Pod domem Różewicza (mix)

Jakiś czas temu Miej­ska Biblio­te­ka Publicz­na w Gli­wi­cach zapro­po­no­wa­ła mi spa­cer śla­da­mi waż­nych posta­ci lite­ra­tu­ry dwu­dzie­sto­wiecz­nej, któ­re kie­dyś w tym mie­ście pomiesz­ki­wa­ły. Piszę „pomiesz­ki­wa­ły”, bo aku­rat dwu­dzie­sto­let­ni pobyt Tade­usza Róże­wi­cza w moim rodzin­nym mie­ście był chy­ba bar­dziej pomiesz­ki­wa­niem niż zamiesz­ki­wa­niem rozu­mia­nym jako trwa­łe zapusz­cze­nie korze­ni, któ­rych rwać poeta by nie chciał.

Pryn­cy­pial­na kwe­ren­da w tek­stach Róże­wi­cza dowo­dzi home­opa­tycz­nej obec­no­ści tego mia­sta w jego poetyc­kim ima­gi­na­to­rium. Owszem, wspa­nia­ły poemat Ache­ron w samo połu­dnie zawie­ra gli­wic­kie kon­kre­ty topo­gra­ficz­ne, nie­mniej wiersz ten pra­cu­je w obsza­rach zde­cy­do­wa­nie szer­szej abs­trak­cji, wychy­la się poza linie hory­zon­tów, któ­rych wypa­try­wać chciał­by spa­ce­ro­wicz po gli­wic­kich śla­dach Róże­wi­cza. „Dom z wie­życz­ką” przy koń­cu uli­cy Zyg­mun­ta Sta­re­go, w któ­rym Róże­wicz napi­sał Kar­to­te­kę i gros swo­ich naj­lep­szych rze­czy poetyc­kich, po dziś dzień stoi niczym wyso­ka wie­ża Höl­der­li­na nad Nec­ka­rem. Przy czym sza­ra fak­tu­ra jego tyn­ku i jak­by pomniej­szo­na archi­tek­tu­ra przy­po­mi­na­ją, że Nec­ka­rem jest tu rze­ka Kłod­ni­ca, a nie­gdy­siej­szy loka­tor to wiel­ki śle­dzien­nik, któ­ry nie bole­je nad „cza­sem mar­nym” dzie­dzi­czo­nym po wizjach Höl­der­li­na, tyl­ko ten „czas, któ­ry idzie” naj­zwy­czaj­niej w świe­cie przyj­mu­je jako wła­sny, pod­ży­ro­wa­ny bio­gra­ficz­nym doświad­cze­niem i koniecz­nym – zdro­wo­roz­sąd­ko­wym – apo­ka­lip­tycz­nym świa­to­od­czu­ciem, dla któ­re­go zna­lazł opty­mal­ną nutę poezji pisa­nej zde­cy­do­wa­nie małą lite­rą. Kie­dy sto­ję pod domem Róże­wi­cza, wiem, że miesz­kał tu mój bliź­ni w gro­te­sce, brat łata rezy­gna­cji, spo­le­gli­wy obser­wa­tor koro­zji czło­wie­czeń­stwa, któ­re dla nie­go oka­za­ło się naj­pew­niej ludo­żer­ką. Tedy waka­cyj­na wizy­ta­cja pod domem Róże­wi­cza, tudzież wyciecz­ka na pobli­ski cmen­tarz, gdzie pocho­wał mat­kę, zda­ją mi się meta­fi­zycz­ną koniecz­no­ścią, zwłasz­cza, że aku­rat Mat­ka odcho­dzi nale­ży do tego rodza­ju tomów, któ­re­go nigdy nie pokry­je paty­na. Pisa­łem o Róże­wi­czu róż­ne tek­sty, w bar­dzo róż­nych, emo­cjo­nal­nych oko­licz­no­ściach. Żaden jed­nak nie był zapro­sze­niem do waka­cyj­nych eks­kur­sji. Wyj­mu­ję tu parę ustę­pów, któ­re są świa­dec­twem dziw­ne­go przy­wią­za­nia i trud­nej miło­ści do tej lite­ra­tu­ry, od któ­rej trze­ba trzy­mać się z dale­ka, jeże­li pra­gnie się pisać jakieś rze­czy wła­sne. Jak więc odna­leźć w sobie „let­ni” sto­su­nek do auto­ra Nic w płasz­czu Pro­spe­ra? Stać pod jego daw­nym domem w Gli­wi­cach, a potem pisać o nim jak naj­wię­cej, żeby nie zapo­mnieć, jak kie­dyś wyglą­da­ły mak­si­ma lite­rac­kich ambi­cji i jak być „sobie a muzom” jed­nym z naj­więk­szych pisa­rzy, jakie nosi­ła ta zie­mia, rów­nież gli­wic­ka.

