Łotrzyk, ten Walser

Jest chy­ba coś na rze­czy, gdy idzie o życie przed­śmiert­ne pisa­rza Rober­ta Wal­se­ra, z jed­nej stro­ny zupeł­nie zwy­czaj­ne, z dru­giej stro­ny dostar­cza­ją­ce mate­ria­łu na jed­ną z tych powie­ści, któ­re póź­niej dłu­go ana­li­zu­je się na lite­ra­tu­ro­znaw­czych semi­na­riach. Gdy­by powsta­ła w Hisz­pa­nii, jej akcja roz­gry­wa­ła­by się bar­dzo daw­no temu u Migu­ela de Cervan­te­sa. W innym cza­sie Zbó­ja i jego auto­ra prze­jął­by pew­nie Georg Büch­ner. Za oce­anem pisał­by o nim Her­man Melvil­le, imię Jakob lub Robert zastę­pu­jąc Bar­tle­bym, Char­les Dic­kens zaś zamiast na wędrów­ki po Szwaj­ca­rii i Niem­czech ska­zał­by Wal­se­ra na wałę­sa­nie się po lon­dyń­skich oko­li­cach¹. Gdy jed­nak przyj­rzeć praw­dzi­we­mu życiu Wal­se­ra, moż­na by zało­żyć, że to opo­wieść z rodza­ju tych nie­zbyt weso­łych, w któ­rych przez ostat­nie trzy­dzie­ści lat z pozo­ru nie­wie­le się dzie­je, a na koń­cu wszy­scy umie­ra­ją. Od tego jed­nak są baj­ki, by rzecz nie­co prze­krę­cić.

Kie­dy w 1929 roku Wal­ter Ben­ja­min esej o Rober­cie Wal­se­rze zaczy­nał sło­wa­mi: „Moż­na dużo czy­tać Wal­se­ra, o nim jed­nak – nic”², nie mógł jesz­cze wie­dzieć, że będzie to jed­no­cze­śnie rok, w któ­rym szwaj­car­ski pisarz zosta­nie umiesz­czo­ny w sana­to­rium dla ner­wo­wo cho­rych w Wal­dau, ani rów­nież tego, że czte­ry lata póź­niej, wbrew jego woli, prze­nio­są go do odle­głe­go zakła­du Heri­sau, okre­śla­ne­go przez oko­licz­nych miesz­kań­ców jako „żół­ta wio­ska”. Tam Wal­ser spę­dzi ponad dwie deka­dy – całą resz­tę swo­je­go życia, nie zapi­su­jąc już ani linij­ki tek­stu. Nikt z nich nie prze­wi­dział rów­nież tego, że o zapo­mnia­ne­go, sza­lo­ne­go i mil­czą­ce­go „poetę” upo­mni się nie­miec­ko­ję­zycz­na lite­ra­tu­ra. Naj­pierw dzien­ni­karz z Zury­chu, Carl Seelig – czło­wiek rów­nie spraw­czy, co kon­tro­wer­syj­ny – towa­rzy­szył swo­je­mu ulu­bio­ne­mu pisa­rzo­wi, a póź­niej rów­nież pod­opiecz­ne­mu. Wal­ser, uzna­ny za nie­zdol­ne­go do podej­mo­wa­nia czyn­no­ści praw­nych, otrzy­mał wte­dy kura­to­ra zarzą­dza­ją­ce­go jego mająt­kiem. Przez dwa­dzie­ścia lat Seeling wędro­wał z nim po oko­li­cach Heri­sau, a owo­cem tych spo­tkań sta­ła się książ­ka Wędrów­ki z Rober­tem Wal­se­rem, bodaj pierw­sze dzie­ło poświę­co­ne auto­ro­wi Jako­ba von Gun­te­na, przed­sta­wia­ją­ce jego zro­man­ty­zo­wa­ną i nie­zno­śnie pate­tycz­ną postać. W ten spo­sób roz­po­czął się pierw­szy etap pośmiert­ne­go życia Rober­ta Wal­se­ra. Ale był rów­nież etap dru­gi – wydaw­ni­czy. W 1978 roku, z oka­zji set­nej rocz­ni­cy uro­dzin pisa­rza, nie­miec­kie wydaw­nic­two Suhr­kamp opu­bli­ko­wa­ło popra­wio­ne wyda­nie wybra­nych utwo­rów, co ozna­cza­ło jego spóź­nio­ny, lecz trwa­ły wstęp do kano­nu lite­ra­tu­ry nie­miec­ko­ję­zycz­nej. Lata póź­niej o Wal­se­ra upo­mnia­ła się tak­że austriac­ka noblist­ka, Elfrie­de Jeli­nek, któ­ra w wie­lu swo­ich utwo­rach odno­si się bez­po­śred­nio do jego twór­czo­ści (Win­ter­re­ise, Der Wan­de­rer, Tote­nau­berg. Ein Stück), ale uczy­ni go tak­że boha­te­rem sztu­ki, zaty­tu­ło­wa­nej prze­wrot­nie er nicht als rr (On jako nie on).

