Fantastyka karnawałowa – o „Mgle” Anny Brzezińskiej

W 2025 roku Mgła Anny Brze­ziń­skiej zosta­ła wyróż­nio­na jed­ną z naj­waż­niej­szych nagród pol­skie­go śro­do­wi­ska fan­ta­stycz­ne­go przy­zna­wa­ną przez kry­ty­ków i oso­by zawo­do­wo zaj­mu­ją­ce się lite­ra­tu­rą – Nagro­dą Lite­rac­ką im. Jerze­go Żuław­skie­go. Suk­ces arty­stycz­ny potra­fi być jed­nak kapry­śny, ponie­waż mimo lau­rów dla tej pro­zy nie poja­wi­ły się żad­ne poważ­niej­sze jej omó­wie­nia. W lau­da­cji kapi­tu­ły czy­ta­my co praw­da o „umie­jęt­nym pro­wa­dze­niu opo­wie­ści”, „świet­nie skom­po­no­wa­nej histo­rii pew­ne­go mia­sta” czy „popi­sach wie­dzy autor­ki”, osta­tecz­nie jest to jed­nak pod­su­mo­wa­nie powierz­chow­ne – wię­cej w nim okrą­głych słów niż mery­to­rycz­ne­go komen­ta­rza¹.

Powsta­łej luki nie wypeł­ni­li rów­nież recen­zen­ci bran­żo­wi, któ­rzy gre­mial­nie ska­pi­tu­lo­wa­li, wstrzy­mu­jąc się od ocen lub wyra­ża­jąc roz­cza­ro­wa­nie, że nie da się Mgły wtło­czyć w kon­wen­cjo­nal­ne ramy gatun­ko­we. Kry­ty­ka main­stre­amo­wa – mimo wyraź­nych aspi­ra­cji tej pro­zy do wyż­sze­go obie­gu arty­stycz­ne­go, prze­ja­wia­ją­cych się w sku­pie­niu na for­mie, języ­ku i meta­fo­rze – nie udzie­li­ła Brze­ziń­skiej kre­dy­tu zaufa­nia, prze­cho­dząc obok niej dość obo­jęt­nie, co nie­ste­ty nie­rzad­ko spo­ty­ka lite­ra­tu­rę z pogra­ni­cza, któ­rej nie spo­sób łatwo kon­cep­tu­ali­zo­wać.

Pomoc­nej dło­ni nie poda­li nawet czy­tel­ni­cy: choć Mgła zna­la­zła się na shor­tli­ście utwo­rów nomi­no­wa­nych do Nagro­dy Janu­sza A. Zaj­dla, wie­lu odbior­ców uzna­ło powieść za nad­mier­nie her­me­tycz­ną i ubo­gą fabu­lar­nie – potwier­dza­ją to obie­go­we opi­nie, dys­ku­sje na forach poświę­co­nych fan­ta­sty­ce oraz oce­ny publi­ko­wa­ne na popu­lar­nych por­ta­lach lite­rac­kich.

Jed­nym sło­wem: Mgła spa­ra­li­żo­wa­ła jaką­kol­wiek recep­cję kry­tycz­ną. A brak rze­tel­nej kry­ty­ki to uwiąd reflek­sji lite­rac­kiej i utra­ta szan­sy na uważ­ne czy­ta­nie, pole­mi­kę czy obra­nie odmien­nych per­spek­tyw inter­pre­ta­cyj­nych.

