe­go czło­wie­ka – to wła­śnie w suro­wej, nie­prze­two­rzo­nej mate­rial­no­ści wspo­mnień tkwi naj­więk­szy poten­cjał tomu.

Cie­le­sność, mate­rial­ność, któ­re sta­no­wią głów­ną oś kom­po­zy­cyj­ną publi­ka­cji, obja­wia­ją się już w otwie­ra­ją­cym wier­szu:

mat­kę roz­po­zna­je się po sut­kach
głów­ka przy cie­le pra­cu­je
ma szwy ponit­ko­wa­na skó­ra
dra­pie linie papi­lar­ne będzie to samo
zwie­rzę w środ­ku nocy budzi wyje
co dru­gi pies przy budzie
co trze­ci kot bez łba¹.

Czło­wiek zosta­je porów­na­ny do zwie­rzę­cia, a rodzin­ne wię­zi – spro­wa­dzo­ne do sfe­ry bio­lo­gii, natu­ry. Figu­ra mat­ki jest sym­bo­licz­na nie tyl­ko na pozio­mie wier­sza, lecz tak­że całej książ­ki, bowiem sta­no­wi pierw­sze schro­nie­nie: w tym przy­pad­ku jed­nak jej funk­cja ogra­ni­cza się do zaspo­ko­je­nia potrzeb fizjo­lo­gicz­nych potom­stwa. Autor decy­du­je się na zesta­wie­nie obra­zu mat­ki i dziec­ka z wizją przy­wią­za­nych do budy psów i zma­sa­kro­wa­nych ciał kotów; tym samym budu­je atmos­fe­rę nie­po­ko­ju, kodu­jąc prze­moc w ota­cza­ją­cym pod­miot świe­cie już na pozio­mie ele­men­tar­nym. Głę­bo­ka rela­cja zosta­je tu zastą­pio­na natu­ra­li­stycz­nym cie­le­snym połą­cze­niem orga­ni­zmów, obja­wia­ją­cym się wyłącz­nie w ich cechach fizycz­nych.

Cia­ło mat­ki lub jego brak to powra­ca­ją­cy motyw tomu – już w kolej­nym tek­ście jej nie­obec­ność sta­je się źró­dłem dzie­cię­cej trau­my: „mama mówi­ła że idzie się powie­sić / jak schną­ca bie­li­zna na sznur­ku”². Świat doro­słych zosta­je znie­kształ­co­ny przez dzie­cię­ce ogra­ni­cze­nia per­cep­cji i rozu­mie­nia, a tak­że mecha­ni­zmy pamię­ci. Owe ogra­ni­cze­nia pogłę­bia­ją rów­nież poczu­cie zagu­bie­nia i stra­chu, któ­re­go doświad­cza pod­miot. Nie czu­je się on bez­piecz­nie, zosta­je pozba­wio­ny schro­nie­nia, a ota­cza­ją­ca go rze­czy­wi­stość jest prze­siąk­nię­ta prze­mo­cą, roz­pa­dem. Nie­bez­pie­czeń­stwo czai się jed­nak w codzien­no­ści, w led­wo zauwa­żal­nych deta­lach – wśli­zgu­je się do pozor­nie zwy­czaj­ne­go obra­zu dzie­ciń­stwa spę­dza­ne­go w małym mia­stecz­ku. Koty bez łbów, topio­ne psy, cią­gnię­te za uszy zają­ce, kwi­czą­ce w chle­wie świ­nie nie są jedy­nie rekwi­zy­ta­mi świa­ta przed­sta­wio­ne­go, ale przede wszyst­kim ele­men­tem wspól­ne­go porząd­ku bio­lo­gicz­ne­go. Pod­mio­to­wi bli­żej do topio­ne­go szcze­nia­ka czy zarzy­na­ne­go pro­się­cia niż do bez­tro­skie­go dziec­ka dora­sta­ją­ce­go na siel­skiej wsi: zezwie­rzę­ce­nie pod­kre­śla się tu do tego stop­nia, że nawet insty­tu­cje socja­li­zu­ją­ce, koja­rzą­ce się z porząd­kiem i kul­tu­rą, zosta­ją prze­ję­te przez bru­tal­ną, bez­li­to­sną bio­lo­gię:

