Reszta jest milczeniem

Anna Arno zaczy­na swo­ją książ­kę od gestu oso­bli­we­go, od wyszu­ka­nia na archi­wal­nej foto­gra­fii dwóch chłop­ców, któ­rych łączy­ło doświad­cze­nie nauki w Cesar­sko-Kró­lew­skiej Szko­le Real­nej w Lin­zu: Adol­fa Hitle­ra i Ludwi­ga Wit­t­gen­ste­ina. Wytłu­ma­cze­niem dla tego ćwi­cze­nia z logi­ki histo­rycz­nej nie jest jed­nak sen­sa­cyj­na para­le­la ani pro­wo­ka­cyj­na publi­cy­sty­ka. Autor­kę inte­re­su­je przede wszyst­kim spo­tka­nie, do któ­re­go nie doszło: nie­odby­te roz­mo­wy, prze­rwa­ne tra­jek­to­rie, ludzie mija­ją­cy się o kil­ka tygo­dni, kil­ka ulic albo o całe epo­ki. W cen­trum tego lite­rac­kie­go asam­bla­żu znaj­du­je się Wit­t­gen­ste­in, filo­zof, któ­ry być może wsła­wił się cyto­wa­ną naj­bar­dziej bez­re­flek­syj­nie mak­sy­mą XX wie­ku: „O czym nie moż­na mówić, o tym trze­ba mil­czeć”.

To wła­śnie Wit­t­gen­ste­in uczy­nił z mil­cze­nia kate­go­rię filo­zo­ficz­ną, któ­ra odci­snę­ła swo­je pięt­no nie tyl­ko na filo­zo­fii języ­ka, ale tak­że na poezji i lite­ra­tu­rze nowo­cze­snej. I tu poja­wia się pierw­sza zagad­ka książ­ki Arno: do kogo i w jaki spo­sób filo­zof kie­ru­je swo­je mil­cze­nie?

Anna Arno, zna­na wcze­śniej przede wszyst­kim jako bio­graf­ka Pau­la Cela­na, Kon­stan­te­go Jeleń­skie­go, Pau­li Moder­sohn-Bec­ker czy Kon­stan­te­go Ilde­fon­sa Gał­czyń­skie­go, tym razem wyraź­nie odcho­dzi od kla­sycz­nej bio­gra­fii. Pisar­ka, ese­ist­ka, tłu­macz­ka lite­ra­tu­ry nie­miec­kiej i anglo­ję­zycz­nej, zwią­za­na inte­lek­tu­al­nie z tra­dy­cją środ­ko­wo­eu­ro­pej­skie­go moder­ni­zmu, two­rzy książ­kę osob­ną tak­że na tle wła­snej twór­czo­ści. Nie rekon­stru­uje jed­ne­go życia, lecz sieć napięć mię­dzy życiem, tek­sta­mi i epo­ka­mi.

Nie jest to kla­sycz­na bio­gra­fia. Nie jest tak­że histo­rią idei ani ese­jem filo­zo­ficz­nym w ści­słym sen­sie. A jed­nak Arno korzy­sta ze wszyst­kich tych form. Prze­su­wa gra­ni­ce gatun­ków: z bio­graf­ki sta­je się ese­ist­ką, z rekon­struk­tor­ki życia – mon­ta­żyst­ką euro­pej­skiej nowo­cze­sno­ści.

To książ­ka zbu­do­wa­na na nega­tyw­no­ści, nie­mal jak foto­gra­ficz­ny nega­tyw epo­ki, któ­rej już nie ma. Mate­ria­łem sta­je się to, cze­go nie było, cze­go nie wypo­wie­dzia­no, cze­go nie moż­na już odzy­skać albo co nigdy nie mogło się wyda­rzyć. I wła­śnie dla­te­go jej natu­ral­nym patro­nem sta­je się myśl wit­t­gen­ste­inow­ska z Trak­ta­tu logicz­no-filo­zo­ficz­ne­go. Arno nie wykła­da filo­zo­fii Wit­t­gen­ste­ina powsta­ją­cej pod­czas jego służ­by woj­sko­wej na fron­cie pierw­szej woj­ny świa­to­wej, ale sub­tel­nie prze­su­wa jej sens. Tutaj nie cho­dzi o zakaz mówie­nia o rze­czach nie­wy­ra­żal­nych, a raczej o koniecz­ność zna­le­zie­nia nowe­go języ­ka dla tego, co wymy­ka się fak­tom i pro­stym nar­ra­cjom histo­rycz­nym, rów­nież w mate­ria­le bio­gra­fii.

