„Potrzeba i odwaga walczenia słowem o lepszy świat”. Z Bogusławą Sochańską, tłumaczką tomu Aminy Elmi „Z całą miłością”, rozmawia Joanna Mueller

Joan­na Muel­ler: Nomi­no­wa­ny do Nagro­dy Lite­rac­kiej Mia­sta Gdań­ska Euro­pej­ski Poeta Wol­no­ści 2026 tom Z całą miło­ścią Ami­ny Elmi w two­im prze­kła­dzie tra­fił do rąk pol­skich czy­tel­ni­czek i czy­tel­ni­ków na począt­ku tego roku. Prze­szły­śmy z nim dłu­gą wydaw­ni­czą dro­gę, a mówię to tak­że jako redak­tor­ka wszyst­kich ksią­żek z serii tego­rocz­nych nomi­no­wa­nych. I wła­śnie o two­ją pry­wat­ną dro­gę do tego tomu chcia­łam zapy­tać. Jak tra­fi­łaś na tę autor­kę i dla­cze­go wybra­łaś ją spo­śród innych poetów oraz poetek piszą­cych w Danii? Wiem, że to nie koniec two­jej wspól­nej podró­ży z Elmi, bo pla­nu­jesz wydać jako osob­ną publi­ka­cję jej gło­śny tom Bar­ba­rzyń­ca. Opo­wiesz, co do tej pory prze­ży­łaś w trak­cie prac nad prze­kła­dem jej wier­szy?

Bogu­sła­wa Sochań­ska: Ami­na Elmi jest Soma­lij­ką, jej rodzi­na ucie­kła z kra­ju obję­te­go okrut­ną woj­ną domo­wą i osia­dła w Danii. Ami­na mia­ła wte­dy trzy lata, więc w jej pamię­ci nie zacho­wa­ło się oso­bi­ste doświad­cze­nie woj­ny, ale w pamię­ci jej star­szych bra­ci i oczy­wi­ście rodzi­ców – tak.

Żeby wyja­śnić, dla­cze­go zain­te­re­so­wa­łam się jej debiu­tanc­kim tomem, muszę poczy­nić dygre­sję. Od 2020 roku jestem zwią­za­na z wydaw­nic­twem Dria­da, któ­re spe­cja­li­zu­je się w wyda­wa­niu lite­ra­tu­ry duń­skiej i w któ­rym zapla­no­wa­łam serię poezji duń­skiej w moich prze­kła­dach, ponie­waż od wie­lu lat tłu­ma­czę wier­sze i mnó­stwo ich cze­ka na wyda­nie. W 2023 roku ruszy­ły for­mal­ne dzia­ła­nia. Pierw­szym tomem poetyc­kim, do któ­re­go kupi­li­śmy wte­dy pra­wa, był wia­nek sone­tów Inger Chri­sten­sen Doli­na moty­li; pra­co­wa­łam nad prze­kła­dem tego kul­to­we­go w Danii dzie­ła kil­ka lat i wresz­cie byłam goto­wa do opu­bli­ko­wa­nia go (książ­ka uka­za­ła się w 2025 roku).

Poza toma­mi innych wybit­nych duń­skich poetów i poetek zapla­no­wa­łam w ramach serii książ­ki dwoj­ga duń­skich twór­ców naro­do­wo­ści nie­duń­skiej. Zale­ża­ło mi na tym, żeby poka­zać w naszym kra­ju, w któ­rym jest tak dużo lęku przed imi­gran­ta­mi i tyle uprze­dzeń wobec nich, że w Danii, gdzie wpraw­dzie nie unik­nię­to pro­ble­mów z inte­gra­cją imi­gran­tów, zaist­nie­li jed­nak duń­scy poeci wywo­dzą­cy się z krę­gów imi­granc­kich, a ich twór­czość uzna­no za wybit­ną i wzbo­ga­ca­ją­cą język oraz kul­tu­rę tego kra­ju.