Poeta leży mar­twy na śnie­gu – pisze Jeli­nek, nawią­zu­jąc do zdję­cia zwłok Wal­se­ra wyko­na­ne­go przez śled­cze­go Kur­ta Gie­zen­dan­ne­ra – a kape­lusz spadł mu z gło­wy i leży obok nie­go, ale nadal znaj­du­je się na zdję­ciu. Tytuł utwo­ru skła­da się z sylab jego imie­nia, ale nie two­rzy to cało­ści ani nie ma sen­su: Rob-er‑t nie jako Wals-er, on jako nie on³.

I wcze­śniej: „Histo­ria lite­ra­tu­ry peł­na jest dzi­wacz­nych lub tra­gicz­nych losów. Jed­nak histo­ria Rober­ta Wal­se­ra nale­ży do naj­bar­dziej tra­gicz­nych”⁴. W tek­ście Jeli­nek roz­trza­ska­ny ana­gram, mikro­gra­my i dro­bin­ki obec­no­ści sta­ją się nośni­kiem tego, co pozo­sta­je po czło­wie­ku. Pró­ba pozbie­ra­nia ich razem, liter, sylab, wer­sów, nigdy nie pro­wa­dzi do peł­ni, nigdy nie odtwa­rza cało­ści, a jed­nak pozwa­la rekon­stru­ować reszt­kę po życiu, któ­ra two­rzy roz­pro­szo­ną i roz­sz­cze­pio­ną obec­ność w lite­ra­tu­rze. Zda­je się rów­nież, że Jeli­nek jako zapra­wio­na czy­tel­nicz­ka filo­zo­fów zna dal­szy ciąg ese­ju Wal­te­ra Ben­ja­mi­na. Pamię­ta zwłasz­cza jed­no zda­nie o powie­ściach Szwaj­ca­ra: „Wal­ser zaczy­na tam, gdzie koń­czą się baj­ki”, i wła­śnie je bie­rze sobie do ser­ca, nie w porząd­ku fabu­lar­nym ani sym­bo­licz­nym, lecz w prze­strze­ni śla­du, żeby tam, gdzie lite­ra­tu­ra rezy­gnu­je z obiet­ni­cy sen­su i pozo­sta­je przy tym, co mar­gi­nal­ne i mil­czą­ce, stwo­rzyć prze­pięk­ną baśń o życiu pośmiert­nym Rober­ta Wal­se­ra.