W tym sen­sie książ­ka Arno wpi­su­je się w tra­dy­cję filo­zo­fii mil­cze­nia, cią­gną­cej się od Kier­ke­ga­ar­da i Nie­tz­sche­go po Heideg­ge­ra i Wit­t­gen­ste­ina. Gün­ter Wohl­fart pisał, że wiel­cy filo­zo­fo­wie języ­ka docho­dzi­li osta­tecz­nie do gra­ni­cy, gdzie język musi zawie­rać w sobie mil­cze­nie. Mil­cze­nie nie jako brak mowy, lecz jej udo­sko­na­le­nie. Nie pust­ka, ale „wymow­ne mil­cze­nie”. Kier­ke­ga­ard rozu­miał mil­cze­nie jako waru­nek słu­cha­nia; Nie­tz­sche pisał, że naj­więk­sze wyda­rze­nia przy­cho­dzą „gołę­bim kro­kiem”, w ciszy. Heideg­ger prze­ciw­sta­wiał mil­cze­nie „gada­ni­nie” nowo­cze­sno­ści, a Wit­t­gen­ste­in suge­ro­wał, że nie­wy­po­wia­dal­ne może zostać zawar­te w tym, co wypo­wie­dzia­ne, nie bez­po­śred­nio, lecz jako ślad albo napię­cie.

W książ­ce Arno podob­nie: naj­waż­niej­sze rze­czy roz­gry­wa­ją się pomię­dzy sło­wa­mi, w nie­wy­po­wie­dzia­nych rela­cjach i hipo­te­tycz­nych tra­jek­to­riach histo­rii. Spo­tka­nie Wit­t­gen­ste­ina z Geo­r­giem Tra­klem – spo­tka­nie, któ­re­go wła­ści­wie nie było, choć mogło się wyda­rzyć w Kra­ko­wie tuż przed samo­bój­czą śmier­cią poety. Popo­łu­dnie,  gdy pozna­li się Ril­ke i Toł­stoj, któ­re oka­za­ło się roz­cza­ro­wa­niem, bo wiel­ki rosyj­ski mora­li­sta potrak­to­wał poetę chłod­no i pro­tek­cjo­nal­nie. Począ­tek wie­ku, kie­dy mło­dy Hitler cho­dził do szko­ły z Wit­t­gen­ste­inem: kon­cept chwy­tli­wy, ale uży­ty przez Arno nie po to, by budo­wać sen­sa­cyj­ną para­le­lę, lecz by poka­zać, jak nie­jed­no­rod­nym i nie­sta­bil­nym miej­scem był pię­cio­ję­zycz­ny obszar kul­tu­ro­wy przed­wo­jen­nej Euro­py.

Szcze­gól­nie waż­ną figu­rą tej książ­ki pozo­sta­je Trakl. Austriac­ki poeta eks­pre­sjo­ni­stycz­ny poja­wia się w publi­ka­cji Arno jako patron wojen­ne­go roz­pa­du języ­ka. Doświad­cze­nie woj­ny gali­cyj­skiej, pra­ca sani­ta­riu­sza pod Gród­kiem, zała­ma­nie psy­chicz­ne i pobyt w kra­kow­skim szpi­ta­lu gar­ni­zo­no­wym w przy­pad­ku Tra­kla zosta­ją wpi­sa­ne w tę samą histo­rię kry­zy­su nowo­cze­sno­ści, w któ­rej doj­rze­wa Wit­t­gen­ste­in.

Jego poezja, peł­na milk­ną­cych pej­za­ży, roz­pa­da­ją­cych się obra­zów i ciem­nych wizji, sta­je się jed­nym z ukry­tych języ­ków książ­ki. Nie­do­szłe spo­tka­nie Tra­kla i Wit­t­gen­ste­ina nie ma więc zna­cze­nia aneg­do­tycz­ne­go. Cho­dzi raczej o sym­bo­licz­ne prze­cię­cie dwóch spo­so­bów reago­wa­nia na kry­zys woj­ny poprzez zmia­nę języ­ka: filo­zo­ficz­ne­go i poetyc­kie­go.

Podob­nie dzie­je się z Ril­kem. Arno nie rekon­stru­uje całe­go życia auto­ra Ele­gii duinej­skich, ale wydo­by­wa momen­ty ducho­we­go i histo­rycz­ne­go prze­si­le­nia. Ril­ke poja­wia się jako poeta schył­ku sta­rej Euro­py, czło­wiek nie­ustan­ne­go wyco­fa­nia, uciecz­ki i ducho­wej emi­gra­cji. Szcze­gól­nie inte­re­su­je Arno jego spo­tka­nie z Toł­sto­jem, któ­re zamiast doświad­cze­niem ini­cja­cyj­nym oka­za­ło się bole­snym roz­mi­nię­ciem. To kolej­ny przy­kład „spo­tka­nia, któ­re się nie wyda­rzy­ło”, choć rze­czy­wi­ście do nie­go doszło. W książ­ce Arno praw­dzi­we spo­tka­nie nie ozna­cza bowiem fizycz­ne­go kon­tak­tu, lecz moż­li­wość ducho­we­go roz­po­zna­nia.