[…] wście­kle wyma­lo­wa­ne siu­sia­ki na ścia­nach szko­ły
two­rzą mozai­kę bra­ku­je pizd
na tyłach budyn­ku roze­tnij kola­no to będzie na gra­ni­cy pło­tu
do domu bie­gnij przez śla­dy gru­zu
nie zoba­czysz dziu­ra­wej dro­gi pro­wa­dzą­cej do mat­ki
jej nie ma podob­nie jak ście­żek któ­ry­mi moż­na ucie­kać
ich nie ma podob­nie jak gąsie­ni­cu­ją­cej krwi³.

Edu­ka­cja, infra­struk­tu­ra, gospo­dar­ka prze­strzen­na nie ist­nie­ją w świe­cie wykre­owa­nym przez Dłu­ba­łę – sta­ją się jedy­nie pusty­mi okre­śle­nia­mi, a miej­sca po nich oka­zu­ją się daw­no prze­ję­te przez natu­rę. Nie tyl­ko pod­kre­śla­ją kru­chość i bez­rad­ność cia­ła, lecz tak­że dema­sku­ją ułu­dę bez­pie­czeń­stwa, spo­ko­ju, opie­ki: szko­ła to miej­sce peł­ne prze­mo­cy, po budyn­kach zosta­ją wyłącz­nie gru­zy, dro­gi są dziu­ra­we i pro­wa­dzą doni­kąd, a w domu bra­ku­je mat­ki. Prze­moc dzie­cię­ce­go świa­ta pod­mio­tu nie jest jed­nak krzy­kli­wa i alar­mu­ją­ca, dla­te­go tak łatwo ją prze­ga­pić – prze­śli­zgu­je się ona do rze­czy­wi­sto­ści poprzez migaw­ki obra­zów, poje­dyn­cze sło­wa, poczu­cie odosob­nie­nia. Moż­na odnieść wra­że­nie, że już sam akt kre­owa­nia prze­strze­ni jest wadli­wy, zda­je się pre­de­sty­no­wa­ny do roz­pa­du, roz­sz­czel­nie­nia („szy­je pęk­nię­cie linii w kro­ku / haczy strzę­py igłą wypeł­nia prze­paść”)⁴. Nawet rela­cje rodzin­ne są w żeby dawa­ły schron raczej strzęp­ko­we; doty­czy to wspo­mnia­nej już mat­ki, nie­obec­ne­go ojca („czy wy ojca nie macie że się boicie wiel­kiej wody”)⁵, a tak­że bab­ci i dziad­ków, któ­rzy spra­wia­ją wra­że­nie sta­ty­stów, ele­men­tów wypo­sa­że­nia świa­ta („pro­duk­ty w fabry­ce bab­cia na wer­sal­ce”⁶, „nasze bab­cie peł­za­ły po pod­ło­gach aby zmia­tać / brud z robo­czych butów dziad­ka”⁷).

W cza­sie lek­tu­ry tomu czy­tel­nik szyb­ko orien­tu­je się, że abso­lut­nie nic ani nikt nie może zapew­nić pod­mio­to­wi schro­nie­nia, dla­te­go tytuł książ­ki jest w tym kon­tek­ście jedy­nie życze­niem, swo­istą modli­twą. Co szcze­gól­nie inte­re­su­ją­ce, Dłu­ba­ła wyklu­cza, że źró­dłem uko­je­nia mógł­by być któ­ry­kol­wiek z ele­men­tów świa­ta przed­sta­wio­ne­go – ten ostat­ni jest bowiem bez­li­to­śnie mecha­ni­cy­stycz­ny i mate­ria­li­stycz­ny. Skła­da się z ele­men­tów mate­rii oży­wio­nej oraz nie­oży­wio­nej, któ­re zacho­wu­ją się w prze­wi­dy­wal­ny spo­sób, two­rząc sub­stan­cję chłod­nej rze­czy­wi­sto­ści: meta­lu, drew­na, skó­ry, krwi, mię­sa, zie­mi. Nawet skraj­ne doświad­cze­nia są pozba­wia­ne ludz­kie­go wymia­ru, wpi­su­ją się w bez­na­mięt­ną, spra­woz­daw­czą nar­ra­cję: „[…] ma mu się na zdech­nię­cie”⁸, „zabo­li jak skur­wy­syn pozby­wa­nie się wście­kli­zny / stąd te sidła wokół byle­by nie pokieł­ba­si­ło nóg”⁹. Myśl o bez­pie­czeń­stwie czy uko­je­niu jest dla pod­mio­tu jak „tru­jak w gło­wie”¹⁰, a więc uzna­je się ją za nie­bez­piecz­ną, tok­sycz­ną, budzą­cą strach. Wyobra­że­nie sobie bez­piecz­niej­sze­go świa­ta jest nie­moż­li­we, gdy boha­te­ra wier­szy ota­cza­ją opusz­czo­ne blo­ko­wi­ska, zabi­te zwie­rzę­ta, a wszyst­kie rela­cje opar­te są wyłącz­nie na bio­lo­gicz­nych połą­cze­niach:

