Parówki w Jogobelli

Sło­wem wstę­pu chcę zazna­czyć, że ten tekst nie jest typo­wą recen­zją oraz czę­ścio­wo wypły­wa z moich oso­bi­stych doświad­czeń zwią­za­nych z lek­tu­rą. Jest pró­bą uchwy­ce­nia wąt­ków, któ­re w kry­tycz­no­li­te­rac­kim odbio­rze mogły­by zostać spłasz­czo­ne z uwa­gi na to, że pra­cu­ją w nie­co innych reje­strach. Przy­czyn­kiem do tek­stu są kate­go­rie lek­ko­ści, wie­lo­wąt­ko­wo­ści, przy­jem­no­ści i pły­ną­cej z nich roz­ryw­ki – wszyst­kie towa­rzy­szą lek­tu­rze książ­ki Girl din­ner Justy­ny Hry­cyk. O tym, że lite­ra­tu­ra potra­fi reali­zo­wać się w tej funk­cji, zda­rza się nam zapo­mi­nać.

Według Jame­sa Wooda o tym, że fik­cja jest wcią­ga­ją­ca, nie decy­du­je sama fabu­ła, lecz efekt „żywot­no­ści”. W przy­pad­ku Girl din­ner ten efekt moż­na pre­cy­zyj­niej nazwać atmos­fe­rą afek­tyw­ną. Ona wła­śnie two­rzy spe­cy­ficz­ną „lep­kość” nar­ra­cji. Jest pew­ne­go rodza­ju przed­po­znaw­czą ramą, któ­ra narzu­ca spo­sób doświad­cza­nia świa­ta przed­sta­wio­ne­go, zanim zacznie­my go inter­pre­to­wać. Czy­ta­nie Hry­cyk sta­je się więc pro­ce­sem dostro­je­nia do kli­ma­tu, w któ­rym zmy­sło­we opi­sy sma­że­nia plac­ków czy zapa­chu flą­dry nie są tyl­ko tłem, ale aktyw­ny­mi siła­mi wpły­wa­ją­cy­mi na cia­ło czy­tel­nicz­ki lub czy­tel­ni­ka. To nic inne­go jak dyna­micz­ne pole oddzia­ły­wań mię­dzy nar­ra­tor­ką, przed­mio­ta­mi, a odbior­ca­mi. W tym uję­ciu czy­ta­nie nie jest aktem inter­pre­ta­cji, lecz zanu­rze­niem w doświad­cze­niu nar­ra­cyj­nym.

…fryt­kow­ni­ca. Boha­ter­ka w naszym domu, boha­ter­ka całe­go osie­dla, tego pamięt­ne­go lata. Jego boha­ter­ka. Jego obse­sja. Nasza neme­zis. Nasze utra­pie­nie.
Jej obec­ność była total­na, abso­lut­na, od pierw­sze­go dnia – zazna­cza­ła swo­je ist­nie­nie, sztur­mu­jąc po kolei wszyst­kie, nie­ma­ją­ce szans, liche zmy­sło­we barie­ry naszych ciał. W kuch­ni zawład­nę­ła prze­strze­nią – potrze­bo­wa­ła dla sie­bie całe­go sto­łu, spy­cha­jąc w kat sło­je z mąką i kawą, misy z owo­ca­mi i krysz­ta­ło­we wazo­ny… W środ­ku z kolei – wręcz prze­ciw­nie, w środ­ku mia­ło być peł­no, pochła­nia­ła hek­to­li­try kupo­wa­nej w mato­wych bania­kach fry­tu­ry w kolo­rze poran­ne­go, gęste­go moczu. Wów­czas nasy­co­na, mogła się odpa­lić – roz­grza­na do czer­wo­no­ści roz­po­czy­na­ła swo­je show¹.

War­to spoj­rzeć na ten debiut przez pry­zmat huma­ni­sty­ki afir­ma­tyw­nej, któ­ra pro­po­nu­je odej­ście od post­mo­der­ni­stycz­ne­go trau­ma­to­cen­try­zmu na rzecz stra­te­gii afir­ma­cji i wzmoc­nie­nia. Zakła­da­jąc, że tekst jest uwi­kła­ny wyłącz­nie w kon­flik­ty poko­le­nio­we, wybu­do­wa­ne na fun­da­men­cie nostal­gii, czy­tel­ni­cy mogli­by odnieść wra­że­nie, że tema­tycz­nie książ­ka Hry­cyk przy­po­mi­na już dobrze roz­po­zna­ne w polu nar­ra­cje, widocz­ne choć­by w książ­kach blur­bi­stek (Emi­lii Kon­wer­skiej i Nata­lii Susz­czyń­skiej), ale też echa pol­skiej lite­ra­tu­ry współ­cze­snej prze­pra­co­wa­ne przez Mate­usza Gór­nia­ka, Alek­san­drę Kasprzak, Kin­gę Sabak czy Toma­sza Gro­mad­kę.