W tym wła­śnie miej­scu ujaw­nia się oso­bli­wość gatun­ko­wa książ­ki. Co zmie­ni­ło­by dopi­sa­nie na okład­ce sło­wa „bio­gra­fia”? Praw­do­po­dob­nie wie­le. Bio­gra­fia zobo­wią­zu­je do cią­gło­ści, do rekon­struk­cji życia pod­po­rząd­ko­wa­nej chro­no­lo­gii i doku­men­to­wi. Arno wybie­ra inną dro­gę, bliż­szą ese­jo­wi bio­gra­ficz­ne­mu, może nawet moder­ni­stycz­ne­mu kola­żo­wi. Zesta­wia fak­ty, listy, frag­men­ty dzien­ni­ków, archi­wal­ne śla­dy, wspo­mnie­nia i obra­zy, ale nie pro­wa­dzi ich ku syn­te­zie. Raczej otwie­ra prze­strzeń inter­pre­ta­cji.

Ta meto­da bywa ryzy­kow­na. Momen­ta­mi moż­na odnieść wra­że­nie, że autor­ka zbyt łatwo ule­ga lite­rac­ko­ści wła­snej nar­ra­cji, dopo­wia­da emo­cje tam, gdzie źró­dła pozo­sta­ją nie­jed­no­znacz­ne. Szcze­gól­nie wte­dy, gdy rekon­stru­uje sta­ny ducho­we Wit­t­gen­ste­ina lub suge­ru­je emo­cjo­nal­ne i ero­tycz­ne napię­cia w jego rela­cjach. Nie­pew­ność histo­rycz­na zosta­je chwi­la­mi wygła­dzo­na dla płyn­no­ści opo­wie­ści. Ale zara­zem wła­śnie ta stra­te­gia pozwa­la Arno wydo­być z mate­rii bio­gra­fii coś, cze­go czę­sto bra­ku­je tek­stom teo­re­tycz­nym: doświad­cze­nie atmos­fe­ry epo­ki.

Bo Do Pana kie­ru­ję moje mil­cze­nie jest przede wszyst­kim książ­ką o schył­ku świa­ta. Wie­deń, Linz, Kra­ków, Gali­cja, Jasna Pola­na, miej­sca poja­wia­ją­ce się w tej nar­ra­cji two­rzą mapę Euro­py sto­ją­cej na gra­ni­cy kata­stro­fy. Nie­przy­pad­ko­wo nad książ­ką uno­si się duch Wie­deń­skiej apo­ka­lip­sy… Ewy Kury­luk.

Dla­te­go tak waż­na oka­zu­je się tutaj poezja. I wła­śnie ona pro­wa­dzi do naj­trud­niej­sze­go pyta­nia książ­ki: czy Arno trak­tu­je Wit­t­gen­ste­ina bar­dziej jako filo­zo­fa czy poetę? A może, co było­by jesz­cze cie­kaw­sze, jako jed­ne­go z naj­waż­niej­szych moder­ni­stów?

Wie­le wska­zu­je na to, że wybie­ra tę dru­gą moż­li­wość, choć nigdy nie mówi tego wprost. Klu­czo­wa dla książ­ki wyda­je się wska­zy­wa­na w tek­ście myśl Mar­jo­rie Per­loff, jed­nej z naj­waż­niej­szych bada­czek moder­ni­zmu, któ­ra wie­lo­krot­nie opi­sy­wa­ła zwią­zek mię­dzy Wit­t­gen­ste­inem a lite­ra­tu­rą moder­ni­stycz­ną. W Wittgenstein’s Lad­der Per­loff poka­zy­wa­ła, że autor Trak­ta­tu… oddzia­ły­wał na poezję XX wie­ku jako rady­kal­ny refor­ma­tor myśle­nia o języ­ku. Inte­re­so­wa­ło ją szcze­gól­nie wit­t­gen­ste­inow­skie prze­ko­na­nie, że zna­cze­nie sło­wa nie ist­nie­je poza uży­ciem i kon­tek­stem. To wła­śnie dla­te­go jego myśl oka­za­ła się tak istot­na dla Samu­ela Bec­ket­ta, Ger­tru­de Ste­in czy poetów awan­gar­dy.

