Galatea. Pocztówka z widokiem kijowskiego Podiłu

Czerw­co­wy wie­czór. Taras Małe­go Teatru. Lew z beto­nu pil­nu­je budow­li, tego dzi­wacz­ne­go owo­cu fan­ta­zji archi­tek­to­nicz­nej Igna­ce­go Ledó­chow­skie­go, spo­glą­da­jąc na kwar­ta­ły Gór­ne­go Mia­sta. W tym samym cza­sie obok nie­go tuzin naj­ja­śniej­szych Kijo­wian. Melo­dii przy­słu­chu­je się grup­ka akto­rek i akto­rów, spek­ta­klom z ich udzia­łem poświę­ca­ne są entu­zja­stycz­ne recen­zje i insta­gra­mo­we opo­wie­ści. Dalej, bli­żej baru, ulo­ko­wał się zna­ny kry­tyk muzycz­ny. Zwy­cięz­cy aukcji cha­ry­ta­tyw­nej na rzecz woj­ska, któ­ra dopie­ro co się skoń­czy­ła, obej­mu­ją uko­cha­nych.

Wła­śnie dobie­ga koń­ca festi­wal „Kult Kijo­wa”, zor­ga­ni­zo­wa­ny pod­czas peł­no­ska­lo­wej inwa­zji Rosji na Ukra­inę. Ten festi­wal oraz teatr, w któ­rym zro­dzi­ła się jego idea, widzia­ły wszyst­ko: nagłe zaciem­nie­nia, awa­ryj­ne odłą­cze­nia wody, wymu­szo­ne z powo­du alar­mów powietrz­nych antrak­ty.

Nie­mniej teraz nie brzmią ochry­płe syre­ny. Na sce­nie jest zespół Blo­oms Cor­da, któ­ry zawsze pre­cy­zyj­nie odda­je kijow­skie nastro­je. Front­man Dany­ło Hały­ko śpie­wa o innej zgo­ła dziel­ni­cy. „Gala­teo – wyzna­je boha­ter pio­sen­ki – dziś przy­pad­ko­wo zna­la­złem się na Podi­le”. Dalej w tek­ście Dany­ła są wspo­mi­na­ne tam­tej­sze budyn­ki, wie­czo­ra­mi przy­po­mi­na­ją­ce odcie­niem Nil, oraz dziw­na spon­ta­nicz­na tra­sa: „Mura­ka­mi plus Camus plus Kurt Von­ne­gut”.

Ta histo­ria o sym­pa­tycz­nej gapie ze zła­ma­nym ser­cem nasu­wa mi pew­ną myśl: wiem, o któ­rą Gala­teę cho­dzi.

Może tak być przez moje pierw­sze wra­że­nia poby­tów tam. W moich szkol­nych latach Podił cza­ro­wał spek­ta­kla­mi dla naj­młod­szych, ale draż­nił nie­upo­rząd­ko­wa­niem ulic.

Pózniej, już jako stu­dent, nie rozu­mia­łem, dla­cze­go ta dziel­ni­ca jest uwa­ża­na za cza­ru­ją­cą kwin­te­sen­cję daw­nych cza­sów.

Zaraz za budyn­ka­mi Aka­de­mii Kijow­sko-Mohy­lań­skiej, miłej i baro­ko­wo cie­płej Mohy­lan­ki, zało­żo­nej w XVII stu­le­ciu, pej­zaż jest nazna­czo­ny przez opusz­czo­ne stre­fy prze­my­sło­we i pla­ce budo­wy.

Oleś Ilczen­ko, jeden z naj­bar­dziej kon­se­kwent­nych kijow­skich urba­ni­stów, pre­cy­zyj­nie sfor­mu­ło­wał to, co mnie tru­ło: „Zakła­ma­ny Podił // jako sta­ry dziad czła­pie do ryn­ku”.

Na ryn­ku zaś kró­lu­je han­del, chy­ba jedy­ny histo­rycz­ny ele­ment obec­ny na Podi­le już od cza­sów śre­dnio­wie­cza i nawet dziś cią­gle wzmac­nia­ją­cy swo­je pozy­cje. Kie­dyś podil­skie jar­mar­ki – „kon­trak­ty” – dzia­ła­ły jak mię­dzy­na­ro­do­we fora eko­no­micz­ne, na któ­rych, powiedz­my, mógł­by wystę­po­wać Fran­ci­szek Liszt. W dziel­ni­cy kró­lu­je też zanie­dba­nie, któ­re prze­ra­dza się w bez­dom­ność, real­ną czy meta­fo­rycz­ną, zwią­za­ną z osła­bie­niem pamię­ci kul­tu­ro­wej. Widać ją choć­by w trud­nym do zapo­mnie­nia epi­zo­dzie, gdy trzech wan­da­li poma­lo­wa­ło rzeź­bę biblij­ne­go Sam­so­na ze słyn­nej podil­skiej fon­tan­ny na różo­wo…