Dla­te­go chciał­bym wyrwać się z tego mara­zmu kry­tycz­ne­go i zapro­po­no­wać roz­wią­za­nie pozy­tyw­ne: postaw­my Mgłę w świe­tle reflek­to­rów. Zasta­nów­my się, jak tę powieść zin­ter­pre­to­wać. Jakie kry­te­ria wobec niej zasto­so­wać, a jakie odrzu­cić – i dla­cze­go? Gdzie szu­kać war­to­ści arty­stycz­nej książ­ki? W jaki spo­sób dotrzeć do esen­cji tej pro­zy? Co nam Mgła mówi, przed czym nas ostrze­ga, czym zachwy­ca, a czym nacie­szyć się nie daje? Jak to wszyst­ko jest zro­bio­ne i według jakich zasad dzia­ła? Dla­cze­go nagro­dzo­no wła­śnie tego typu utwór? Poszu­kaj­my takich pytań i odpo­wie­dzi, któ­re pomo­gą nam wnik­nąć w tę powieść jak naj­głę­biej.

Cit­tà di Sant’Angelo kona. Mrok okry­wa uli­cę, pło­mie­nie liżą kruż­gan­ki, a strach oraz ner­wo­wy śmiech nio­są się od Fur­ty Bani­tów przez kasz­tel i Bra­mę Rzeź­ni­czą aż po Klasz­tor św. Deoda­ty. Opo­wieść o schył­ku i cza­sach go poprze­dza­ją­cych czer­pie­my od bez­po­śred­nich świad­ków tego pro­ce­su, bez­i­mien­nych boha­te­rów prze­mie­rza­ją­cych wnę­trza obe­rży i kościel­ne zauł­ki, któ­rzy – zmie­rza­jąc od dygre­sji do dygre­sji – ocho­czo rela­cjo­nu­ją wszel­kie istot­ne zda­rze­nia. Przy sto­le, we wnę­trzu gospo­dy, wspo­mi­na­ją o synu mły­na­rza, męż­czyź­nie o imie­niu Dra­co, wyru­sza­ją­cym w tajem­ni­czą podróż poza mury mia­sta; kie­dy indziej plot­ku­ją o Bian­chich, wygna­nych nie­gdyś za here­zję i oszu­stwa na cłach, a dziś – jak gło­si plot­ka – spi­sku­ją­cych z armią cesa­rza Efra­ima; raczą rów­nież histo­ria­mi o tru­ci­ciel­ce Bene­det­cie, szy­dzą z patriar­chy i obma­wia­ją Prin­ci­pes­sę, cór­kę kasz­te­la­na. Ten, jak sami sie­bie nazy­wa­ją, „zakon opil­ców” fil­tru­je klu­czo­we z per­spek­ty­wy mia­sta wyda­rze­nia i za pośred­nic­twem mowy potocz­nej two­rzy mniej lub bar­dziej wia­ry­god­ny doku­ment roz­kła­du mia­sta.

Opo­wie­ści rzą­dzą się wła­sny­mi pra­wa­mi i spe­cy­ficz­nym ryt­mem: mean­dru­ją­cym, dygre­syj­nym, plot­kar­skim. Niko­go nie powin­ny więc dzi­wić sty­li­stycz­ne roz­bu­cha­nie, bogac­two fra­zy czy nagro­ma­dze­nie zdań cią­gną­cych się cały­mi stro­na­mi. To ten typ nar­ra­cji, w któ­rym płyn­ność tek­stu i dyna­mi­ka zda­rzeń wywo­łu­ją w czy­tel­ni­ku efekt mil­czą­ce­go ocze­ki­wa­nia, bowiem tak pero­ru­ją­cym mów­com się nie prze­ry­wa. Takich rela­cji się nie wstrzy­mu­je. Moż­na je albo chło­nąć, albo – jeśli zbyt nas nużą – w ciszy zre­zy­gno­wać z kolej­ne­go aktu. Nie zakłó­ca się jed­nak opo­wie­ści, kie­dy sły­szy się coś podob­ne­go:

Bie­gnie­my co tchu w pier­siach, prze­my­ka­my się przez sekret­ne furt­ki, dzie­dziń­ce, warzyw­ni­ki i dziu­ry w par­ka­nach, ska­cze­my po dachach domów i przy­bu­dó­wek, zna­my tu wszak wszyst­kie przej­ścia, ciem­ne zauł­ki i prze­smy­ki, do któ­rych nigdy nie tra­fia noc­ny ront, a za nami pło­nie Cit­tà di Sant’Angelo, z okien sypią się sprzę­ty, roz­szar­py­wa­ne pie­rzy­ny ronią bia­łe płat­ki, jakiś jed­no­no­gi sta­ruch zasta­wia się przed dwo­ma żoł­nie­rza­mi rybac­kim hakiem, ale zanim zdą­ży­my roz­po­znać, kim jest ten głu­piec, gębę zale­wa mu krew, tuż obok, w zauł­ku skrę­ca­ją­cym ostro w dół ku kościo­ło­wi Świę­te­go Calo­ge­ra, dzie­wecz­ka w nie­bie­ściuch­nej sukien­ce wyska­ku­je przez okno z dzie­cię­ciem w ramio­nach i nie, nie oglą­da­my się za nią, musi­my się stąd jak naj­spiesz­niej wydo­stać, nie spo­wol­ni nas ani gra­bież, ani miło­sier­dzie […]².

Wtło­czyć Mgłę w ramy jed­nej z wie­lu powie­ści trak­tu­ją­cych o upad­ku mia­sta to jak zre­du­ko­wać Lor­da Jima Jose­pha Con­ra­da do aneg­do­ty o kata­stro­fie stat­ku albo stre­ścić Kosmos Witol­da Gom­bro­wi­cza jako wypra­wę boha­te­rów na zako­piań­ską wieś. Nie spo­sób o jaskraw­szą pomył­kę i więk­sze nie­po­ro­zu­mie­nie, zwłasz­cza że Brze­ziń­ska bar­dziej niż samą ago­nią zda­je się inte­re­so­wać poszu­ki­wa­niem języ­ka do jej opi­su. W myśl tego odczy­ta­nia Mgła jest pró­bą eks­plo­ro­wa­nia takiej for­my opo­wie­ści o upad­ku mia­sta oraz porząd­ku spo­łecz­no-sym­bo­licz­ne­go, któ­ra może oddać efe­me­rycz­ny cha­rak­ter prze­ka­zu ust­ne­go, kry­sta­li­zu­ją­ce­go okre­ślo­ną histo­rię. Jak powia­da jeden z nar­ra­to­rów: „dla­te­go tak trud­no wam to wszyst­ko wyja­śnić, bo co da się powie­dzieć o kwie­cie na pod­sta­wie kształ­tu, któ­ry zosta­nie wyku­ty w kamie­niu?”³.

Jest więc Mgła reflek­sją nad tym, jak moż­na opo­wia­dać o ago­nii: cze­go jesz­cze nie powie­dzia­no, jakich struk­tur i form dotąd nie wyko­rzy­sta­no, aby uchwy­cić nad­da­tek este­tycz­ny, któ­re­go sam ciąg przy­czy­no­wo-skut­ko­wy danej histo­rii nigdy nie był­by w sta­nie wyczer­pać. W takich przy­pad­kach niu­an­se i dwu­znacz­no­ści posze­rza­ją pole inter­pre­ta­cji, a zara­zem utrud­nia­ją jed­no­znacz­ne zde­fi­nio­wa­nie opi­sy­wa­ne­go zja­wi­ska.

