O tym, co pod kapeluszem

Naj­słyn­niej­sza powieść Anne Ser­re Kape­lusz w lam­par­cie cęt­ki wła­śnie uka­za­ła się w języ­ku pol­skim w Wydaw­nic­twie Fil­try dzię­ki prze­kła­do­wi Kata­rzy­ny Mar­czew­skiej. Ser­re jest we Fran­cji autor­ką doce­nia­ną, a dowo­dem niech będzie namiast­ka lite­rac­kiej kano­ni­za­cji – Nagro­da Gon­co­ur­tów za zbiór opo­wia­dań Au cœur d’un été tout en or przy­zna­na autor­ce w 2020 roku. O powie­ści sprzed osiem­na­stu lat Un cha­pe­au léo­pard przy­po­mnia­ła zeszło­rocz­na nomi­na­cja do Booke­ra, choć i to nie zmie­nia fak­tu, że pisar­stwo Ser­re trzy­ma się z dala od domi­nu­ją­cej ostat­nio „auto­so­cjo­bio­gra­fii”, fran­cu­skiej spécia­li­té de la maison. Wyda­ne w tym roku notat­ni­ki z lat 2002–2024 Rêve cet­te nuit tyl­ko to potwier­dza­ją – w pro­zie Ser­re nie cho­dzi o wiel­ką poli­ty­kę ani kla­so­we roz­li­cze­nia. To bar­dziej mozół wiel­kich pytań lite­ra­tu­ry, cią­głe zma­ga­nia z kwe­stią autor­stwa, nie­usta­ją­ce myśle­nie o tym, co dzi­siaj – po Bar­cie i Der­ri­dzie – ozna­cza pisać.

Wbrew temu, co moż­na prze­czy­tać w nie­któ­rych fran­cu­skich recen­zjach, Kape­lusz w lam­par­cie cęt­ki to nie tyl­ko książ­ka o schi­zo­fre­nii. Cho­ciaż wie­le by na to wska­zy­wa­ło – głów­na boha­ter­ka prze­obra­ża się ze zda­nia na zda­nie, mie­wa nie­wy­tłu­ma­czal­ne kapry­sy i prze­cho­dzi rap­tow­ne zmia­ny oso­bo­wo­ści. Jed­ne­go dnia wkła­da gar­son­kę, dru­gie­go skra­dzio­ny w amo­ku kape­lusz w pan­ter­kę. Mimo to Fan­ny jest raczej synek­do­chą posta­ci lite­rac­kiej, a jej imię przy­wo­łu­je sko­ja­rze­nia z chi­me­rycz­ny­mi boha­ter­ka­mi daw­nych powie­ści (słyn­na kur­ty­za­na Fan­ny Hill czy pro­to­plast­ka Mada­me Bova­ry – Fan­ny Erne­sta Fey­de­au). Meta­li­te­rac­ką staw­kę pod­bi­ja tak­że dru­ga postać – Nar­ra­tor, przy­ja­ciel z dzie­ciń­stwa, obser­wa­tor, a przede wszyst­kim skry­ba i opo­wia­dacz. Ser­re zaba­wia się tu w post­mo­der­ni­stycz­ne „zgad­nij, kto to”, mie­sza­jąc teo­re­tycz­no­li­te­rac­kie szy­ki – boha­ter, nar­ra­tor i autor nie­ustan­nie zamie­nia­ją się miej­sca­mi i pod­kła­da­ją sobie nogi.

Śle­dzi­my histo­rię Fan­ny, począw­szy od dzie­ciń­stwa, kie­dy nazy­wa­ła sie­bie „Félix” (co zna­czy „szczę­śli­wy”), aż do decy­zji o samo­bój­stwie w wie­ku czter­dzie­stu trzech lat. Histo­rię naje­żo­ną trud­no­ścia­mi i wywra­ca­ną sprzecz­no­ścia­mi. Moż­na by powie­dzieć – Fan­ny to postać lite­rac­ka peł­ną gębą, gdy­by w tej opo­wie­ści cho­dzi­ło wyłącz­nie o nią. Gdy już wpad­nie­my po uszy w opi­sy psy­cho­lo­gicz­nych mean­drów, Ser­re prze­no­si nas poziom wyżej, przy­po­mi­na o ist­nie­niu Nar­ra­to­ra, co z grub­sza ozna­cza reflek­sję nad samym spo­so­bem pisa­nia. „Praw­dzi­we życie Fan­ny zapew­ne nie przy­po­mi­na­ło tego, któ­re opi­su­je Nar­ra­tor”. Efekt real­no­ści nik­nie w oczach, trud­no dłu­żej widzieć Fan­ny jako postać z krwi i kości, a w dodat­ku z kape­lu­szem na gło­wie.

Te i podob­ne wstaw­ki („Ja na przy­kład – myśli Nar­ra­tor – nie potra­fię napi­sać powie­ści reali­stycz­nej”)¹ spra­wia­ją, że książ­ka osu­wa się w znacz­nie już ogra­ną nouve­au roman i wią­żą Ser­re kło­po­tli­wym pokre­wień­stwem z auto­ra­mi taki­mi jak Ala­in Rob­be-Gril­let i wszyst­ki­mi – raczej już sędzi­wy­mi – dla któ­rych „auto­te­ma­tyzm” był jesz­cze świet­ną zaba­wą na serio. Współ­cze­śnie, może ze wzglę­du na sła­bość Ser­re do rap­so­dycz­no­ści, moż­na ją przy­rów­nać – przy zacho­wa­niu wła­ści­wych pro­por­cji – do Pas­ca­la Quignar­da, inne­go, żyją­ce­go jesz­cze „gon­co­urt­czy­ka”, piew­cę lite­ra­tu­ry zde­kom­po­no­wa­nej, opar­tej raczej na afo­ry­zmie niż akcji, sta­wia­ją­ce­go wyżej frag­ment niż całość.