Z pierw­sze­go tomu bio­gra­fii Tade­usza Róże­wi­cza autor­stwa Mag­da­le­ny Gro­chow­skiej pozwa­lam sobie przy­to­czyć swo­je – obcią­żo­ne emo­cjo­nal­nym bala­stem natych­mia­sto­wej odpo­wie­dzi – podej­rze­nia w spra­wie rela­cji, jakie wią­za­ły Róże­wi­cza z okre­ślo­nym miej­scem zamiesz­ka­nia, któ­re być może jakoś wpły­wa­ło na ogól­ną tona­cję jego utwo­rów pisa­nych aku­rat w Gli­wi­cach. Oczy­wi­ście nie prze­ce­niam pre­sji, jaką Gli­wi­ce tam­tych lat musia­ły wywie­rać na pió­ro i „nożyk pro­fe­so­ra”. Śmiem jed­nak twier­dzić po dziś dzień, że coś z śle­dzien­ni­czej atmos­fe­ry pro­win­cji prze­do­sta­ło się i ukon­kret­ni­ło w lite­rac­kich tek­stach Róże­wi­cza, z ich zadzi­wia­ją­cą siłą anty­me­ta­fi­zycz­nej per­swa­zji. Ta „pro­win­cja ludz­ka” w przy­pad­ku Róże­wi­cza uro­sła do ran­gi cen­trum potęż­ne­go zwąt­pie­nia tyleż w sens upra­wia­nia lite­ra­tu­ry, ile w jej tau­to­lo­gicz­ny cha­rak­ter odpo­wie­dzial­ny za per­ma­nent­ną odmia­nę imion nico­ści przez przy­pad­ki „nicze­go”, któ­re oka­zu­ją się osta­tecz­nie repro­du­ku­ją­cym losem każ­de­go życia.

Dla mnie Róże­wicz pozo­sta­wał ele­men­tem mito­lo­gii miej­skiej. Gdy na począt­ku lat 90., w liceum, zaczą­łem go czy­tać świa­do­mie, przy­cią­gnę­ło mnie do nie­go to, że jest stąd. Pomy­śla­łem wte­dy: mam do tych wier­szy uła­twio­ny dostęp poprzez to, że jego bio­gra­fia była rów­nież – jak Gli­wi­ce – pro­win­cjo­nal­na.

„Pro­win­cjo­nal­ność” Róże­wi­cza mogła sta­no­wić dla nie­go ali­bi dla oko­licz­no­ści histo­rycz­nych, w jakich się zna­lazł. To był śro­dek sta­li­ni­zmu… Wybór Gli­wic nie był jego wybo­rem, zade­cy­do­wa­ły bar­dzo prag­ma­tycz­ne wzglę­dy. I wynik­nę­ła z tego pra­wie dwu­dzie­sto­let­nia „zsył­ka”.

Gli­wi­ce były mia­stem „prze­ła­dun­ko­wym”. Jecha­li tędy ludzie ze Lwo­wa i jeśli nie mie­li dość deter­mi­na­cji, żeby zmie­rzać do Wro­cła­wia i dalej na Zachód, pozo­sta­wa­li w mie­ście nie­ozna­czo­nym. Pro­fe­so­ro­wie lwow­scy na Poli­tech­ni­ce weszli w puste miej­sce. A wła­ści­wie w czy­jeś buty. Tu były wspa­nia­łe wil­le ponie­miec­kie, wska­ki­wa­ło się w buty daw­nych nie­miec­kich miesz­czan, w ich meble i sto­ło­wi­znę, wystar­czy­ło tyl­ko wejść i zapa­rzyć kawę.

Idio­syn­kra­zja Róże­wi­cza do Gli­wic jest sil­na, ale obró­ci­ła się w naj­lep­sze rze­czy, jakie tu napi­sał. Napi­sał z wście­kło­ści. Bo jak się miesz­ka w miej­scu, w któ­rym się nie chce miesz­kać, i któ­re­go się nie lubi, to ta siła odśrod­ko­wa spra­wia, że moż­na się wspi­nać bar­dzo wyso­ko. Jemu się to uda­ło.

W liceum czy­ta­li­śmy Kar­to­te­kę nie tyl­ko jako uni­wer­sal­ny tekst, ale rów­nież jako naj­wy­bit­niej­sze dzie­ło, któ­re powsta­ło w Gli­wi­cach. Pod­bi­ja­li­śmy moment lokal­nej dumy, któ­rej rewer­sem jest kom­pleks wobec Kra­ko­wa. Róże­wicz zapew­ne też go odczu­wał.