I tak w 2023 roku zaczę­li­śmy sta­ra­nia o zakup praw do wier­szy Yahyi Has­sa­na, nota­be­ne nomi­no­wa­ne­go do nagro­dy Euro­pej­ski Poeta Wol­no­ści w 2016 roku, oraz Polki i Żydów­ki Jani­ny Katz. Wła­śnie wte­dy uka­zał się w Danii debiut nie­mal tak samo gło­śny jak w 2014 roku debiut Has­sa­na – tom poetyc­ki Ami­ny Elmi Bar­bar [Tavshe­dens objekt]. Gaze­ty zamiesz­cza­ły entu­zja­stycz­ne recen­zje, a nie­dłu­go potem poet­ka otrzy­ma­ła pre­sti­żo­wą nagro­dę za naj­lep­szy debiut roku. Natych­miast kupi­li­śmy pra­wa do tej książ­ki, ponie­waż zna­ko­mi­cie dopeł­nia wspo­mnia­ną pre­zen­ta­cję „obcych” w Danii, któ­rzy sta­li się zna­czą­cy­mi twór­ca­mi duń­ski­mi. Cała trój­ka osią­gnę­ła też suk­ces w wymia­rze bar­dziej kon­kret­nym – Jani­na Katz i Yahya Has­san poza inny­mi nagro­da­mi otrzy­ma­li nomi­na­cje do Nagro­dy Lite­rac­kiej Rady Nor­dyc­kiej, naj­waż­niej­sze­go skan­dy­naw­skie­go wyróż­nie­nia w tej dzie­dzi­nie. Wybór wier­szy Jani­ny Katz uka­że się w Dria­dzie we wrze­śniu, nato­miast na pra­wa do wyda­nia wier­szy nie­ży­ją­ce­go już nie­ste­ty Yahyi Has­sa­na nadal cze­ka­my, ponie­waż duń­ski wydaw­ca ma pro­blem z uzy­ska­niem zgo­dy rodzi­ny na ich udo­stęp­nia­nie. Książ­kę Ami­ny Elmi pla­no­wa­li­śmy wydać w 2025 roku, ale rok wcze­śniej, gdy oka­za­ło się, że w naj­bliż­szej edy­cji Euro­pej­skie­go Poety Wol­no­ści jest miej­sce dla twór­cy z Danii i zosta­łam popro­szo­na o zgło­sze­nie kan­dy­da­tu­ry, posta­no­wi­li­śmy prze­ło­żyć wyda­nie Bar­ba­rzyń­cy na 2026 rok, żeby móc zgło­sić autor­kę do kon­kur­su (tek­sty kon­kur­so­we nie mogą być wcze­śniej publi­ko­wa­ne w Pol­sce).

Gdy debiut Ami­ny Elmi w sierp­niu 2023 roku odbił się sze­ro­kim echem w duń­skich mediach, wie­dzia­łam od razu, że ta poezja ma wymiar podob­ny do twór­czo­ści Yahyi Has­sa­na – rów­nież mówi o woj­nie, przed któ­rą ucie­ka­li rodzi­ce, o trud­nym wpi­sy­wa­niu się w kul­tu­rę kra­ju uwa­ża­ne­go za wła­sny, ale odrzu­ca­ją­ce­go „obce­go”, o bun­cie prze­ciw nie­ak­cep­to­wa­nej wer­sji reli­gii, w któ­rej obo­je twór­cy się wycho­wa­li. Jed­nak ich oso­bi­stą histo­rię róż­ni tło rodzin­ne: pod­czas gdy Has­san wzra­stał w rodzi­nie pato­lo­gicz­nej, rodzi­nę Elmi łączą miłość oraz wza­jem­na akcep­ta­cja – i nie pod­wa­żył tego fakt, iż poet­ka ujaw­nia w wier­szach, że jest les­bij­ką, choć rodzi­na wyzna­je tra­dy­cyj­ny islam. Mówię o tym wszyst­kim tyl­ko na pod­sta­wie lek­tu­ry wier­szy, któ­re mają cha­rak­ter auto­bio­gra­ficz­ny, co potwier­dza­ją opu­bli­ko­wa­ne w Danii wywia­dy z poet­ką. Pod­czas gdy twór­czość Has­sa­na mną wstrzą­snę­ła, poezja Ami­ny Elmi mnie uwio­dła. Czym? Miesz­cze­niem w sobie prze­ci­wieństw: twar­do­ści i mięk­ko­ści, bez­kom­pro­mi­so­wo­ści i empa­tii, iro­nii i czu­ło­ści, wal­ki o idee i zasa­dy – oraz głę­bo­kiej reflek­sji nad losem ludz­kim.

Na jakie trud­no­ści tłu­ma­cze­nio­we natra­fi­łaś przy tej książ­ce? Co się uda­ło, a co nie bar­dzo? Jakie są klę­ski, a jakie zwy­cię­stwa? Ale też – co było dla cie­bie naj­więk­szym zachwy­tem i olśnie­niem? I jak ta książ­ka sytu­uje się w two­im dorob­ku tłu­ma­cze­nio­wym?