Widać to cho­ciaż­by na przy­kła­dzie imma­nent­nej dycho­to­mii zawar­tej w Mgle: dwie nar­ra­cje – jed­na pro­wa­dzo­na przez „brac­two puste­go trzo­sa i zapa­dłe­go brzu­cha”, przy­glą­da­ją­ce się roz­pa­do­wi Cit­tà di Sant’Angelo, dru­ga z per­spek­ty­wy Dra­co­na, wygnań­ca-wybrań­ca, podró­żu­ją­ce­go, by zabić smo­ka; dwa pla­ny cza­so­we – teraź­niej­szy i prze­szły; dwie loka­cje – miej­ska i pod­miej­ska; dwa porząd­ki sym­bo­licz­ne, opi­su­ją­ce to, co ofi­cjal­ne i nie­ofi­cjal­ne; dwie praw­dy o micie zało­ży­ciel­skim mia­sta. A wresz­cie – dwu­znacz­ność tytu­ło­wej mgły, o któ­rej czy­ta­my, że „[w niej – red.] wszy­scy jeste­śmy sobie rów­ni”⁴, że to wła­śnie ona skry­wa kra­inę obfi­to­ści, gdzie „pły­nie dzie­więć rzek, jed­na jest peł­na słod­kie­go mio­du, dru­gą cie­cze twar­dy i płyn­ny cukier, trze­cia wzbie­ra ambro­zją, a czwar­ta nek­ta­rem”⁵. Z mgły wyła­nia­ją się jed­nak demo­ny⁶, lęgną się w niej dia­bel­stwa⁷, co wię­cej, jest ona sym­bo­lem kłam­stwa oraz ambi­wa­len­cji, ponie­waż to z niej ponoć wynu­rzył się legen­dar­ny Gueri­no, pogrom­ca smo­ka i postać z mitu zało­ży­ciel­skie­go⁸.

To roz­sz­cze­pie­nie sen­sów, nie­przej­rzy­stość i ekwi­li­bry­sty­ka języ­ko­wa wyda­ją się przy­czy­ną, dla któ­rej tak trud­no o powszech­nie pozy­tyw­ną recep­cję Mgły. Autor­ka zda­je się drwić z ocze­ki­wań czy­tel­ni­ka, zmu­sza go do wysił­ku inter­pre­ta­cyj­ne­go i do bacz­nej uwa­gi. Unie­moż­li­wia rów­nież fabu­lar­no-przy­go­do­wą wykład­nię, tak cha­rak­te­ry­stycz­ną i zara­zem domyśl­ną dla kon­wen­cji lite­ra­tu­ry fan­ta­stycz­nej. Wresz­cie, podob­nie jak nie­gdyś twór­cy nouve­au roman, wymu­sza zmia­nę lite­rac­ko-odbior­cze­go para­dyg­ma­tu. Jak­by tego było mało, spra­wę dodat­ko­wo kom­pli­ku­je fakt, że Brze­ziń­ska, odci­na­jąc się od pul­po­wych tra­dy­cji, się­ga po zupeł­nie odmien­ny klucz odczy­tań, o czym świad­czy sze­reg nawią­zań do Bach­ti­now­skiej kon­cep­cji kar­na­wa­li­za­cji.

Nawią­za­nie do kar­na­wa­łu odby­wa­ją­ce­go się za mura­mi Cit­tà di Sant’Angelo poja­wia się już na samym począt­ku opo­wie­ści. To wła­śnie pod­czas hulasz­czych zabaw roz­po­czy­na się histo­ria syna mły­na­rza, któ­ry za swo­je nie­cne wybry­ki zosta­je ska­za­ny na karę chło­sty, zamie­nio­ną nie­co póź­niej na wygna­nie. To rów­nież tej nocy pięk­na Mona Giu­lia zosta­je okrzyk­nię­ta narze­czo­ną Pana Kar­na­wa­łu, co na krót­ką chwi­lę pozwa­la jej „stać się potęż­niej­szą od kasz­te­la­na, potęż­niej­szą od wszyst­kich wiel­kich panów, patriar­chów, ryce­rzy i same­go cesa­rza Efra­ima”⁹ – i co spra­wia, że oca­le­nie nie­szczę­sne­go boha­te­ra jest moż­li­we. Choć sam kar­na­wał w powie­ści trwa krót­ko, wykre­owa­na wów­czas rze­czy­wi­stość wyzna­cza klucz do odczy­ta­nia całe­go utwo­ru.