Na ogół mam ten­den­cję, by wie­rzyć poetom. Zgod­nie z afo­ry­zmem Leoni­da Kisie­lo­wa „Podił to złe mia­sto dla psów”. Po słyn­nej dziel­ni­cy poru­sza­ją się tram­wa­je ze sta­łym gra­fi­kiem i bez­li­to­sny­mi motor­ni­czy­mi. Podwó­rza w wier­szach tego prze­ni­kli­we­go pisa­rza z lat 60. są zobra­zo­wa­ne jako śli­skie i brud­ne, podob­ne do śnia­dań ze śmiet­ni­ków. Wyda­wa­ło­by się tery­to­rium bru­du, oschło­ści, nie­na­tu­ral­no­ści.

Kor­nel Maku­szyń­ski też otwar­cie nie lubił tej dziel­ni­cy. We wspo­mnie­niach Rado­sne i smut­ne z 1920 roku pol­ski lite­rat narze­ka na „strasz­li­we uli­ce kijow­skie”, któ­re „mają tę głu­pią wła­ści­wość, że wszyst­kie wio­dą pod górę”. Podil­ski kra­jo­braz nizin­ny prze­czy takie­mu zarzu­to­wi. Przy­szły autor kul­to­wych bajek o Kozioł­ku Matoł­ku rzad­ko tam bywał. Gdy­by czę­ściej scho­dził od naj­bar­dziej arty­stycz­nych kawiar­ni Uzwo­zem Świę­te­go Andrze­ja na Podił, może pozbył­by się nad­mia­ru scep­ty­cy­zmu i stał­by się odro­bi­nę bar­dziej roman­tycz­ny. Choć­by na chwi­lę. Cho­ciaż­by na moment, gdy mijał­by nie­gdy­siej­szy dom Micha­ła Gra­bow­skie­go.

Inne zda­nie miał Jaro­sław Iwasz­kie­wicz. Dobrze znał tę dziel­ni­cę i uwa­żał ją za miej­sce inspi­ru­ją­ce, nie bez iro­nii nazy­wa­jąc ją „sta­rym kijow­skim get­tem”. Nato­miast, mówiąc poważ­nie, wiersz Iwasz­kie­wi­cza Padół (1912) jest odą do kijow­skiej wie­lo­kul­tu­ro­wo­ści.

Pod­su­mo­wu­jąc, wbrew lawi­nom wyda­rzeń, któ­re szar­pa­ły tymi wspól­no­ta­mi, ich obec­ność na Podi­le nie zosta­ła wyma­za­na.

Czy Podił ma coś wspól­ne­go z odpo­czyn­kiem? Jesz­cze jak!

Z jed­nej stro­ny, dia­bel­ski młyn, któ­ry w 2017 roku „przy­to­czył się” na Plac Kon­trak­to­wy spe­cjal­nie na jar­mark bożo­na­ro­dze­nio­wy, zde­mon­to­wa­no dopie­ro tego lata.

Z dru­giej stro­ny, tutaj zawsze, już od śre­dnio­wie­cza, dużo się pra­co­wa­ło. Przez eklek­tycz­ne uli­ce Podi­łu nie­gdyś snu­li się nie tyl­ko pro­fe­so­ro­wie i stu­den­ci Aka­de­mii, skrom­ni rze­mieśl­ni­cy, mer­kan­tyl­ni sprze­daw­cy, kie­row­cy wszyst­kich cza­sów, imi­gran­ci i po pro­stu bez­dom­ni. Wła­śnie na Podi­le doj­rze­wa­ła wol­no­my­śli­ciel­ska wła­dza miej­ska, któ­ra od koń­ca XV stu­le­cia roz­wi­ja­ła się zgod­nie z pra­wem mag­de­bur­skim.

Zadzior­ny Jurij Kosacz w swo­jej bodaj naj­bar­dziej tajem­ni­czej, wcze­snej mini­po­wie­ści Kohor­ta sza­lo­nych (1930) porów­nu­je jed­ną z posta­ci do figu­ry świę­te­go zdo­bią­cej gmach magi­stra­tu. Czy­ni to z takim roz­ma­chem, że rze­czy­wi­ste deko­ra­cje zda­ją się oży­wać: archa­nioł Michał, „mister­nie wyko­na­ny z bla­chy”, jako­by „o każ­dej godzi­nie ude­rzał w pasz­czę smo­ka […]. Smok zio­nął iskra­mi i syczał”.