Zacznę od odpo­wie­dzi na ostat­nie z two­ich pytań: tłu­ma­czę wier­sze od nie­mal trzy­dzie­stu lat, to naj­bliż­sza mi for­ma, jeśli cho­dzi o pra­ce prze­kła­do­we. I lubię pra­co­wać z twór­czo­ścią, któ­ra czymś się wyróż­nia. Lubię poezję – zresz­tą pro­zę tak­że – „moc­ną”: mówią­cą o spra­wach waż­nych i zasad­ni­czych, wypo­wia­da­ją­cą się w spo­sób cie­ka­wy arty­stycz­nie. Pra­ca z taki­mi utwo­ra­mi daje mi naj­wię­cej satys­fak­cji – im waż­niej­szy temat i trud­niej­sza for­ma, tym cie­ka­wiej. Tłu­ma­cze­nie baśni i opo­wie­ści Ander­se­na czy poezji Inger Chri­sten­sen, naj­waż­niej­sze chy­ba jak dotąd w moim życiu doświad­cze­nia trans­la­tor­skie, to szczy­ty na tej dro­dze. Poezja Yahyi Has­sa­na – wykrzy­cza­na, pora­ża­ją­ca w for­mie i w wymo­wie – sytu­uje się na innym bie­gu­nie, ale tak­że była swo­istym szczy­tem, na któ­ry się wspi­na­łam. Publi­ko­wa­łam oczy­wi­ście wier­sze auto­rów o mniej wyra­zi­ście się mani­fe­stu­ją­cej czy ory­gi­nal­nej dyk­cji, ale zawsze czymś szcze­gól­nym się wyróż­nia­ją­cych. A jed­nym z waż­nych wyróż­ni­ków jest to, że potra­fią wywo­łać we mnie sil­ne emo­cje: zachwy­ca­ją, wstrzą­sa­ją albo zwy­czaj­nie wzru­sza­ją.

Wier­sze Ami­ny Elmi to wie­lość tema­tów i form. Mówią innym tonem o cier­pie­niu mat­ki i bra­ci czy o zmar­łym ojcu, innym – o zde­rza­niu się z murem duń­sko­ści auto­chto­nów, któ­rzy sta­ra­ją się ukry­wać swo­je postrze­ga­nie Soma­lij­czy­ków jako obcych, jesz­cze innym – o reli­gii i wie­rze, a zno­wu innym – o miło­ści do kobie­ty. W jed­nych wier­szach buzu­je złość, a nawet wście­kłość, wojow­ni­czość, ich język jest ostry, wprost oskar­ży­ciel­ski albo ope­ru­ją­cy iro­nią. Inne, peł­ne empa­tii wobec bli­skich, wzru­sza­ją czu­ło­ścią i deli­kat­no­ścią, a wier­sze miło­sne są nie­zwy­kle lirycz­ne. Jed­nak mimo tej róż­no­rod­no­ści tema­tów, tonów, form i ryt­mów utwo­ry Ami­ny Elmi są tak bar­dzo „Ami­no­we”. Odbie­ram je jako zapis bogac­twa doświad­czeń, prze­żyć, doznań i ducho­wo­ści czło­wie­ka nie­zwy­kle wraż­li­we­go oraz wysta­wio­ne­go przez los na pró­by, jakich nie doświad­cza­my my – żyją­cy zwy­czaj­nie, line­ar­nie, we wła­snych ojczy­znach, w swo­ich tra­dy­cjach, pie­le­szach, oczy­wi­sto­ściach. Co waż­ne, ta mło­da kobie­ta ma nie tyl­ko ogrom­ną potrze­bę i odwa­gę wyra­ża­nia sie­bie oraz swo­je­go pry­wat­ne­go doświad­cze­nia – ma tak­że ogrom­ną potrze­bę i odwa­gę wal­cze­nia sło­wem o lep­szy świat. Jej twór­czość jest zara­zem oso­bi­sta i poli­tycz­na. Poet­ka mówi o fak­tach, emo­cjach, obco­ści, toż­sa­mo­ści, a tak­że o bra­ku języ­ka do wyra­że­nia wią­żą­cych się z jej doświad­cze­niem impon­de­ra­bi­liów.