Kar­na­wał repre­zen­tu­je tak zwa­ną dru­gą kul­tu­rę, prze­ciw­sta­wia­ną kul­tu­rze ofi­cjal­nej, zarów­no świec­kiej, jak i sakral­nej. Jest to świę­to, w któ­re­go trak­cie lud może swo­bod­nie drwić z hie­rar­chicz­ne­go porząd­ku wła­dzy, z kon­we­nan­sów, codzien­nych obo­wiąz­ków oraz powin­no­ści spo­łecz­nych. Nie­gdyś satur­na­lia two­rzy­ły prze­strzeń do wyśmie­wa­nia bóstw i roz­po­wszech­nia­nia obe­lży­wych mitów, co poza cza­sem świą­tecz­ne­go roz­prę­że­nia nie było tole­ro­wa­ne. Kar­na­wał jawi się więc jako swo­ista stre­fa bufo­ro­wa, roz­ła­do­wu­ją­cy napię­cia spo­łecz­ne okres zawie­sze­nia ofi­cjal­ne­go porząd­ku, dni sym­bo­licz­nej dys­pen­sy od prze­strze­ga­nia powszech­nie obo­wią­zu­ją­cych zasad, norm moral­nych. Jak pisze Mar­cin Kowal­czyk:

W śre­dnio­wie­czu i w rene­san­sie czło­wiek pro­wa­dził pew­ne­go rodza­ju „podwój­ne życie”. Przez więk­szą część roku żył i pra­co­wał w świe­cie, by tak rzec, ofi­cjal­nym i poważ­nym, sank­cjo­no­wa­nym przez kul­tu­rę kościel­ną oraz feu­dal­ny układ spo­łecz­ny. Jed­nak ist­nia­ły okre­sy w roku (razem oko­ło trzy mie­sią­ce), kie­dy świa­to­po­glą­do­wi ofi­cjal­ne­mu prze­ciw­sta­wio­no cały boga­ty świat form i prze­ja­wów „ludo­wej kul­tu­ry śmie­chu”. Świę­to rozu­mia­ne jest tutaj nie tyl­ko jako czas odpo­czyn­ku, lecz przede wszyst­kim jako „dru­gie życie” ludu, mają­ce wyż­szy, ide­olo­gicz­ny sens – uto­pij­ną rów­ność i obfi­tość, a tak­że śmierć i odro­dze­nie¹⁰.

Stąd we Mgle frag­men­ty takie jak ten:

[…] wokół pło­ną pochod­nie, pan­ny wiru­ją dooko­ła ognisk, koły­szą się nawet pan­ny mądre i głu­pie na kate­dral­nym por­ta­lu, przed Duomo skwier­czą here­ty­cy, dopraw­dy, kar­na­wa­ło­wa noc jest ogrom­na niczym cały świat, nie da się jej ogar­nąć ani prze­mie­rzyć […]¹¹.