Dla mnie, nasto­lat­ka, Gli­wi­ce były mia­stem wspa­nia­łych arty­stów – Róże­wi­cza, Korn­hau­se­ra, Zaga­jew­skie­go, Pszo­nia­ka, Lach­man­na, Hor­sta Bien­ka. Mia­sto inży­nier­skie, przy Poli­tech­ni­ce, tech­no­lo­gicz­ne, mia­ło jed­nak pod­szer­stek inte­lek­tu­al­ny.

Róże­wicz prze­ży­wał tu fru­stra­cje. Był u szczy­tu moż­li­wo­ści inte­lek­tu­al­nych, w jego odczu­ciu nie­wy­ko­rzy­sta­nych w peł­ni. Przy­jeż­dżał cza­sem Przy­boś, poja­wił się Paweł May­ew­ski ze Sta­nów Zjed­no­czo­nych, paru mło­dych – aktyw­nych w kul­tu­rze stu­denc­kiej. […] Tutaj sta­wał się zna­nym na świe­cie pisa­rzem, dowar­to­ścio­wa­nym przez licz­ne prze­kła­dy.

W tam­tych latach jedy­nie słusz­nym mode­lem egzy­sten­cji był na Ślą­sku matriar­chal­ny kult pra­cy. Żona pra­cu­je w domu, mąż idzie na gru­bę. To prze­trwa­ło w Ślą­za­kach i Róże­wicz w nich to wyczu­wał. Był inny i ota­cza­ła go próż­nia. Nawet umiej­sco­wie­nie jego domu – Wój­to­wa Wieś to wte­dy mar­gi­nes mar­gi­ne­su w mie­ście – meta­fo­rycz­nie bar­dzo dobrze odda­je odbiór jego oso­by w Gli­wi­cach”¹.

Z moje­go ese­ju Koło miej­sca z kolei zde­cy­do­wa­nie i dziś prze­pi­sał­bym wła­sne sło­wa, zwłasz­cza to zda­nie o uśmie­rza­niu nudy życia, jakie ofe­ru­je lite­ra­tu­ra. Oczy­wi­ście luk­sus nudy jest mi dziś – z racji wie­ku – osta­tecz­nie sil­nie regla­men­to­wa­ny kon­dy­cją fizycz­ną. Ale w momen­cie pisa­nia tego aka­pi­tu byłem jesz­cze w cał­kiem żwa­wej for­mie, być może dla­te­go tyle tu inte­lek­tu­al­ne­go nie­po­rząd­ku, upar­te­go truch­tu słów za mgła­wi­co­wym sen­sem tam­tych dni, w któ­rych jako ado­le­scent uświa­do­mi­łem sobie, że mój miej­ski spa­cer­niak prze­mie­rza­li w prze­szło­ści wybit­ni poeci i że ich prze­szłość wyda­je się gęst­sza niż moje wspo­mnie­nia „sie­bie” – indy­fe­rent­ne­go dziec­ka okre­ślo­nej epo­ki prze­ło­mu spo­łecz­no-poli­tycz­ne­go, Arka­dii dycha­wicz­nych, póź­nych lat 80., w któ­rych wszyst­ko tak pięk­nie dąży­ło do apo­ka­lip­sy, jaką ci wybit­ni poeci mie­li już daw­no za sobą.