To zróż­ni­co­wa­nie tre­ści, for­my i tonu samo w sobie nie przy­spa­rza w pro­ce­sie tłu­ma­cze­nia trud­no­ści, wyma­ga tyl­ko dostro­je­nia się do emo­cji wyra­żo­nych w poszcze­gól­nych wier­szach. Odbie­ram to nie jako trud­ność, tyl­ko jako cie­ka­we wyzwa­nie i wzbo­ga­ca­ją­ce obco­wa­nie z… bogac­twem. Czy­ta­jąc te wier­sze, nie mamy wąt­pli­wo­ści, że mówią o oso­bi­stych doświad­cze­niach i emo­cjach autor­ki. A te doświad­cze­nia i emo­cje poru­sza­ją, przej­mu­ją. Komuś, kto grze­je się w cie­peł­ku głę­bo­kie­go zako­rze­nie­nia w kra­ju, w któ­rym żyje, kto trzy­ma w sza­fie ser­wet­kę po pra­bab­ci, „czu­je” histo­rię swo­je­go kra­ju, pozo­sta­je zagnież­dżo­ny w swoj­skiej tra­dy­cji i przez wszyst­kich wokół jest uwa­ża­ny za swe­go – komuś takie­mu trud­no nie prze­jąć się losem oso­by takiej jak Ami­na Elmi, któ­ra w dodat­ku prze­ma­wia rów­nież w imie­niu innych dzie­lą­cych jej doświad­cze­nie.

Tłu­ma­cząc tek­sty lite­rac­kie – zwłasz­cza jeśli sami je sobie wybie­ra­my – naj­czę­ściej iden­ty­fi­ku­je­my się z autorką/autorem, sta­je­my się ich stron­ni­ka­mi, adwo­ka­ta­mi. W przy­pad­ku poezji ten mecha­nizm dzia­ła szcze­gól­nie moc­no – bo poezja kon­den­su­je emo­cje i prze­sła­nie, ope­ru­je wyra­zi­stym obra­zem. Zatem tak, wie­le spo­śród wier­szy Ami­ny Elmi ści­ska mnie za gar­dło, jej ból boli. To przede wszyst­kim te odczu­cia, nie zachwyt, towa­rzy­szy­ły mi pod­czas pra­cy nad prze­kła­dem.

Sko­ro jed­nak pytasz o trud­no­ści w tłu­ma­cze­niu jej wier­szy, to powiem dwa sło­wa o tych natu­ry tech­nicz­nej. Autor­ka czę­sto nawią­zu­je do kul­tu­ry kra­ju swo­je­go pocho­dze­nia, odkry­wa przed nami świat nie­zna­ny więk­szo­ści odbior­ców, na przy­kład pisze o poecie o nazwi­sku Boodha­ri. To dla tłu­macz­ki wyzwa­nie, ale też wzbo­ga­ca­ją­ce doświad­cze­nie: trze­ba poczy­tać, poszu­kać, poznać.

Cza­sem jed­nak samo to oka­zu­je się trud­no­ścią i trze­ba szu­kać pomo­cy eks­per­tów. Pamię­tasz może, że gdy spraw­dza­łaś prze­kład, zauwa­ży­łaś, że napi­sa­łam nazwi­sko poety i pro­za­ika Mah­mu­da Dar­wi­sza w wer­sji angiel­skiej – Dar­wish – tak jak zapi­sa­ła je autor­ka, przy­ta­cza­jąc jego sło­wa. Stra­ci­łam wte­dy czuj­ność. Poeta ten nie był mi wcze­śniej zna­ny – ty o nim wie­dzia­łaś – szu­ka­łam go w inter­ne­cie pod tym wła­śnie angiel­skim warian­tem nazwi­ska i oczy­wi­ście odpo­wia­da­ły mi tyl­ko stro­ny anglo­ję­zycz­ne. Dowie­dzia­łam się wpraw­dzie, że był to naj­wy­bit­niej­szy twór­ca pale­styń­ski, dla­te­go posta­no­wi­łam upew­nić się, czy może cyto­wa­ne przez Ami­nę Elmi zda­nie zosta­ło już prze­tłu­ma­czo­ne na język pol­ski wprost z arab­skie­go. My, tłu­ma­cze, w takich przy­pad­kach bada­my rzecz i jeśli prze­kład pol­ski już funk­cjo­nu­je, zamiesz­cza­my go, infor­mu­jąc o tym czy­tel­ni­ka w przy­pi­sie. Gdy więc wrzu­ci­łam w wyszu­ki­war­kę spo­lsz­czo­ną wer­sję nazwi­ska poety, inter­net zna­lazł kil­ka infor­ma­cji, w tym tę, któ­ra mnie zachwy­ci­ła: wśród fina­li­stów Nagro­dy Osso­li­neum za Prze­kład Poetyc­ki 2025 była wybit­na tłu­macz­ka z arab­skie­go Han­na Jan­kow­ska, autor­ka prze­kła­du wybo­ru wier­szy Dar­wi­sza Dowód toż­sa­mo­ści. Zna­la­złam tłu­macz­kę i napi­sa­łam do niej… Oka­za­ło się, że cyto­wa­ne­go zda­nia nie ma w jej wybo­rze, ale przy oka­zji Han­na odkry­ła, że w wier­szu Ami­ny Elmi zacy­to­wa­no je z pew­nym bra­kiem. Wystę­pu­je on tak­że na stro­nach anglo­ję­zycz­nych, moż­na się więc domy­ślać, że autor­ka czy­ta­ła Dar­wi­sza w prze­kła­dach angiel­skich. Nota­be­ne Han­na odkry­ła przy oka­zji, że być może to nie Dar­wisz jest auto­rem cyto­wa­ne­go zda­nia, tyl­ko pewien poeta syryj­ski… ale zostaw­my tę kwe­stię, bo to zupeł­nie inny temat.