Jesz­cze waż­niej­sza wyda­je się jed­nak książ­ka Ostrze iro­nii. Moder­nizm w cie­niu monar­chii habs­bur­skiej. W tej publi­ka­cji Per­loff wpi­sy­wa­ła Wit­t­gen­ste­ina w sze­ro­ką pano­ra­mę wie­deń­skie­go moder­ni­zmu obok Kar­la Krau­sa, Rober­ta Musi­la czy Adol­fa Loosa. Filo­zof prze­sta­je tu być wyłącz­nie ana­li­ty­kiem języ­ka, a sta­je się figu­rą kry­zy­su nowo­cze­sno­ści: czło­wie­kiem, któ­ry pró­bu­je odna­leźć etycz­ną for­mę życia po roz­pa­dzie daw­nych struk­tur kul­tu­ry. Per­loff wie­lo­krot­nie pod­kre­śla­ła też, że dla Wit­t­gen­ste­ina język był prak­ty­ką ducho­wą, a nie jedy­nie narzę­dziem logicz­nym. W jej inter­pre­ta­cji Trak­tat… sta­je się dzie­łem nie­mal asce­tycz­nym, pro­jek­tem samo­prze­mia­ny poprzez dys­cy­pli­nę języ­ka.

Arno wyraź­nie podą­ża tym tro­pem. Inte­re­su­je ją nie tyle logicz­na archi­tek­tu­ra Trak­ta­tu… czy Docie­kań filo­zo­ficz­nych, ile pry­wat­ne zapi­ski Wit­t­gen­ste­ina, jego wojen­ne notat­ni­ki, listy i spo­sób pra­cy nad sobą.

Arno bar­dzo moc­no ten aspekt pod­kre­śla. Jej Wit­t­gen­ste­in jest czło­wie­kiem ducho­we­go napię­cia, asce­tycz­ne­go eks­pe­ry­men­tu, kimś, kto trak­tu­je język jak for­mę pra­cy nad wła­snym życiem.

To prze­su­nię­cie ma istot­ne kon­se­kwen­cje. Filo­zo­fia prze­sta­je być tutaj sys­te­mem pojęć, a sta­je się prak­ty­ką egzy­sten­cji. Dla­te­go w książ­ce tak waż­ne są aneg­do­ty, gesty, nie­do­po­wie­dze­nia. Moż­na wręcz powie­dzieć, zgod­nie z tra­dy­cją zapo­cząt­ko­wa­ną przez Dio­ge­ne­sa Laer­tio­sa i jego Żywo­ty i poglą­dy słyn­nych filo­zo­fów, że filo­zo­fia żyje tu bar­dziej aneg­do­tą niż dok­try­ną. Arno nie rekon­stru­uje myśli Wit­t­gen­ste­ina poprzez histo­rię filo­zo­fii ana­li­tycz­nej. Rekon­stru­uje raczej jego obec­ność w kul­tu­rze nowo­cze­snej. Bio­gra­fie są dla poetów, aneg­do­ty są dla filo­zo­fów. Arno pozo­sta­je pomię­dzy, szu­ka innej dro­gi.

Stąd bie­rze się rów­nież szcze­gól­na rola Kra­ko­wa. Wątek kra­kow­ski, zwią­za­ny z wojen­nym poby­tem Tra­kla i obec­no­ścią Wit­t­gen­ste­ina w Gali­cji, nie jest jedy­nie lokal­nym epi­zo­dem. Kra­ków poja­wia się jako miej­sce gra­nicz­ne: mię­dzy cen­trum a pery­fe­ria­mi Euro­py, mię­dzy woj­ną a roz­pa­dem sta­re­go porząd­ku. To prze­strzeń, w któ­rej moder­ni­stycz­na kul­tu­ra doświad­cza wła­sne­go pęk­nię­cia. A jed­no­cze­śnie zapra­sza autor­kę w prze­strzeń tek­stu przez wła­sne bio­gra­ficz­ne doświad­cze­nia.

A jed­nak praw­dzi­wy duch tej książ­ki obja­wia się chy­ba dopie­ro wte­dy, gdy Wit­t­gen­ste­in zaczy­na zni­kać, a poja­wia się Paul Celan. Nie zosta­li wspo­mnia­ni z imie­nia, Wit­t­gen­ste­in zosta­je uwew­nętrz­nio­ny w jego poezji: prze­sta­je być posta­cią histo­rycz­ną, sta­je się spo­so­bem myśle­nia o języ­ku poetyc­kim. Wte­dy też naj­peł­niej ujaw­nia się sens tytu­ło­we­go mil­cze­nia.

Bo Arno nie pisze książ­ki o tym, że ist­nie­ją rze­czy nie­wy­ra­żal­ne. To było­by zbyt pro­ste. Pisze raczej o tym, że nowo­cze­sność nauczy­ła się mówić przez brak, nie­do­mknię­cie i nie­obec­ność. Że cza­sem wię­cej zna­czą spo­tka­nia, do któ­rych nie doszło, niż te rze­czy­wi­ście odby­wa­ne. O tym, że histo­ria kul­tu­ry skła­da się rów­nież z poten­cjal­no­ści.

I może wła­śnie dla­te­go Arno wybie­ra for­mę ese­ju zamiast bio­gra­fii. Bio­gra­fia wyma­ga domknię­cia. Esej pozwa­la pozo­sta­wić ciszę.