Już kil­ka kro­ków od tej budow­li, oku­po­wa­nej przez przy­ziem­ne kło­po­ty, miesz­ka­ła radość. Nie bra­ko­wa­ło jej w licz­nych celach klasz­tor­nych, dobrze zna­nych pra­wo­sław­nym w całej Euro­pie. W mini­po­wie­ści Iwa­na Neczu­ja-Łewyc­kie­go Rodzi­na Kaj­da­szów (1879) baba Pałaż­ka jawi się jako raso­wa tra­vel blo­ger­ka. Jaki­mi histo­ria­mi ta boha­ter­ka – jed­na z naj­bar­dziej wyra­zi­stych twa­rzy ukra­iń­skie­go reali­zmu – uwo­dzi wiej­skie mło­de mężat­ki? Opo­wie­ścia­mi z Podi­łu. Gdy­by nie legen­dy o fon­tan­nie „Sam­son” i cer­kwi św. Andrze­ja marzy­ciel­ska Mełasz­ka nie wybra­ła­by się z piel­grzym­ką do Kijo­wa. Co wię­cej – nie była­by nara­żo­na na porwa­nie przez mni­cha. I to w samym ser­cu Podi­łu, pod­czas nie­win­ne­go relak­su w Mona­ste­rze Brac­kim…

Podił jest tłem nie­koń­czą­cych się histo­rii o testo­wa­niu gra­nic wol­no­ści przez mia­rę sumie­nia i na odwrót. Z tą dziel­ni­cą zwią­za­ne są miej­skie roman­se każ­de­go auto­ra­men­tu. To wła­śnie tam, w pra­wo­brzeż­nych zauł­kach mia­sta, miesz­kał łotrzyk ze słyn­nej pio­sen­ki Hop ze smy­kiem, któ­re­go pro­za­ik i etno­graf Wik­tor Petrow nazwał „apo­te­ozą boha­te­ra z pół­świat­ka”. Dobrze, że czas takich boha­te­rów powo­li się koń­czy. Bez dwóch zdań teraz łatwiej jest usły­szeć, jak muzy­cy ulicz­ni na Podi­le gra­ją Pink Floyd, niż odna­leźć miło­śni­ków bru­tal­ne­go szan­so­nu. Rów­nież kul­tu­ra rave, z któ­rej sły­ną tutej­sze klu­by, sta­ła się już wizy­tów­ką Kijo­wa na świe­cie.

Podił jest hoj­ny w tym zakre­sie. Głów­ny boha­ter powie­ści Hry­ho­ra Tiu­tiun­ny­ka Dzień mój sobot­ni wyru­sza na Żyt­ni Rynek na Podi­le wła­śnie po to, by się roze­rwać. Nie tyl­ko po warzy­wa i kwia­ty, lecz tak­że by poga­dać z prze­kup­ka­mi. Myko­ła Poru­baj to wie­śniak z uro­dze­nia, któ­ry jesz­cze nie pogo­dził się do koń­ca z pra­cą urzęd­ni­ka ani z wszech­obec­ną hipo­kry­zją, ani w ogó­le z Kijo­wem. Rów­no­cze­śnie ta dziel­ni­ca, „brud­na­wa, ale naj­bar­dziej demo­kra­tycz­na w całym mie­ście” życz­li­wie poda­je mu dłoń, wspie­ra­jąc pod­czas zmian. Nawet small talk z, jak pisze Tiu­tiun­nyk, „kobie­ta­mi z baza­ru” oka­zu­je się być na miej­scu i przy­no­si ulgę.

Mam poczu­cie, że obec­ność pew­nych ludzi zupeł­nie zmie­ni­ła współ­cze­sny Podił już tro­chę ponad deka­dę temu. Cyga­ne­ryj­ny cha­rak­ter dziel­ni­cy uzu­peł­ni­ła życz­li­wość, a naj­lep­szym tego potwier­dze­niem jest lite­ra­tu­ra dzie­cię­ca.

Hala Tka­czuk nie­przy­pad­ko­wo nazwa­ła swo­ją nowe­lę z 2013 roku Wie­czo­ro­we skle­py uli­cy Wło­skiej. Uka­za­nie się tej książ­ki odzwier­cie­dla­ło pew­ną modę: w zabyt­ko­wych kijow­skich kamie­ni­cach coraz czę­ściej otwie­ra­no kawiar­nie i skle­pi­ki. Z zadba­ny­mi raba­ta­mi i donicz­ka­mi przy wej­ściu, a tak­że ze sty­lo­wy­mi wnę­trza­mi. Zakła­da­no je nie dla czy­sto komer­cyj­ne­go zysku, raczej by współ­two­rzyć przy­tul­ną atmos­fe­rę oko­li­cy. Gwo­li dostęp­no­ści odpo­czyn­ku, niech­by i naj­prost­sze­go. Po to, by mło­do­cia­ni bun­tow­ni­cy z wło­sa­mi w dzi­kich kolo­rach mie­li gdzie kupić mat­cha lat­te na wynos, zaś eme­ry­ci mogli bez pośpie­chu posie­dzieć z fili­żan­ką kawy. Otóż, zgod­nie z fabu­łą Tka­czuk, w jed­nym z takich skle­pi­ków spo­ty­ka się naj­bar­dziej roz­ka­pry­szo­na miej­ska publi­ka, włącz­nie z kro­ko­dy­lem, po to, by pro­wa­dzić dys­ku­sje filo­zo­ficz­ne. Jak­że to odmien­ne: dys­ku­sja w auten­tycz­nej aka­de­mii!