Opo­wia­dam tu tyl­ko o jed­nym spo­śród aspek­tów kuch­ni trans­la­tor­skiej. W twór­czo­ści Ami­ny Elmi wystę­pu­je szcze­gól­ny rys: poet­ka uży­wa w wier­szach wyra­zów i całych fraz w języ­ku soma­lij­skim. I choć w jed­nym z wywia­dów zapew­nia­ła, że ich zna­cze­nie wyja­śnia w wier­szach, to jed­nak nie zawsze znaj­du­je wła­ści­wy dla nich język, cza­sem fra­za taka pozo­sta­je jak zamknię­ta kap­suł­ka, któ­rej towa­rzy­szy tyl­ko cisza. Obco­wa­nie z taką mate­rią, zupeł­nie dla mnie nie­prze­nik­nio­ną, jest z jed­nej stro­ny fascy­nu­ją­ce, bo wpro­wa­dza pew­ną tajem­ni­cę, ale z dru­giej stro­ny sta­no­wi trud­ność, rodzi nie­po­kój i nie­pew­ność.

Podob­ny pro­blem mia­łam, tłu­ma­cząc wier­sze Yahyi Has­sa­na, któ­ry czę­sto przy­wo­ły­wał język arab­ski. Wte­dy zagad­ki tego języ­ka pomógł mi roz­wią­zać pro­fe­sor Janusz Danec­ki. Z kolei w wier­szach Jani­ny Katz sytu­acja jest dokład­nie odwrot­na: poet­ka wpla­ta­ła w swo­ją duńsz­czy­znę dosłow­ne tłu­ma­cze­nia pol­skich wyra­żeń idio­ma­tycz­nych, powie­dzeń czy przy­słów, co w wier­szach duń­skich dawa­ło nie­zwy­kle cie­ka­wy efekt, intry­go­wa­ło i wpro­wa­dza­ło tajem­ni­cę. Ale dla mnie, Polki, była to buł­ka z masłem – za to prze­kład pol­ski jest pozba­wio­ny w tych miej­scach szcze­gól­ne­go smacz­ku ory­gi­nal­no­ści.

Innych tłu­ma­czy i tłu­macz­ki fina­ło­wych tomów Euro­pej­skie­go Poety Wol­no­ści pytam o to, jak prze­kła­da­na przez nich poezja sytu­uje się w macie­rzy­stym krę­gu kul­tu­ro­wym autor­ki czy auto­ra. W przy­pad­ku Ami­ny Elmi – „duń­skiej poet­ki bez duń­skie­go pasz­por­tu”, któ­ra uro­dzi­ła się w rodzi­nie soma­lij­skich uchodź­ców i nie­mal całe życie spę­dzi­ła w Danii, ale wciąż jest trak­to­wa­na jako „obca” – sytu­acja oka­zu­je się roz­dzie­ra­ją­co skom­pli­ko­wa­na, co naświe­tlasz w swo­im posło­wiu. Na zawsze utkwi mi w pamię­ci opi­sy­wa­na przez samą autor­kę w liście z 2024 roku sce­na, kie­dy to koń­czą­ca kaden­cję duń­ska mini­stra ds. rów­no­upraw­nie­nia prze­ka­zu­je swo­je­mu następ­cy tekę, a wraz z nią książ­ki dwóch auto­rek-imi­gran­tek, w tym tomik Elmi, ale nie wymie­nia ich z nazwi­ska ani nie odno­si się do ich prze­sła­nia, sto­ją­ce­go w kontrze do okrą­głych poli­tycz­nych fra­ze­sów. Czy możesz powie­dzieć, jak dzi­siaj głos poetyc­ki Ami­ny Elmi wybrzmie­wa w dys­ku­sjach o uchodź­stwie, rów­no­upraw­nie­niu, losie kobiet islam­skich i oso­bach z „cudzo­ziem­skim pasz­por­tem” w Danii?