Oso­by autor­skie zebra­ne w tym zesta­wie­niu reali­zu­ją wąt­ki doty­czą­ce dora­sta­nia na prze­ło­mie lat 90. i 2000., odkry­wa­nia swo­jej sek­su­al­no­ści, auto­ry­te­tów, ido­li czy poszu­ki­wa­nia sen­sów codzien­nych czyn­no­ści. Jeśli wytnie­my ten bagaż wspól­nych, poko­le­nio­wych doświad­czeń, debiut Hry­cyk zosta­nie pozba­wio­ny jed­nej z głów­nych funk­cji lite­ra­tu­ry, jaką jest prze­twa­rza­nie histo­rii i zna­czeń. Autor­ka nie tyle prze­pra­co­wu­je kolej­ną poko­le­nio­wą trau­mę, co uru­cha­mia siły wital­ne, pozwa­la­jąc czy­tel­ni­ko­wi na budo­wa­nie wspól­no­ty opar­tej na afek­cie i inten­syw­no­ści doświad­cze­nia, a nie tyl­ko na melan­cho­lij­nym roz­pa­mię­ty­wa­niu bra­ków. Stąd zakła­dam, że sku­pia­jąc się na zmy­sło­wo-obra­zo­wym aspek­cie książ­ki, uda mi się przed­sta­wić drob­ne haczy­ki, któ­re już przy pierw­szym kon­tak­cie z lek­tu­rą przy­trzy­ma­ły mnie na dłu­żej.

Język dwu­dzie­stu sze­ściu roz­dzia­łów jest żywy, opi­so­wy, dyna­mi­zu­je nar­ra­cję. Pro­za­tor­ska opo­wieść poświę­co­na jest zda­rze­niom z codzien­no­ści, jej boha­ter­kom i boha­te­rom, w tym rów­nież przed­mio­tom, któ­rych udział nale­ży wyraź­nie zazna­czyć.

Potrze­bo­wa­li­śmy emo­cji, oży­wie­nia – krę­cąc się całe dnie tam i z powro­tem, to pozwa­la­ło nam nie stra­cić napę­du, to odbi­ja­ło się od źre­nic jako błysk w oku. Wyła­py­wa­li­śmy je jak poke­mo­ny, pró­bu­jąc odna­leźć zło­tą pro­por­cję cza­su i kon­tak­tu wzro­ko­we­go – dzia­ła­nie pod­trzy­mu­ją­ce wir, nie­wy­kra­cza­ją­ce jed­nak poza, nie­wno­szą­ce ener­gii ruchu postę­po­we­go. Nie nasza odpo­wie­dzial­ność. Nasza dobra zaba­wa, nasze pra­gnie­nia, nasze rachi­tycz­ne most­ki ze złą­czo­nych na sekun­dę pal­ców nad bazu­ją­cą taflą sen­chy. Kolo­ry her­bat wykwi­ta­ją­ce na skrze, eks­pre­syj­ny pu-erh mowy ciał. Zie­lo­na zazdrość o nowy począ­tek, zie­lo­ny spo­kój, bia­ła gorącz­ka, bia­łe noce. Czer­wo­ne strza­ły, czar­na roz­pacz, czer­wo­ne fla­gi, czar­ne słoń­ce. Jaki kolor ma pożą­da­nie i cze­mu nie­po­ko­ją­co bli­sko mu do jaw­nej nie­chę­ci i cze­mu, ach cze­mu ta rze­ka, po któ­rej pły­nie­my…²

Przed­mio­ty są inte­gral­ną czę­ścią świa­ta przed­sta­wio­ne­go przez pierw­szo­oso­bo­wą nar­ra­tor­kę. Słu­żą jako kata­li­za­to­ry do dal­szych roz­my­ślań, ale też poma­ga­ją jej w nawi­ga­cji po jej świe­cie. Niczym gwiaz­dy na nie­bie pro­wa­dzą kapi­tan­kę stat­ku, oswa­ja­ją prze­strzeń, budu­ją atmos­fe­rę. Wspól­no­ta prze­by­wa­nia z nią w tej samej aurze, w jed­na­ko­wym kli­ma­cie, naj­bar­dziej przy­cią­ga czy­tel­ni­ka. To w niej for­mu­je się wyjąt­ko­wa cecha debiu­tanc­kiej książ­ki. Ta wspól­no­ta wcią­ga do tego stop­nia, że czy­ta­jąc poszcze­gól­ne frag­men­ty, nie­mal­że łapa­łem się na tym, że opi­sy­wa­ne przez autor­kę sytu­acje są dla mnie nie tyle istot­ne z pozio­mu onto­lo­gicz­ne­go, ile w wytwo­rzo­nym wokół nich spek­trum. Akt czy­ta­nia stał się prze­lo­tem przez kolej­ne stro­ny wypcha­ne od wra­żeń, zmy­sło­wych doświad­czeń, domnie­mań i rela­cji, w jakich znaj­du­je się fryt­kow­ni­ca: z boha­ter­ką, sto­łem, misa­mi, sło­ja­mi, ole­jem, i wszyst­kim, co w niej lądo­wa­ło, oraz tym, na co uda­ło się skap­nąć kro­pel­kom tłusz­czu.