Nawet podil­skie posta­cie, któ­rym folk­lor przy­piął nie­co mrocz­ne ety­kie­ty, z cza­sem nabra­ły więk­sze­go cie­pła. W baśni Mii Mar­czen­ko „Kożu­mia­ka i Smok”, czy­li Dyplo­ma­cja księż­nicz­ki Anny (2021) zie­ją­cy ogniem smok lądu­je na Podi­le nie po to, by reali­zo­wać swo­je zło­wro­gie ambi­cje. Smok cier­pi po pro­stu na ner­wo­bó­le, dla­te­go tra­dy­cyj­ny miej­ski super­bo­ha­ter, Kyry­ło Kożu­mia­ka, odkry­wa w sobie talent masa­ży­sty i reha­bi­li­tan­ta. Dobroć oka­zu­je się zara­zem naj­sku­tecz­niej­szą bro­nią i naj­cen­niej­szym zaso­bem Kijo­wa. Nic więc dziw­ne­go, że kil­ka tygo­dni temu natra­fi­łem na jed­nej z cen­tral­nych ulic Podi­łu na gra­fit­ti: „Wszy­scy mamy wal­czyć o sie­bie nawza­jem”.

„Gala­teo – śpie­wa dalej Dany­ło Hały­ko – jestem niby po raz pierw­szy tam, gdzie już tyle razy byłem”.

Jestem prze­peł­nio­ny podob­ny­mi myśla­mi i impul­sa­mi. Bez dwóch zdań, Podił jest kijow­ską Gala­teą. Dziel­ni­ca, któ­ra potra­fi odżyć dzię­ki miło­ści miesz­kań­ców. Duch uli­czek, wol­no­sto­ją­cych domów, klasz­to­rów, któ­ry prze­bił się przez sko­ru­pę mitów.

Tra­sa od Mura­ka­mie­go do Von­ne­gu­ta jest mi zna­na. Mało co może prze­wyż­szyć wypra­wę po podil­skich księ­gar­niach! Musiał się tego domy­ślać Ste­pan Rad­czen­ko z powie­ści Wale­ria­na Pid­mo­hyl­ne­go Mia­sto (1927). Jed­nak teraz wszyst­ko jest o wie­le jaskraw­sze. Księ­gar­nie sie­cio­we, niszo­we, anty­kwa­rycz­ne (z nie­by­wa­ły­mi książ­ka­mi: kie­dyś kupi­łem przy uli­cy Spa­skiej węgier­ską mono­gra­fię o sztu­ce naiw­nej)…

Ich zagęsz­cze­nie jest tu zresz­tą wręcz impo­nu­ją­ce – ku zazdro­ści miesz­kań­ców innych dziel­nic Kijo­wa i ku ucie­sze miło­śni­ków lite­ra­tu­ry.

A jak zespół Blo­oms Cor­da połą­czył lek­ki smu­tek z auto­iro­nią, inte­li­gent­nym sen­ty­men­ta­li­zmem i – co naj­waż­niej­sze – z nadzie­ją… Jest to jeden z naj­bar­dziej skom­pli­ko­wa­nych dia­lek­tów, któ­rym mówi do mnie Podił. Sły­szę go wów­czas, gdy przy­po­mi­na­ją mi się nie­szczę­śli­we miło­ści do cud­nych dziew­cząt z Mohy­lan­ki. Czy wów­czas, gdy nie­da­le­ko od kina „Żow­teń”, naj­star­sze­go w Kijo­wie, zauwa­żam karm­ni­ki dla pta­ków nad rabat­ką z aksa­mit­ka­mi. Lub wte­dy, gdy kawa­łek od uli­cy Hry­ho­ri­ja Sko­wo­ro­dy widzę na fasa­dach i podwó­rzach śla­dy po nie­daw­nych rosyj­skich ostrza­łach.

Kijow­ska Gala­tea nie nosi kami­zel­ki kulo­od­por­nej, gdyż jest deli­kat­nej budo­wy.

Kijow­ska Gala­tea nie prze­sa­dza z kosme­ty­ka­mi.

Nasze lato kijow­skie łapie jej kokie­te­ryj­ny uśmiech i czu­je się jak Pig­ma­lion.

Tłu­ma­cze­nie z języ­ka ukra­iń­skie­go: Żan­na Sło­niow­ska.