Ami­na debiu­to­wa­ła rap­tem dwa lata i osiem mie­się­cy temu, to krót­ki czas. Jesie­nią ubie­głe­go roku mia­ła się uka­zać jej dru­ga książ­ka – nie doszło do tego z powo­du tra­ge­dii rodzin­nej. Tak więc wie­lo­głos recen­zenc­ki i czy­tel­ni­czy, któ­ry roz­brzmie­wał po debiu­cie, nie miał jak dotąd cią­gu dal­sze­go. Daję gło­wę, że lite­ra­tu­ro­znaw­cy bada­ją tę twór­czość, nie mam jed­nak jesz­cze dostę­pu do tek­stów, któ­re być może już się uka­za­ły, ale może dopie­ro są w dro­dze. Poza recen­zja­mi Bar­ba­rzyń­cy w cią­gu roku po wyda­niu książ­ki w mediach uka­zy­wa­ły się roz­mo­wy z autor­ką. Wyła­nia się z nich oso­ba bez­kom­pro­mi­so­wa, o wyra­zi­stych poglą­dach, figh­ter­ka – czy­tel­nik jej wier­szy utwier­dza się więc w swo­ich wra­że­niach z lek­tu­ry.

Ami­na mani­fe­stu­je swo­je sta­no­wi­sko wobec sta­nu spraw szcze­gól­nie moc­no na dwóch polach. Pierw­sze i naj­waż­niej­sze to sytu­acja imi­gran­ta, obce­go, któ­ry w swo­im odczu­ciu obcym nie jest – wycho­wał się w Danii i iden­ty­fi­ku­je się z tym kra­jem. Ale zara­zem ma poczu­cie, wzmac­nia­ne przez reak­cje auto­chto­nów, że jest obcy. Wią­że się z tym pro­blem toż­sa­mo­ści – poet­ka prze­cież rów­no­cze­śnie iden­ty­fi­ku­je się z rodzi­ca­mi i odczu­wa tęsk­no­tę za ich ojczy­zną, za kul­tu­rą, któ­rą utra­ci­ła. Dru­gim polem, któ­re rów­nież widać w książ­ce, jest sprze­ciw wobec tra­dy­cyj­nych wykład­ni isla­mu. Ami­na Elmi, będą­ca oso­bą wie­rzą­cą, ode­szła od tra­dy­cji, w któ­rej się wycho­wa­ła, i dołą­czy­ła do śro­do­wi­ska mecze­tu femi­ni­stycz­ne­go dzia­ła­ją­ce­go w Kopen­ha­dze od 2015 roku. To insty­tu­cja refor­ma­tor­ska, w któ­rej ima­ma­mi są kobie­ty i któ­ra dzia­ła nie tyl­ko na rzecz rów­no­ści płci w prak­ty­ko­wa­niu reli­gii, ale tak­że prze­ciw­ko domi­nu­ją­cej pozy­cji męż­czyzn w tra­dy­cyj­nych rodzi­nach muzuł­mań­skich. Dwa dni przed lock­dow­nem w 2020 roku byłam z ramie­nia Duń­skie­go Insty­tu­tu Kul­tu­ry w gro­nie orga­ni­za­to­rów kon­fe­ren­cji poświę­co­nej sytu­acji kobiet w Unii Euro­pej­skiej. Zapro­si­łam wte­dy do wygło­sze­nia refe­ra­tu She­rin Khan­kan, socjo­loż­kę reli­gii, publi­cyst­kę i dzia­łacz­kę femi­ni­stycz­ną, współ­za­ło­ży­ciel­kę tego mecze­tu i pierw­szą w Skan­dy­na­wii imam­kę. Opo­wia­da­ła o wal­ce o pra­wa kobiet wewnątrz wspól­no­ty muzuł­mań­skiej w opar­ciu o egze­ge­zę Kora­nu z per­spek­ty­wy femi­ni­stycz­nej, ale tak­że o pra­wo muzuł­ma­nów do zacho­wa­nia swo­ich tra­dy­cji w spo­łe­czeń­stwie duń­skim, na przy­kład pra­wo dziew­czy­nek do nosze­nia chust w szko­le. She­rin Khan­kan pro­wa­dzi przy mecze­cie – nota­be­ne miesz­czą­cym się w zwy­kłym w miesz­ka­niu – Aka­de­mię Islam­ską, w któ­rej kształ­co­ne są kobie­ty pra­gną­ce zostać imam­ka­mi. Kil­ka dni temu natknę­łam się na nastę­pu­ją­cą infor­ma­cję zamiesz­czo­ną na stro­nie Duń­skie­go Insty­tu­tu Fil­mo­we­go w związ­ku z poka­zem fil­mu doku­men­tal­ne­go Refor­mi­sten poświę­co­ne­go She­rin Khan­kan: „Po poka­zie na pyta­nia publicz­no­ści będą odpo­wia­dać Ami­na Elmi, jed­na z naj­młod­szych ima­mek w mecze­cie Mariam, oraz She­rin Khan­kan”.