To jed­nak, co inte­re­su­je nas we Mgle, nie spro­wa­dza się do poje­dyn­cze­go wyda­rze­nia, lecz do prze­sy­ce­nia całej powie­ści kul­tu­rą kar­na­wa­łu, a więc do prze­nie­sie­nia naj­bar­dziej repre­zen­ta­tyw­nych dla tego obrzę­du zja­wisk na grunt lite­ra­tu­ry. To wła­śnie owo kar­na­wa­ło­we świa­to­od­czu­wa­nie, opi­sa­ne przez Micha­iła Bach­ti­na w Pro­ble­mach poety­ki Dosto­jew­skie­go, pozwa­la zin­ter­pre­to­wać porzą­dek sym­bo­licz­ny, w któ­rym osa­dzo­na zosta­ła książ­ka Brze­ziń­skiej. For­ma zawią­zu­je tu komi­ty­wę z tre­ścią. Fami­liar­no-jar­marcz­ny cha­rak­ter opo­wie­ści prze­sta­je być arbi­tral­nym wybo­rem, a sta­je się logicz­ną kon­se­kwen­cją roz­po­ście­ra­nej meta­fo­ry. Dygre­syj­na nar­ra­cja ide­al­nie nada­je się do pod­trzy­my­wa­nia atmos­fe­ry roz­chwia­nia i nie­sta­ło­ści, prze­sy­co­nej iro­nicz­no-kpiar­skim komen­ta­rzem. Nar­ra­cja pierw­szo­oso­bo­wa i per­spek­ty­wa boha­te­rów, zanu­rzo­nych w wirze wyda­rzeń, traf­nie odda­ją zatar­cie gra­ni­cy mię­dzy rola­mi uczest­ni­ka i obser­wa­to­ra całe­go spek­ta­klu. Pijac­kie baj­du­rze­nia i zda­nia cią­gną­ce się kilo­me­tra­mi odzwier­cie­dla­ją sto­pie­nie się poszcze­gól­nych epi­zo­dów w jeden ciąg zda­rzeń. Tym samym kar­na­wa­ło­wa logi­ka oka­zu­je się nie­odzow­nym ele­men­tem spa­ja­ją­cym całą powieść w war­stwie struk­tu­ral­nej, a co za tym idzie – umoż­li­wia­ją­cym odbior­cy odna­le­zie­nie klu­czo­wych dla utwo­ru punk­tów orien­ta­cyj­nych. Tak jak trud­no dziś wyobra­zić sobie inter­pre­ta­cję 49 idzie pod mło­tek Tho­ma­sa Pyn­cho­na w ode­rwa­niu od dys­kur­su post­mo­der­ni­stycz­ne­go lub odczy­ta­nie powie­ści Cza­sa­mi wiel­ka chęt­ka Kena Keseya z pomi­nię­ciem Freu­dow­skiej psy­cho­ana­li­zy, tak nie spo­sób oddzie­lić kate­go­rii kar­na­wa­ło­wo­ści od Mgły.

Kie­dy zwró­ci­my już uwa­gę na wszyst­kie te ele­men­ty, zasad­ne sta­nie się pyta­nie: jaki wywie­ra­ją one wpływ na wymiar arty­stycz­ny książ­ki? Zamy­ka­jąc opo­wieść o upad­ku mia­sta w ramach kar­na­wa­ło­we­go postrze­ga­nia świa­ta, Brze­ziń­ska istot­nie mody­fi­ku­je tra­dy­cyj­ny sens kar­na­wa­łu. Histo­rycz­nie celem tego obrzę­du nie było bowiem wyłącz­nie usta­na­wia­nie opo­zy­cji wobec ofi­cjal­nej kul­tu­ry. Peł­nił on rów­nież funk­cję tera­peu­tycz­ną, dzia­ła­jąc jako swo­isty kata­li­za­tor emo­cji i fru­stra­cji spo­łecz­nych. W książ­ce Brze­ziń­skiej o żad­nej tera­pii nie może być jed­nak mowy. Cit­tà di Sant’Angelo nawie­dza bowiem kar­na­wał mrocz­ny i zde­wa­lu­owa­ny, prze­kra­cza­ją­cy wła­sne gra­ni­ce oraz wymy­ka­ją­cy się spod kon­tro­li wsku­tek roz­ma­itych wyda­rzeń poli­tycz­nych i spo­łecz­nych.