Musiał nie­źle nabro­ić ten nie­szczę­śli­wy Szwaj­car, sko­ro jego twór­czość odbi­ła się echem w krę­gach nie­miec­ko­ję­zycz­nej lite­ra­tu­ry, i to nie wte­dy, gdy wszy­scy: czy­tel­ni­cy, wydaw­cy i sam Wal­ser, mogli się tego spo­dzie­wać. Zaczy­nał jako pisarz nie­stru­dzo­ny, do wydaw­cy cza­so­pi­sma „Der Bund” wysłał czter­dzie­ści utwo­rów poetyc­kich, z któ­rych opu­bli­ko­wa­no sześć w dodat­ku nie­dziel­nym gaze­ty z maja 1898 roku⁵. Zanim wyru­szył do Ber­li­na, gdzie zaczął się naj­bar­dziej owoc­ny okres jego twór­czo­ści, podej­mo­wał się wszel­kich moż­li­wych prac: pra­co­wał w fabry­ce tur­bin, w Biu­rze dla Bez­ro­bot­nych Kopi­stów w Zury­chu, agen­cji, któ­ra zatrud­nia­ła na godzi­ny do prze­pi­sy­wa­nia i adre­so­wa­nia i z któ­rej chęt­nie korzy­sta­ło coraz wię­cej firm, tuż po tym, jak odkry­ły, że nie­eta­to­wi pra­cow­ni­cy są tań­si. W pew­nym momen­cie zatrud­nił się jako pomoc­nik inży­nie­ra i wyna­laz­cy Car­la Duble­ra, któ­re­go postać póź­niej wyko­rzy­stał w swo­jej twór­czo­ści. W 1904 roku uka­zu­je się wresz­cie jego książ­ko­wy debiut Wypra­co­wa­nia Frit­za Koche­ra (Fritz Kocher’s Aufsät­ze). Autor zakła­da lite­rac­ką maskę i przed­sta­wia czy­tel­ni­ko­wi szkol­ne wypra­co­wa­nia ucznia, któ­ry zmarł zbyt wcze­śnie, sam zaś spryt­nie pod­szy­wa się pod jego głos. Fritz zamiast nie­wi­niąt­kiem oka­zu­je się bystrza­kiem i łotrem, któ­re­go cechu­ją prze­ko­ra i iro­nicz­ne spoj­rze­nie na świat. W cza­sie, gdy fin­go­wa­ne wypra­co­wa­nia tra­fi­ły w try­by recen­zenc­kich maszyn, Wal­ser wyru­szył dalej. W Ber­li­nie ukoń­czył kurs dla loka­jów i wyje­chał na pewien czas na służ­bę do zam­ku na Gór­nym Ślą­sku. Gdy opusz­czał posa­dę, by wró­cić do nie­miec­kiej sto­li­cy, w jego gło­wie musiał tlić się pomysł na powieść o dzi­wacz­nym, ni to upior­nym, ni zabaw­nym Insty­tu­cie Ben­ja­men­ta, w któ­rym ary­sto­kra­ta Jakob von Gun­ten uczy się, jak zostać „dosko­na­łym zerem”. Zanim jed­nak naj­wy­bit­niej­sza powieść Wal­se­ra zosta­nie wyda­na, powsta­nie książ­ka Rodzeń­stwo Tan­ner (Geschwi­ster Tan­ner). Sprze­da się tak dobrze, że wydaw­ca popro­si księ­ga­rzy o zwrot nad­wy­żek, by wysłać je do miejsc, któ­re wyprze­da­ły cały nakład⁶. Powieść przed­sta­wia rodzi­nę Wal­se­rów w krzy­wym zwier­cia­dle, co odbi­je się na rela­cjach pisa­rza z rodzeń­stwem. Wkrót­ce potem poja­wi się kolej­ny waż­ny tekst – opo­wieść o upad­ku: Czło­wiek do wszyst­kie­go (Der Gehül­fe). Zna­ny już wcze­śniej inży­nier, Carl Dubler, powra­ca tu pod nowym nazwi­skiem – jako Carl Tobler. Tym razem wystę­pu­je jako fan­ta­sta i wyna­laz­ca żyją­cy w świe­cie pro­jek­tów, któ­re nie­mal zawsze koń­czą się poraż­ka­mi. Jego dom stop­nio­wo się roz­pa­da, a marazm sta­je się coraz bar­dziej odczu­wal­ny. Pomoc­nik (jak­że do Wal­se­ra podob­ny!) Joseph Mar­ti, tytu­ło­wy „czło­wiek do wszyst­kie­go”, ma peł­ne ręce robo­ty. Pisze ogło­sze­nia, szu­ka „kapi­ta­li­stów” goto­wych zary­zy­ko­wać swo­je pie­nią­dze, odpie­ra natar­czy­wych wie­rzy­cie­li, a sam nie otrzy­mu­je zapła­ty. Jego pra­ca nie pro­wa­dzi do żad­ne­go fina­łu, to raczej zapę­tlo­ny ruch w miej­scu, powta­rza­ją­cy się wysi­łek. W twór­czo­ści Wal­se­ra wła­śnie tak wyglą­da świat: jest pod­szy­ty lękiem i dziw­nym, nie­po­ko­ją­cym pra­gnie­niem samo­speł­nie­nia. Ta linia zosta­je jed­nak zerwa­na przez same­go pisa­rza. Po masce małe­go „pani­cza” Koche­ra i po spoj­rze­niu utkwio­nym w boga­czu fan­ta­ście Toble­rze poja­wia się nowy wal­se­row­ski boha­ter – Jakob von Gun­ten, któ­ry jest wresz­cie Kimś, ale pra­gnie zostać Nikim. To figu­ra pozo­ro­wa­nej klę­ski, a zara­zem moment upra­gnio­ny przez pisa­rza prze­ło­mu. Wal­ser ma nadzie­ję, że dzię­ki tej powie­ści prze­sta­nie być wresz­cie pre­ka­riu­szem sło­wa pisa­ne­go. Nikt jed­nak nie mógł prze­wi­dzieć, że ta histo­ria poto­czy się zupeł­nie ina­czej. Sprze­daż książ­ki była tak sła­ba, że Bru­no Cas­si­rer, wła­ści­ciel wydaw­nic­twa, dwa mie­sią­ce po wpro­wa­dze­niu Jako­ba do księ­garń zde­cy­do­wał się na publi­ka­cję dru­gie­go, fał­szy­we­go wyda­nia. Choć Wal­se­ra czy­ta­no już teraz wszę­dzie: w kra­ju jego uro­dze­nia, w Ber­li­nie i Pra­dze, to popu­lar­ni kry­ty­cy i recen­zen­ci wciąż mil­cze­li. Bez recen­zji książ­ka nie mia­ła szans na odbiór. I tak ta nie­we­so­ła baj­ka zaczę­ła się od nowa, tym razem jako opo­wieść o twór­cy, któ­ry prze­ga­pił wła­sną sła­wę: był o krok od wiel­kiej karie­ry, lecz zawsze „nie dość”. Bez rodzin­ne­go mająt­ku nie potra­fił utrzy­mać się w Ber­li­nie, zalicz­ki na kolej­ne książ­ki top­nia­ły w zastra­sza­ją­cym tem­pie, a wydaw­nic­two Pau­la Cas­si­re­ra szyb­ko tra­ci­ło zna­cze­nie na rzecz innych ofi­cyn, jak choć­by Fischer i Rowohlt, lepiej wyczu­wa­ją­cych rynek, któ­re wkrót­ce sta­ły się potę­ga­mi nie­miec­ko­ję­zycz­ne­go świa­ta lite­rac­kie­go.