mówią że zacho­wu­je się jak gów­niarz
nie chce jeść table­tek i czę­sto sika
mówią że leje na wieś przez to nie rośnie jak powin­no
uśmier­ca blo­ki pozba­wio­ne mia­sta któ­re ktoś wzniósł
żeby funk­cjo­no­wa­ły dawa­ły schron¹¹.

Mate­ria­ły, z któ­rych pod­miot pró­bu­je zbu­do­wać swo­je schro­nie­nie, to gru­zy, pusto­sta­ny, pozry­wa­ne kable, wió­ry i gru­dy zie­mi – ich nad­rzęd­ną cechą jest reszt­ko­wy cha­rak­ter, są one raczej wspo­mnie­niem lep­szych cza­sów, świad­kiem znisz­cze­nia, a nie budul­cem. Bez­piecz­ne­go miej­sca nie ma, ponie­waż żad­ne miej­sce nie ist­nie­je – to brak (dro­gi, prą­du, mostu i ludzi) prze­są­dza o obra­zie świa­ta, w któ­rym funk­cjo­nu­je pod­miot: „gdzieś jest burzo­ny obiekt gro­żą­cy miaż­dże­niem ludzi / nie zosta­nie zbu­do­wa­ny most”¹², „wszyst­ko wykar­czo­wać skró­cić przez opad / spo­dzie­wać się pier­dol­nię­cia takie­go że szy­by bęc”¹³, „pod­cią­ga­nie prą­du to się robi na wła­sność jak mówią / za wła­sny kre­dyt spła­tę zobo­wią­zań”¹⁴.

Dłu­ba­le uda­ło się wypra­co­wać wła­sny idiom – gęsty, mate­rial­ny, wypeł­nio­ny deta­la­mi, a jed­no­cze­śnie mini­ma­li­stycz­ny pod wzglę­dem for­my. Podej­mo­wa­ne przez pod­miot żeby dawa­ły schron pró­by rekon­struk­cji dzie­cię­cych wspo­mnień, mon­to­wa­nia ich z obra­zów, zapa­chów i słów, nie słu­żą oswo­je­niu czy racjo­na­li­za­cji rze­czy­wi­sto­ści. Z tych kadrów powsta­je świat bez ochron­nej nar­ra­cji, nie­bez­piecz­ny – pełen obcych ciał, prze­mo­cy, bru­du. Debiu­tanc­ki tom auto­ra dowo­dzi, że schro­nie­nie jest tyl­ko chwi­lo­wym złu­dze­niem. Resz­ta roz­gry­wa się w polu raże­nia.

¹ B. Dłu­ba­ła, żeby dawa­ły schron, Łódź: Wydaw­nic­two Kwa­dra­tu­ra, 2025, s. 7.

² Tam­że, s. 8.

³ Tam­że, s. 10.

⁴ Tam­że, s. 19.

⁵ Tam­że, s. 35.

⁶ Tam­że, s. 16.

⁷ Tam­że, s. 32.

⁸ Tam­że, s. 21.

⁹ Tam­że, s. 12.

¹⁰ Tam­że, s. 29.

¹¹ Tam­że, s. 26.

¹² Tam­że, s. 30.

¹³ Tam­że, s. 31.

¹⁴ Tam­że, s. 38.