Brze­ziń­ska nie pró­bu­je przed­sta­wiać domknię­te­go, cyklicz­ne­go mode­lu kar­na­wa­łu, uwzględ­nia­ją­ce­go ele­ment resty­tu­cji, w któ­rym po okre­sie śmie­chu nastę­pu­je powrót do daw­nych war­to­ści lub usta­no­wie­nie nowych. Zamiast tego otrzy­mu­je­my obraz roz­pa­du i entro­pii – mia­sta, histo­rii, obrzę­du, mitu zało­ży­ciel­skie­go, wspól­no­ty, a w pew­nym sen­sie tak­że samej opo­wie­ści:

[…] tuż przed śmier­cią czas bowiem nik­nie i się roz­pły­wa, jak­by go nigdy nie było, nie respek­tu­je­my już pór modli­twy, pra­cy oraz snu i wie­le innych rze­czy rów­nież tra­ci na zna­cze­niu […], a my wszy­scy zrów­na­ni pijań­stwem i roz­pa­czą, zaraz się będzie­my kle­pać po ple­cach, maj­stro­wie zaofe­ru­ją nam swo­je cór­ki za żony i pusz­czą warsz­ta­ty w dzier­ża­wę…¹²

Mgła w swo­jej zło­żo­no­ści odsła­nia przy­naj­mniej kil­ka istot­nych kwe­stii. Poka­zu­je, jak w nowo­cze­sny i satys­fak­cjo­nu­ją­cy lite­rac­ko spo­sób wyko­rzy­sty­wać ele­men­ty fan­ta­stycz­ne do two­rze­nia lite­ra­tu­ry o ambi­cjach arty­stycz­nych, jak w obrę­bie fan­ta­sty­ki kon­stru­ować histo­rie i meta­fo­ry wykra­cza­ją­ce poza sche­ma­ty przy­go­do­we, jak prze­su­wać akcen­ty i napi­sać powieść, w któ­rej głów­ny­mi boha­te­ra­mi są mia­sto, język oraz nar­ra­cja, a nie posta­cie bez­po­śred­nio obec­ne na kar­tach książ­ki. Uświa­da­mia rów­nież, że tego rodza­ju tek­sty wyma­ga­ją od odbior­cy uwa­gi i że wyj­ście poza przy­zwy­cza­je­nia inter­pre­ta­cyj­ne jest potrzeb­ne, by móc czer­pać peł­ną satys­fak­cję z lek­tu­ry. Wresz­cie una­ocz­nia, jak nie­zbęd­na dla śro­do­wi­ska fan­ta­stycz­ne­go jest kry­ty­ka lite­rac­ka, ponie­waż to, do cze­go przy­zwy­cza­iła nas tra­dy­cyj­na gatun­ko­wo recep­cja, nie zapew­nia narzę­dzi do opi­su tego typu twór­czo­ści.

Mgła obna­ży­ła wciąż wypie­ra­ny sła­by punkt śro­do­wi­ska fan­ta­stycz­ne­go. Śro­do­wi­ska, któ­re z jed­nej stro­ny wyka­zu­je skłon­ność do narze­ka­nia na jakość publi­ko­wa­nych ksią­żek, ich ide­olo­gi­za­cję (szcze­gól­nie na ryn­ku anglo­sa­skim) oraz wtór­ność kon­cep­tu­al­ną, co samo w sobie sta­no­wi prze­jaw zdro­we­go kry­ty­cy­zmu, z dru­giej zaś ręka­mi i noga­mi bro­ni się przed trak­to­wa­niem lite­ra­tu­ry jako gałę­zi sztu­ki, wraz z całym wachla­rzem kry­te­riów este­tycz­nych słu­żą­cych do jej oce­ny. Tego typu powie­ści nie da się wyczer­pu­ją­co opi­sać za pomo­cą czte­rech „zaklęć”, powta­rza­nych niczym man­try i odmie­nia­nych przez wszyst­kie przy­pad­ki: pomy­słu, akcji, fabu­ły, boha­te­ra. Nie jest to jed­nak wina same­go śro­do­wi­ska ani kon­kret­nych jed­no­stek, lecz sku­tek nie­do­sta­tecz­nej obec­no­ści kul­tu­ry lite­rac­kiej i kry­tycz­nej w jego obrę­bie. Sytu­acji nie popra­wia rów­nież fakt, że nawet docie­kli­wy czy­tel­nik nie ma moż­li­wo­ści zapo­zna­nia się z jaką­kol­wiek opi­nią lub recen­zją uza­sad­nia­ją­cą wybór kapi­tu­ły Nagro­dy Lite­rac­kiej im. Jerze­go Żuław­skie­go. W ten spo­sób war­to­ścio­we książ­ki tra­fia­ją w próż­nię, a ich auto­rzy nie są w sta­nie wyrwać się ze spi­ra­li nega­tyw­nych opi­nii opar­tych na nie­po­ro­zu­mie­niach.