W Wal­se­rze zaszła zmia­na. Brak odze­wu zra­nił go i poni­żył. Pisał coraz mniej, choć jesz­cze w Ber­li­nie uka­za­ło się pięk­ne wyda­nie jego wier­szy. Z powo­du „zała­ma­nia” ręki zaczął coraz czę­ściej zapi­sy­wać tek­sty ołów­kiem. Z nakre­ślo­nych wów­czas nota­tek kil­ka lat póź­niej powsta­ły nie­mal nie­czy­tel­ne mikro­gra­my, któ­re z dwu­dzie­stu czte­rech arku­szy zło­ży­ły się na Zbó­ja⁷, (napi­sa­ne­go w 1925 roku, a odna­le­zio­ne­go i wyda­ne­go dopie­ro w latach sie­dem­dzie­sią­tych). Sobo­wtór Wal­se­ra obser­wu­je sie­bie z boku, cza­sem dzia­ła, cza­sem pozo­sta­je bez­czyn­ny, zawie­szo­ny mię­dzy obec­no­ścią a nie­obec­no­ścią. To postać roz­dwo­jo­na, dzi­wacz­na i odmie­nio­na, jak­by cał­ko­wi­cie ode­rwa­na od świa­ta, a jed­no­cze­śnie zmu­sza­ją­ca auto­ra do kon­fron­ta­cji z wła­sny­mi lęka­mi, obse­sja­mi i powo­li nara­sta­ją­cą para­no­ją. Na rok przed wybu­chem pierw­szej woj­ny świa­to­wej Wal­ser wró­cił do Szwaj­ca­rii. Naj­pierw zamiesz­kał u sio­stry, Lisy, wcze­śniej spor­tre­to­wa­nej w Rodzeń­stwie Tan­ner, a póź­niej wyje­chał, żeby na dłu­go, bodaj naj­dłu­żej w swo­im życiu, pozo­stać w hote­lu dla abs­ty­nen­tów noszą­cym nazwę „Blau­es Kreuz”.