Mylił­by się jed­nak ten, kto by wie­rzył, że entu­zjazm gre­mium Nagro­dy Booke­ra dla Kape­lu­sza… wyni­kał z obfi­to­ści meta­li­te­rac­kich akro­ba­cji. Jak ogło­si­ło jury – nomi­no­wa­ne książ­ki odda­ją głos spo­łecz­nie nie­wi­docz­nym i pomi­ja­nym, opi­su­ją doświad­cze­nia „zarów­no two­je­go sąsia­da, jak i zwy­kłe­go czło­wie­ka żyją­ce­go na dru­gim koń­cu świa­ta”². Przy­pusz­czać więc moż­na, że to fokus na cho­ro­bę psy­chicz­ną czy „nie­neu­ro­ty­po­wość” przy­ku­wa dziś naj­bar­dziej i pozwa­la czy­tać tę powieść jako szczyt­ne przed­się­wzię­cie wydo­by­wa­nia na świa­tło dzien­ne „nie­wi­docz­nych i pomi­ja­nych”. Sama książ­ka daje ku temu kil­ka powo­dów – w koń­cu w wie­lu miej­scach mowa jest o „sza­leń­stwie” Fan­ny, jej zagad­ko­wej cho­ro­bie, a nawet – raz – o „schi­zo­fre­nii”. Daje tak­że sygna­ły lite­rac­kie – prze­my­ka tutaj nie­miec­ka pisar­ka Uni­ca Zürn, part­ner­ka Han­sa Bel­l­me­ra, hospi­ta­li­zo­wa­na w tej samej kli­ni­ce co Fan­ny. Wszyst­kie te suge­stie odbie­ra­ją książ­ce spo­ro tajem­ni­czo­ści, pod­su­wa­jąc pod nos medycz­ne roz­po­zna­nia.

Ser­re rzecz jasna bro­ni się przed tymi auto­te­ma­tycz­ny­mi wybie­ga­mi. Nar­ra­tor dwoi się i troi, żeby oddać w języ­ku „nie­po­wta­rzal­ną oso­bę o nie­moż­li­wych do uchwy­ce­nia cechach”³, sam dzia­ła­jąc w imie­niu auto­ra, pod któ­re­go dyk­tan­do pisze. Co wię­cej, Nar­ra­tor tak­że ma swo­je życie; uko­cha­ną, z któ­rą spo­ty­ka się w prze­rwach od pisa­nia, ba – nawet wła­sne kło­po­ty psy­chicz­ne. Nie wie­my zatem, czy Fan­ny jest wymy­słem Nar­ra­to­ra, czy – gdy­by pójść tro­pem schi­zo­fre­nii – Nar­ra­tor jest pro­jek­cją Fan­ny. W koń­cu, „kie­dy jest się Nar­ra­to­rem, nie do koń­ca wia­do­mo, dla kogo się pra­cu­je”⁴.

Nie wia­do­mo tak­że, co powin­na w tej sytu­acji zro­bić tłu­macz­ka, a tak­że czy­tel­nik, kie­dy napo­ty­ka na przy­kład takie (schizo)zdania: „Cia­ło Fan­ny czę­sto popa­da­ło w zamy­śle­nie, jak całe jej jeste­stwo. Sta­wa­ło się nawet nie­mym pyta­niem. Zda­rza­ło jej się wcho­dzić w kostiu­mie kąpie­lo­wym do gór­skie­go jezio­ra i trwać tam w wodzie się­ga­ją­cej kolan niczym pyta­nie”⁵. Tutaj tyl­ko tro­chę poma­ga ory­gi­nał, w któ­rym oddzie­la się prze­cin­ka­mi wtrą­ce­nie „w wodzie się­ga­ją­cej kolan”. Styl Ser­re bywa, łagod­nie mówiąc, elip­tycz­ny, nie­któ­re zda­nia fak­tycz­nie trze­ba czy­tać kil­ka razy – i to czę­sto nie ze wzglę­du na ich osza­ła­mia­ją­cą cel­ność.

W grun­cie rze­czy Kape­lusz w lam­par­cie cęt­ki pozo­sta­je powie­ścią dla kone­se­rów pytań wagi cięż­kiej, dla tych, któ­rzy odczu­wa­ją jesz­cze tem­pe­ra­tu­rę spo­ru o śmierć auto­ra, dla miło­śni­ków Sze­ściu posta­ci Luigie­go Piran­del­la i ako­li­tów „efek­tu obco­ści”. Ser­re pozo­sta­wia jed­nak, poten­cjal­nie atrak­cyj­ną, „reszt­kę” rze­czy­wi­sto­ści – żywą i jed­no­cze­śnie mar­twą Fan­ny, jej cęt­ko­wa­ny kape­lusz, a pod nim następ­ny i jesz­cze następ­ny.

¹ A. Ser­re, Kape­lusz w lam­par­cie cęt­ki, tłum. K. Mar­czew­ska, War­sza­wa: Wydaw­nic­two Fil­try, 2026, s. 15.

² Tro­is auteurs fra­nça­is dans la pre­mi­ère sélec­tion de l’International Booker Pri­ze 2025, „Livres Heb­do”, onli­ne: https://www.livreshebdo.fr/article/trois-auteurs-francais-dans-la-premiere-selection-de-linternational-booker-prize-2025 [dostęp: 9.08.2026].

³ A. Ser­re, Kape­lusz w lam­par­cie cęt­ki…, s. 11.

⁴ Tam­że, s. 105.

⁵ Tam­że, s. 8.