Hry­cyk wpi­su­je się w pro­gram rede­fi­ni­cji rela­cji mię­dzy czło­wie­kiem a przed­mio­tem, co mogło­by być spój­ne z zało­że­nia­mi teo­rii akto­ra-sie­ci Lato­ura. W świe­cie girl din­ner pro­duk­ty żyw­no­ścio­we, mate­ria­ły, kolo­ry, zapa­chy nie są nie­mym tłem, tyl­ko peł­no­praw­ny­mi akto­ra­mi współ­two­rzą­cy­mi sieć rela­cji. To one czę­sto pro­wa­dzą czy­tel­nicz­kę. Zamiast bier­ny­mi narzę­dzia­mi opi­sy­wa­ne­go śro­do­wi­ska sta­ją się media­to­ra­mi dzia­łań i zmie­nia­ją­cych się sta­nów rze­czy. Książ­ka sta­je się rodza­jem hybry­do­we­go asam­bla­żu, w któ­rym żywot­ność akto­rów nie-ludz­kich w nie­ro­ze­rwal­ny spo­sób spla­ta się z ludz­ką emo­cjo­nal­no­ścią.

Roz­grza­ny olej wyle­wał się na zakrę­tach, chla­pał na pra­wo i lewo, ale to nie­waż­ne, to nic, bo my już z lądu pako­wa­li­śmy się do morza, wska­ki­wa­li­śmy na roz­ko­ły­sa­ne wody world wide web, żeby po nich sur­fo­wać niczym sło­necz­ny patrol w wer­sji fami­ly frien­dly, edy­cja spe­cjal­na: waka­cje w nad­bał­tyc­kim kuror­cie³.

Spe­cy­ficz­nym mecha­ni­zmem dają­cym się wpi­sać w tak wykre­owa­ną atmos­fe­rę lek­tu­ry jest bin­ge-reading. Poję­cie wywo­dzą­ce się w pro­stej linii od bin­ge-wat­chin­gu, tyle, że prze­nie­sio­ne na lite­ra­tu­rę i pra­cę tek­stu. Hry­cyk w seria­lo­wy spo­sób przy­go­to­wa­ła odpo­wied­nie frag­men­ty tek­stu odda­ją­ce róż­no­rod­ność poszcze­gól­nych histo­rii. Podział tre­ści two­rzy wra­że­nie odcin­ko­wo­ści. Nasy­ce­nie i łatwość w prze­ska­ki­wa­niu pomię­dzy kolej­ny­mi czę­ścia­mi są budo­wa­ne przez autor­kę przy pomo­cy wyraź­nie fil­mo­wych zabie­gów. Poja­wia­ją się zakoń­cze­nia, któ­re swo­ją funk­cją przy­po­mi­na­ją­ce clif­fhan­ge­ry czy hooki – pole­ga­ją­ce na ini­cjo­wa­niu kolej­ne­go odcin­ka w zakoń­cze­niu poprzed­nie­go. Struk­tu­ra książ­ki jest wie­lo­wąt­ko­wa z prze­pla­ta­ją­cy­mi się sto­ry­li­ne’ami. Moż­na też wyróż­nić nazy­wa­ny w żar­go­nie fil­mo­wym zabieg cold open – sto­so­wa­ny w pierw­szych aka­pi­tach roz­dzia­łów. Są one odpo­wied­ni­kiem „przed­wej­ścia” w histo­rię, któ­rej wła­ści­wa nar­ra­cja zaczy­na się od aka­pi­tu dru­gie­go. (Tak jak­by otwie­ra­ją­cy dżin­giel poja­wiał się dopie­ro po pierw­szym aka­pi­cie).

Sprzy­ja­ją­cy bin­ge-readin­go­wi rytm książ­ki przy­po­mi­na „lite­rac­kie scrol­lo­wa­nie”. Hry­cyk pro­jek­tu­je warun­ki lek­tu­ry, któ­re odpo­wia­da­ją na wra­że­nie prze­bodź­co­wa­nia. Two­rzą sym­bio­tycz­ny układ mię­dzy tra­dy­cyj­ną for­mą książ­ki a nowo­me­dial­ną dyna­mi­ką Tik­To­ka, czy Insta­gra­ma. Pozor­na, w tym kon­tek­ście, rece­sja lite­ra­tu­ry nie zmniej­sza jej war­to­ści, ale prze­no­si ją w stro­nę eko­lo­gii afek­tyw­nej. Tekst sta­je się prze­strze­nią rezo­nan­su dla nowych form kon­su­mo­wa­nia tre­ści.