Wal­ser pisał, gdy chwia­ły się i upa­da­ły impe­ria, a przez Euro­pę prze­to­czy­ła się pierw­sza woj­na świa­to­wa. W Szwaj­ca­rii spa­ce­ro­wał, obser­wo­wał świat i zapi­sy­wał to, co widział, w swo­ich mistrzow­skich nie­wiel­kich opo­wia­da­niach publi­ko­wa­nych w pra­sie. Chy­ba jak nigdy wcze­śniej był zachwy­co­ny świa­tem, tak jak­by nie potra­fił ode­rwać oczu od tego, co go ota­cza­ło. Patrzył więc i prze­cie­rał oczy ze zdu­mie­nia, jak­by wciąż odkry­wał, że świat jest bar­dziej zadzi­wia­ją­cy, niż mogło mu się wyda­wać. Nadal pró­bo­wał napi­sać kolej­ną wiel­ką powieść. W 1917 roku powsta­ła jego prze­pięk­na, nie­po­zba­wio­na humo­ru, a jed­no­cze­śnie peł­na iro­nii, wie­lo­wąt­ko­wa nowe­la Der Spa­zier­gang (Spa­cer). Jest to opo­wieść o wol­no­ści, a zara­zem nie­ustan­ne ćwi­cze­nie z obser­wa­cji natu­ry, mia­sta i ludzi. „Spa­ce­ry to dla mnie spra­wa bez­względ­nie koniecz­na – pisze Wal­ser – abym się oży­wił i utrzy­mał kon­takt ze świa­tem, bez któ­re­go poczu­cia nie mógł­bym napi­sać ani pół lite­ry, ani jed­ne­go wier­sza w pro­zie czy nowe­li”. To ta część baj­ki, w któ­rej pisarz nadal idzie przed sie­bie, uważ­nie wpa­tru­jąc się w świat, w któ­rym każ­de zda­rze­nie może stać się sce­ną dla lite­ra­tu­ry. Pró­by „sta­wa­nia na nogi” trwa­ły mniej wię­cej do 1926 roku, gdy spa­ce­ry, tym razem w Ber­nie i oko­li­cach, sta­wa­ły się coraz dłuż­sze. Cho­dze­nie do gra­nic wytrzy­ma­ło­ści mia­ło w jakiś spo­sób zagłu­szyć gło­sy w gło­wie Wal­se­ra i stać się lekar­stwem na bez­sen­ność; nocą drę­czy­ły go dłu­gie kosz­ma­ry i halu­cy­na­cje. Poczu­cie cią­głe­go zagro­że­nia wpły­wa­ło też na jego decy­zję o czę­stych zmia­nach poko­jów. W żad­nym nie czuł się wystar­cza­ją­co bez­piecz­ny, a gdy poja­wiał się kolej­ny epi­zod cho­ro­bo­wy, ucie­kał, żeby szu­kać schro­nie­nia gdzie indziej. Po powro­cie z Ber­li­na do Szwaj­ca­rii naj­pierw zamiesz­kał w Bel­le­lay u sio­stry Lisy, a potem zno­wu gdzie indziej. W Ber­nie dzie­lił miesz­ka­nia z ludź­mi prze­róż­nych zawo­dów: pra­cow­ni­ka­mi fizycz­ny­mi, poko­jów­ka­mi, szwacz­ka­mi. Powró­ci­ły też jego pro­ble­my z alko­ho­lem. Wycho­dził z poko­ju, któ­ry był dla nie­go pozor­nym schro­nie­niem, prze­pi­jał zalicz­ki oraz wyna­gro­dze­nia od swo­ich wydaw­ców. Po epi­zo­dzie para­no­idal­nym, gdy gro­ził naj­bliż­szym nożem, zgo­dził się na pobyt w Wal­dau – miej­scu, gdzie po kil­ku­na­stu latach hospi­ta­li­za­cji zmarł jego brat Ernest.