To, co mówisz o femi­ni­stycz­nej wer­sji isla­mu i kobie­tach będą­cych imam­ka­mi, w Pol­sce może brzmieć zupeł­nie nie­sa­mo­wi­cie. Zatem dopy­tam: co według cie­bie tom Z całą miło­ścią może dać pol­skim odbior­czy­niom i odbior­com? Jakie luki w naszej rodzi­mej twór­czo­ści i wraż­li­wo­ści ma szan­sę wypeł­nić?

Mogła­bym tu powtó­rzyć wie­le z tego, co powie­dzia­łam przed chwi­lą. Może się mylę, ale wyda­je mi się, że nie mamy w kra­ju doświad­cze­nia uchodź­cze­go wyra­żo­ne­go w poetyc­kiej pol­sz­czyź­nie z per­spek­ty­wy uchodź­ców przy­by­łych do nas – w mojej świa­do­mo­ści jest tyl­ko poezja Gre­ka Niko­sa Cha­dzi­ni­ko­lau, ale pamię­tam ją ina­czej, przede wszyst­kim jako głos czło­wie­ka będą­ce­go łącz­ni­kiem mię­dzy kul­tu­ra­mi pol­ską i grec­ką, któ­ry nie był postrze­ga­ny jako obcy, a jeśli nawet, to wyłącz­nie w sen­sie pozy­tyw­nym, zupeł­nie ina­czej niż oso­by takie jak Ami­na Elmi czy Yahya Has­san w Danii. Dziś pisze Tade­usz Kara­bo­wicz, poeta pol­ski i ukra­iń­ski, ale, jeśli się nie mylę, jest on auto­chto­nem. Mamy też spo­ro gło­sów ukra­iń­skich, zwłasz­cza poetek, ale one nie piszą po pol­sku. Poezja Ami­ny Elmi może więc otwo­rzyć oczy pol­skich czy­tel­ni­ków i czy­tel­ni­czek na doświad­cze­nie „obce­go” w kra­ju, w któ­ry obcym de fac­to nie jest. To doświad­cze­nie oso­by, któ­ra jest Soma­lij­ką i Dun­ką, roz­pię­tą mię­dzy swo­ją duń­sko­ścią a swo­ją soma­lij­sko­ścią, do tego mię­dzy kul­tu­rą chrze­ści­jań­ską a kul­tu­rą isla­mu.

I na zakoń­cze­nie: jak zde­fi­nio­wa­ła­byś wol­ność – poję­cie klu­czo­we dla gdań­skiej nagro­dy? Czym – w świe­tle wier­szy – jest ona dla wybra­nej przez cie­bie poet­ki, a czym dla cie­bie oso­bi­ście?