Lite­ra­tu­ra to uśmier­zacz nudy życia. Mime­tyzm i fan­ta­zja, opis i kre­acja, dys­to­pia i pamięt­ni­kar­stwo sta­no­wią gatun­ko­we kli­sze, w któ­rych musi się zmie­ścić nasza egzy­sten­cja, aby zacho­wać walor wypo­wia­dal­no­ści, bez naj­mniej­szej nawet pew­no­ści, że mówi­my o czymś real­nym czy ist­nie­ją­cym. Z tych przy­pad­ko­wych i przy­kła­do­wych klisz naj­ła­twiej mani­pu­lo­wać pamięt­ni­kar­stwem, gdyż doty­czy ono nie­ist­nie­nia w posta­ci czy­stej. Zwłasz­cza tam, gdzie mate­riał pamię­ci zor­ga­ni­zo­wa­ny jest podług regu­la­mi­nu zgrzeb­nej musz­try, opar­tej na paru rytu­ałach, naj­chęt­niej zawie­rza­my ilu­zji praw­dy. Czymś takim było dla mnie gli­wic­kie dzie­ciń­stwo w PRL‑u. Nic w tym dzie­ciń­stwie nie było dra­ma­tycz­ne poza obsza­rem nie­do­stęp­nej nie­świa­do­mo­ści. Wszyst­ko nato­miast wyda­wa­ło się praw­dzi­we. Świad­czy o tym wyra­zi­stość szcze­gó­łu wydo­by­wa­ne­go z pamię­ci i gęstość aury rze­czy­wi­sto­ści, któ­rą ten szcze­gół wzma­ga. W każ­dej chwi­li dzi­siej­szej nocy widzę małą pla­kiet­kę Maana­mu wpię­tą w kla­pę dżin­so­wej kata­ny, dokład­nie czu­ję zapach sma­ru do łań­cu­cha rowe­ro­we­go. Te i inne żało­sne mag­da­len­ki mapu­ją teren nie­ist­nie­nia, okre­śla­ją pod­mio­to­we przy­go­dy, któ­re były zaiste wspa­nia­łe, sko­ro nie mia­ły miej­sca. Frag­men­ta­rycz­ne epo­pe­je, tak bar­dzo pospo­li­te, że bie­rze­my je za indy­wi­du­al­ny ryt – oto co pozo­sta­je do dys­po­zy­cji, kie­dy żyje się poza lite­ra­tu­rą. Mia­sto, w któ­rym miesz­ka­łem, nie było mia­stem lite­ra­tu­ry. Było i nadal jest wykwint­ną poten­cjal­ną mię­dzy­stre­fą, w któ­rej nie gnieź­dzi się duch kul­tu­ry lite­rac­kiej, by nie powie­dzieć kul­tu­ry w ogó­le. Nie mógł­bym oczy­wi­ście żyć gdzie indziej. Gdzie indziej jest wszę­dzie, zwłasz­cza tam, skąd i jak nazy­wa­my rze­czy. Mia­łem się o tym dopie­ro dowie­dzieć od byłych miesz­kań­ców tego mia­sta. Tade­usz Róże­wicz, Julian Korn­hau­ser i Adam Zaga­jew­ski to sym­bo­le miejsc, z któ­rych mówi język. Tym­cza­sem jed­nak zamiesz­ki­wa­łem w bez­piecz­nej blo­ko­wej enkla­wie. Sto­sun­ko­wo dłu­go byłem cho­ry na rze­czy­wi­stość. Póź­ne echo tej cho­ro­by to wła­śnie noc­ny fla­sh­back: kolej­ka do Domu Chle­ba, w któ­rej zno­wu sto­ję o świ­cie oku­ta­ny w onu­ce z demo­bi­lu. Skłon­ność do mito­lo­gi­zo­wa­nia pospo­li­tych ini­cja­cji, doko­ny­wa­nych za pomo­cą powszech­nie dostęp­ne­go bra­ku wie­lu rze­czy, i robie­nie z tej skłon­no­ści wiel­kie­go halo świad­czy o cią­głej nie­doj­rza­ło­ści. Póki mówię, że żyje we mnie pamięć daw­nych dni, póty pozo­sta­ję zakład­ni­kiem wewnętrz­ne­go mane­ki­na, oble­czo­ne­go w robo­czy far­tuch z kre­to­nu i wysta­wio­ne­go w witry­nie Pary­sa i Gra­cji. Auto­ma­tyzm, z jakim zja­wia się we mnie wspo­mnie­nie i jego kąśli­wa egze­ge­za, czy­ni mnie dozgon­nym dłuż­ni­kiem cza­su utra­co­ne­go. Czas ten mówi obcym języ­kiem melan­cho­lii. Mia­sto bez cha­rak­te­ru i miej­sce bez nadziei innej niż przy­szłość umoż­li­wi­ły mi dłu­gi pro­ces kiśnię­cia we wspo­mnie­niach i nada­wa­nie tym wspo­mnie­niom atry­bu­tów lite­ra­tu­ry. Nie czy­ta­łem zbyt wie­le. Wszyst­ko wyra­bia­łem sam w aktach wyobraź­nio­wych prze­two­rzeń i pierw­szych zapi­sów. Tak mi się wyda­wa­ło. Dopó­ki nie prze­czy­ta­łem Róże­wi­cza, byłem szczę­śli­wym wytwór­cą wła­sne­go nie­szczę­ścia. Chwi­lę po lek­tu­rze zosta­łem ogra­bio­ny z wła­sno­ści niczy­jej. Tak wyobra­ża­łem sobie lite­ra­tu­rę. Nie podej­rze­wa­łem, że jest ona tam, gdzie uzur­pa­tor­scy wła­ści­cie­le języ­ka. Nie sądzi­łem, że świat będę musiał ukraść, a nie zro­zu­mieć, co i jak mówi. Nie mówi bowiem nic szcze­gól­ne­go. I mówi to języ­kiem obcym. Żyć w lite­ra­tu­rze to przy­wdziać cudze pal­to i uda­wać, że jest skro­jo­ne na mia­rę².

¹ M. Gro­chow­ska, Róże­wicz. Rekon­struk­cja. 1, War­sza­wa: Dowo­dy na Ist­nie­nie, 2021, s. 338–340.

² K. Siw­czyk, M. Łuczak, Koło miej­sca / Ele­men­tarz, Gli­wi­ce: Muzeum, 2016, s. 7.