Prze­nie­sie­nie z Wal­dau do Heri­sau w czerw­cu 1933 roku było dla Wal­se­ra trau­ma­tycz­nym doświad­cze­niem. Wcze­śniej nie zno­sił prze­by­wa­nia w poje­dyn­czych poko­jach, każ­da pró­ba przy­dzie­le­nia mu wła­snej prze­strze­ni koń­czy­ła się powro­tem noc­nych lęków, gło­sów i halu­cy­na­cji, dla­te­go spał wyłącz­nie w pew­ne­go rodza­ju szpi­tal­nym dormi­to­rium. Jakież musia­ło być jego zdzi­wie­nie, gdy dyrek­tor ośrod­ka w Heri­sau Otto Hin­rich­sen przy­znał mu pry­wat­ny pokój, mimo że według stan­dar­dów był pacjen­tem czwar­tej kate­go­rii. Decy­zje dyrek­to­ra mogły być podyk­to­wa­ne ich wspól­nym doświad­cze­niem z prze­szło­ści. Hin­rich­sen jesz­cze jako stu­dent medy­cy­ny miał ambi­cje pisar­skie, publi­ko­wał wier­sze, z któ­ry­mi Wal­ser obszedł się dość bez­względ­nie. Na domiar złe­go sio­stra Lisa zrze­kła się opie­ki nad nim, a pisarz otrzy­mał opie­ku­na praw­ne­go, tra­cąc de fac­to zdol­ność do samo­dziel­ne­go decy­do­wa­nia o sobie. Pró­bo­wał wypi­sać się ze szpi­ta­la, ale dyrek­tor upar­cie twier­dził, że pisarz z zabu­rze­nia­mi psy­chicz­ny­mi nie może two­rzyć. Pokój do pisa­nia był goto­wy, lecz Wal­ser sie­dział w nim spa­ra­li­żo­wa­ny i nie mógł zapi­sać ani jed­ne­go sło­wa⁸. Wal­ser spę­dził w szpi­ta­lu kolej­ne lata, znów ratu­jąc się dłu­go­dy­stan­so­wy­mi spa­ce­ra­mi. Na ten ostat­ni, po ośnie­żo­nych wzgó­rzach, wyru­szył w Boże Naro­dze­nie 1956 roku. Zmarł na atak ser­ca. Wie­le lat wcze­śniej w Rodzeń­stwie Tan­ner zna­lazł chy­ba miej­sce dla tej przy­szłej sce­ne­rii, w chwi­li gdy Simon Tan­ner natra­fia w zaśnie­żo­nym lesie na zamar­z­nię­te cia­ło Seba­stia­na. Z jego kie­sze­ni wysta­ją kart­ki zapi­sa­ne wier­sza­mi.