Oho­ho! Pyta­nie o wol­ność to jed­no z naj­waż­niej­szych pytań W OGÓLE! Może doty­czyć życia intym­ne­go, rodzin­ne­go, pry­wat­ne­go, a tak­że sze­rzej: spo­łecz­ne­go, poli­tycz­ne­go, rela­cji mię­dzy jed­nost­ka­mi i mię­dzy gru­pa­mi spo­łecz­ny­mi (umow­nie: naro­da­mi) – a więc abso­lut­nie wszyst­kich sfer życia oraz egzy­sten­cji ludz­kiej. Spo­sób, w jaki poj­mu­je­my wol­ność, defi­niu­je nas jako ludzi w sfe­rze ety­ki, w naszych rela­cjach z bli­ski­mi, dal­szy­mi i cał­kiem dale­ki­mi – gru­pą spo­łecz­ną, naro­dem, pań­stwem. Wol­ność to pra­wa.

Powyż­sze było­by chy­ba odpo­wie­dzią na two­je pyta­nie o moje rozu­mie­nie wol­no­ści w ogó­le. A jeśli cho­dzi o to, jak postrze­gam wol­ność w moim życiu oso­bi­stym… No cóż, w moim życiu wol­ność spla­ta się ści­śle z… bra­kiem wol­no­ści [śmiech], z samo­ogra­ni­cze­niem, domi­na­cją obo­wiąz­ku. Jed­nak wybie­ra­nie obo­wiąz­ku jest też prze­ja­wem wol­no­ści – to w koń­cu mój wybór, sama go doko­na­łam, a że „przy­mu­szo­na” empa­tią czy poczu­ciem zobo­wią­za­nia lub god­no­ści, to już inna spra­wa. Strasz­nie to skom­pli­ko­wa­ne. Jed­nak w spra­wach dla mnie egzy­sten­cjal­nie waż­nych dawa­łam i daję sobie wol­ność, pra­wo do reali­zo­wa­nia swo­ich naj­głęb­szych potrzeb – na tyle, by nie krzyw­dzić bli­skich ponad mia­rę.

Teo­re­tycz­nie zawsze mia­łam więc wol­ność wybo­ru dro­gi. Ami­na Elmi też ją ma, ale dla niej wybo­ry te są ina­czej trud­ne, jej udzia­łem jest cier­pie­nie – roz­pię­cie mię­dzy świa­tem rodzi­ców, współ­od­czu­wa­nie ich traum, tęsk­no­ta za tym, co utra­co­ne. W waż­nej dla niej sfe­rze reli­gii doko­na­ła wybo­ru nie­zwy­kle trud­ne­go i ryzy­kow­ne­go. To bar­dzo odważ­ne rozu­mie­nie wol­no­ści. Myślę, że tra­gizm poło­że­nia jej i wszyst­kich potom­ków uchodź­ców o innym kolo­rze skó­ry – to ostat­nie: rzecz, zda­wa­ło­by się, tak banal­na i nic nie­zna­czą­ca! – pole­ga przede wszyst­kim na tym, że nie mogą się czuć tak samo wol­ni jak rdzen­ni miesz­kań­cy dane­go pań­stwa. Nie jestem w sta­nie wyobra­zić sobie roz­dwo­je­nia wią­żą­ce­go się z tym, że w kra­ju, w któ­rym poet­ka się wycho­wa­ła, gdzie ma uko­cha­ne miej­sca, rośli­ny, zapa­chy, wspo­mnie­nia z dzie­ciń­stwa i mło­do­ści – że w tym kra­ju, któ­ry uwa­ża za swój, ona sama nie jest uwa­ża­na za swo­ją. Nie da się do koń­ca pojąć gory­czy, jaka musi temu towa­rzy­szyć. Natych­miast nakła­da mi się to na doświad­cze­nie Żydów pol­skich – strasz­ne, trud­ne doświad­cze­nie.

Ideę gdań­skiej nagro­dy od począt­ku sytu­owa­łam w obsza­rze rozu­mie­nia wol­no­ści przede wszyst­kim jako praw w kon­tek­ście spo­łecz­nym i poli­tycz­nym. Wier­sze Ami­ny Elmi odno­szą się tak­że do miło­ści homo­sek­su­al­nej – ale to „tyl­ko” liry­ki, ero­ty­ki, nie mówią o bra­ku wol­no­ści czy pra­wie do reali­zo­wa­nia takiej miło­ści, bo w Danii w tej sfe­rze ist­nie­je peł­na wol­ność i akcep­ta­cja – jed­nak wyobra­żam sobie, że wier­sze te są wyzwa­niem dla wie­lu człon­ków spo­łecz­no­ści muzuł­mań­skiej w tym kra­ju. Tym bar­dziej cha­pe­au bas dla odwa­gi poet­ki.