Nie­wy­klu­czo­ne, że kon­struk­cja debiu­tu uwy­pu­kla bin­ge-readin­go­wy odbiór, robiąc miej­sce na to, co dooko­ła, co wokół czy­tel­nicz­ki i czy­tel­ni­ka, zachę­ca­jąc krót­ką for­mą tek­stów i sil­nie skon­cen­tro­wa­ny­mi sekwen­cja­mi emo­cjo­nal­nych, pro­stych w odczy­ta­niu opi­sów. To mini­se­rial wypeł­nio­ny naj­now­szy­mi, tren­du­ją­cy­mi akce­so­ria­mi, któ­re roz­my­wa­ją się w spi­na­ją­cym całość sty­lu autor­ki. Wcią­ga­ją­ca fik­cja nie wyni­ka przy tym wyłącz­nie z samej fabu­lar­nej „maszy­ne­rii”, lecz rów­nież z żywe­go deta­lu i płyn­no­ści sty­lu pod­kre­śla­ją­cych efekt zanu­rze­nia w posta­ci. W tym sen­sie bin­ge-reading nie jest wyłącz­nie efek­tem ustruk­tu­ry­zo­wa­nia fabu­ły, ale kon­se­kwen­cją zani­ku dystan­su mię­dzy nar­ra­cją a doświad­cze­niem czy­tel­ni­czym.

To turec­kie śnia­da­nie. Stół suto zasta­wio­ny mnó­stwem tale­rzy­ków, a na każ­dym z nich inna potra­wa, inny pro­dukt, inny smak. Moż­na je łączyć dowol­nie, a nawet nie­któ­re pomi­nąć, ale razem two­rzą jadal­ną, spój­ną kom­po­zy­cję. Cze­pial­stwem było­by pyta­nie, czy tytuł odno­szą­cy się do insta­gra­mo­we­go tren­du #girl­din­ner, pole­ga­ją­ce­go na goto­wa­niu z tego, co znaj­du­je się pod ręką, jest zbyt pojem­ny. Jestem skłon­ny myśleć, że bli­żej tu do pusz­cze­nia oka do czy­tel­nicz­ki. Zapro­sze­nia jej do nie­zo­bo­wią­zu­ją­cej, lek­kiej lek­tu­ry, do któ­rej nie trze­ba się spe­cjal­nie przy­go­to­wy­wać. (Nasta­wiać men­tal­nie, szy­ko­wać her­ba­ty, kadzi­deł­ka, zeszy­tu i ołów­ka do pod­kre­śla­nia trud­nych w odbio­rze frag­men­tów). To książ­ka do czy­ta­nia z mar­szu, gdzie wie­lo­wąt­ko­wość tema­tycz­na pod­sy­ca tem­pe­ra­tu­rę lek­tu­ry. Każ­da całost­ka pozwa­la na odkry­cie nowej przy­go­dy, nowej potra­wy, nowe­go dozna­nia. Zawsze jest coś nowe­go.

Bin­ge-reading to poję­cie względ­nie nowe w pol­skim dys­kur­sie lite­rac­kim, nie­ma­ją­ce w peł­ni zbu­do­wa­ne­go zaple­cza teo­re­tycz­ne­go, dla­te­go swo­ją recen­zję trak­tu­ję przede wszyst­kim jako wstęp­ne roz­po­zna­nie oraz pró­bę zary­so­wa­nia kie­run­ku, któ­ry może być przy­dat­ny w odbio­rze tego tek­stu i jemu podob­nych. W jaki spo­sób struk­tu­ra i styl utwo­ru mogą wywo­ły­wać wcią­ga­ją­ce wra­że­nie lek­tu­ry? Czy warun­ki panu­ją­ce w tego rodza­ju odbio­rze prze­kła­da­ją się na to odczu­cie? Co je stwa­rza? Czy moż­na je odtwo­rzyć lub zapro­jek­to­wać? Czy jest to wła­śnie spój­ność nar­ra­cji, sty­lu, struk­tu­ry książ­ki, jej dłu­go­ści, języ­ka, rela­cyj­no­ści na zasa­dzie odnie­sień do świa­ta i doświad­czeń czy­tel­ni­czych, lek­ko­ści, przy­jem­no­ści, roz­ryw­ki? A może śro­do­wi­sko jako zespół wszyst­kich powyż­szych cech?

¹ J. Hry­cyk, Girl din­ner, War­sza­wa: Cyran­ka, 2026, s. 43.

² Tam­że, s. 110.

³ Tam­że, s. 46.