Na nagrob­ku Rober­ta Wal­se­ra wid­nie­je frag­ment jego wier­sza: „Idę swo­ją drogą/ pro­wa­dzi kawa­łe­czek dalej/ i do domu; potem bez dźwięku/ i sło­wa zni­kam”. Ale czy Wal­ser fak­tycz­nie zni­ka? „Prze­cha­dza się pan tu z wyraź­ną ulgą”⁹, napi­sze Jeli­nek. Bo tak wła­śnie dzia­ła to w baj­ce: boha­ter czę­sto prze­chy­trza śmierć, wycho­dzi na ludzi, zdo­by­wa bogac­two. Jak praw­dzi­wy łotrzyk lite­ra­tu­ry, któ­ry „nigdy nie opu­ści swo­ich posta­ci, by odtąd żyć tyl­ko i wyłącz­nie w bra­ter­stwie z set­ką swo­ich ulu­bio­nych włó­czę­gów”¹⁰. Bez nie­go nie było­by pisa­rzy austriac­kich: Tho­ma­sa Bern­har­da (kuś­ty­ka­ją­ce­go Wik­tor­ka i wyga­da­ne­go Sau­raua), cią­gle wędru­ją­cej po roz­trza­ska­nym świe­cie Elfrie­de Jeli­nek; suro­wych Szwaj­ca­rów: Maxa Fri­scha, a póź­niej Chri­stia­na Krach­ta; Niem­ców: z mikro­gra­ma­mi Ale­xan­dra Klu­ge­go i łazi­ko­stwem W.G. Sebal­da. Pozo­sta­je łotrzyk Wal­ser przy­wód­cą całej tej hała­stry, bo „wca­le nie umarł i żyje do dziś”, od jakie­goś cza­su w cał­kiem innych baj­kach.

¹ Max Brod i Franz Kaf­ka nazy­wa­li Wal­se­ra „szwaj­car­skim Dic­ken­sem”.

² W. Ben­ja­min, Robert Wal­ser, [w]: tegoż, Kon­ste­la­cje. Wybór tek­stów, tłum. A. Lip­szyc, A. Woł­ko­wicz, Kra­ków: Wydaw­nic­two Uni­wer­sy­te­tu Jagiel­loń­skie­go, 2012, s. 259.

³ E. Jeli­nek, er nicht als er (zu, mit Robert Wal­ser). Ein Stück, Frank­furt am Main: Rowohlt The­ater Ver­lag, 2004, s. 49.

⁴ Tam­że, s. 47.

⁵ Motyw pro­po­zy­cji wydaw­ni­czych, któ­re Wal­ser wysy­ła do wydaw­ców, będzie powra­cał w gorz­kich mikro­hi­sto­ryj­kach: „Utwo­ry dzien­ne i noc­ne, weso­łe i smut­ne, z łez­ką i z faso­nem, kuchen­ne i salo­no­we, cen­ne i bez­cen­ne, nie­ustan­nie z nie­ga­sną­cą nadzie­ją roz­sy­ła­ne, oka­zy­wa­ły się na ogół nie­przy­dat­ne, raczej nie paso­wa­ły do pro­fi­lu i żad­ną mia­rą nie odpo­wia­da­ły życze­niom”. R. Wal­ser, Ostat­ni utwór pro­zą, [w:] tegoż, Coś w rodza­ju opo­wia­da­nia, tłum. M. Łuka­sie­wicz, War­sza­wa: Pań­stwo­wy Insty­tut Wydaw­ni­czy, 2025 [ebo­ok].

⁶ Zob. pierw­szą książ­kę Wal­se­ra opu­bli­ko­wa­ną w pierw­szym pol­skim prze­kła­dzie Wil­la pod Gwiaz­dą Wie­czor­ną, tłum. T. Jęt­kie­wicz, War­sza­wa: Pań­stwo­wy Insty­tut Wydaw­ni­czy, 1972, w dru­gim: Czło­wiek do wszyst­kie­go, tłum. T. Jęt­kie­wicz, War­sza­wa: Pań­stwo­wy Insty­tut Wydaw­ni­czy 2002.

⁷ W pro­zie Wal­se­ra, tak jak w histo­riach Kaf­ki, roi się od posta­ci dzi­wacz­nie podob­nych i sobo­wtó­rach, co zresz­tą znaj­du­je odzwier­cie­dle­nie w rela­cji, jaka łączy­ła Wal­se­ra z bra­tem Kar­lem, któ­rzy nazy­wa­ni byli bliź­nia­ka­mi bez fizycz­ne­go podo­bień­stwa.

⁸ Zob. S. Ber­no­fsky, Cla­irvoy­ant of the Small. The Life of Robert Wal­ser, Yale: Yale Uni­ver­si­ty Press, 2021, s. 286–287.

⁹ E. Jeli­nek, er nicht als er…, s. 9.

¹⁰ W. Ben­ja­min, Robert Wal­ser…, s. 261.