Jakiej więc kry­ty­ki potrze­bu­ją książ­ki podob­ne do Mgły? Uważ­nej, sku­pio­nej na tym, co nie zosta­ło prze­ka­za­ne wprost. Docie­kli­wej w śle­dze­niu cią­gów przy­czy­no­wo-skut­ko­wych oraz zawar­tych w nich idei, a zara­zem nie­tra­cą­cej z pola widze­nia tego, co dzie­je się na pozio­mie języ­ka, ponie­waż to wła­śnie on sta­no­wi fun­da­ment twór­czo­ści lite­rac­kiej. Jak pisał Jan Gon­do­wicz: „lite­ra­tu­ra nie skła­da się z idei, tyl­ko ze słów, ze zdań i z aka­pi­tów”¹³. Kry­ty­ki, któ­ra uzna­je, że for­ma może być wła­ści­wą tre­ścią i któ­ra potra­fi inter­pre­to­wać tek­sty zgod­nie z tym prze­ko­na­niem, a w razie potrze­by prze­ko­nu­ją­co tę stra­te­gię obro­nić. Kry­ty­ki czuj­nej i zdol­nej odróż­nić to, co dla danej opo­wie­ści jest przy­god­ne, od tego, co pozo­sta­je fun­da­men­tal­nie zro­śnię­te z jej struk­tu­rą. Wresz­cie – swo­bod­nie mean­dru­ją­cej mię­dzy nawią­za­nia­mi gatun­ko­wy­mi a tro­pa­mi kul­tu­ro­wy­mi i otwar­tej na fakt, że lite­ra­tu­ra nie wyczer­pu­je swo­ich moż­li­wo­ści w samym prze­ka­zy­wa­niu infor­ma­cji przy­ozdo­bio­nych w stroj­ne fata­łasz­ki intry­gi. Dla Mgły i fan­ta­sty­ki podob­ne­go rodza­ju ist­nie­nie takiej kry­ty­ki jest abso­lut­nie nie­zbęd­ne.

¹ Z całą lau­da­cją moż­na zapo­znać się na stro­nie inter­ne­to­wej Nagro­dy Lite­rac­kiej im. Jerze­go Żuław­skie­go, onli­ne: https://www.nagroda-zulawskiego.pl/salon-zulawskiego/eseje-i-opracowania/laudacja-dla-powiesci-mgla-anny-brzezinskiej [dostęp: 26.08.2026].

² A. Brze­ziń­ska, Mgła, Kra­ków: Wydaw­nic­two Lite­rac­kie, 2024, s. 148.

³ Tam­że, s. 184.

⁴ Tam­że, s. 107.

⁵ Tam­że, s. 49.

⁶ Tam­że, s. 35.

⁷ Tam­że, s. 93.

⁸ Tam­że, s. 106.

⁹ Tam­że, s. 24–25.

¹⁰ M. Kowal­czyk, Tyr­mand kar­na­wa­ło­wy, Kra­ków: Uni­ver­si­tas, 2008, s. 20.

¹¹ A. Brze­ziń­ska, Mgła, s. 51.

¹² Tam­że, s. 117.

¹³ Cyt. za: Z. Zale­ska, Prze­ję­zy­cze­nie. Roz­mo­wy o prze­kła­dzie, Woło­wiec: Wydaw­nic­two Czar­ne, 2026, s. 352.