Pocztówka znaleziona w trzcinie

Nie jest to w oczy­wi­sty spo­sób foto­ge­nicz­na oko­li­ca. Mój ulu­bio­ny widok Szcze­brze­szy­na – par­te­ro­we domy z ogród­ka­mi, w tle wynio­sły spa­dzi­sty dach różo­wej syna­go­gi, żół­ta wie­ża kościo­ła i dosko­na­le pusty wał wzgórz na hory­zon­cie widzia­ny z oko­li­cy cmen­ta­rza żydow­skie­go – nie daje się zmie­ścić w zgrab­nym pio­no­wym kadrze goto­wym do wrzu­ce­nia na insta­gra­mo­we sto­ries. Wzgó­rze nie jest pew­nie wystar­cza­ją­co wynio­słe, obiek­ty za bar­dzo na sie­bie zacho­dzą i giną stło­czo­ne w środ­ku obra­zu. Wie­le razy pró­bo­wa­łem tam zro­bić zdję­cie, by wresz­cie uznać, że naj­lep­sze z nich prze­cho­wu­ję w pamię­ci.

Lubię tu wra­cać i jest w tym lubie­niu jakaś sym­pa­tia dla zwy­czaj­no­ści tego mia­stecz­ka na Roz­to­czu. Zwy­czaj­no­ści, w któ­rej – jeśli tyl­ko uda nam się zatrzy­mać choć­by na chwi­lę pospo­li­tą pogoń umy­słu za bodź­ca­mi – obja­wia się oczy­wi­ście ogrom­na nie­zwy­czaj­ność. Rze­ka jest chłod­na i roz­kosz­na w upa­ły. Pię­tro­we kamie­nicz­ki, opró­szo­ne pyłem z głów­nej dro­gi, któ­ra nadal prze­cho­dzi przez cen­trum, zachę­ca­ją do wyobra­ża­nia sobie albo prze­szło­ści, kie­dy wię­cej niż poło­wa miesz­kań­ców nazy­wa­ła to miej­sce „Sze­bre­szin”, albo ina­czej – spo­glą­da­nia w przy­szłość i tego, co by tu moż­na kie­dyś zro­bić z nie­spo­dzie­wa­nym już raczej nad­mia­rem cza­su i pie­nię­dzy. Poro­śnię­te skrzy­pem, ukry­te wśród wzgórz wąwo­zy wyglą­da­ją jak nie z tej pla­ne­ty. W maleń­kim trój­ką­cie ber­mudz­kim pomię­dzy wspo­mnia­nym rene­san­so­wym kościo­łem i rene­san­so­wą syna­go­gą oraz przy­tu­lo­ną obok, tak­że rene­san­so­wą cer­kwią moż­na przy­po­mnieć sobie o tym, skąd wyszedł ten kraj i czym był, zanim dwu­dzie­sto­wiecz­ne wichu­ry dzie­jów prze­obra­zi­ły go w prze­strzeń kwa­dra­to­wą kształ­tem i do nie­daw­na w nie­na­tu­ral­ny spo­sób jed­no­li­tą etnicz­nie.

Twór­cy festi­wa­lu obra­li za jego głów­ny temat język, co jest dość natu­ral­nym nawią­za­niem do kla­sycz­ne­go wier­sza łamań­ca Jana Brze­chwy, będą­ce­go stan­dar­do­wym ele­men­tem for­ma­cji szkol­nej w Pol­sce. Dźwię­ki chrząsz­cza dopa­dły uszu poety pod­czas wyciecz­ki do nie­da­le­kie­go Zwie­rzyń­ca, jaką odbył w okre­sie mię­dzy­wo­jen­nym ze swo­im zamiesz­ka­łym wów­czas w Zamo­ściu bra­tem stry­jecz­nym – Bole­sła­wem Leśmia­nem. W 2025 roku z cha­rak­te­ry­stycz­nym dla sie­bie prze­ką­sem, pod któ­rym dało się zara­zem wyczuć podziw, Łukasz Orbi­tow­ski uznał histo­rię szcze­brze­szyń­skie­go festi­wa­lu za „naj­bar­dziej spek­ta­ku­lar­ny przy­kład kapi­ta­li­za­cji jed­ne­go wier­sza, jaki zna w swo­im życiu”. Jeśli miał na myśli tak­że kapi­tał sym­bo­licz­ny, to zgo­dzę się z nim bez waha­nia.

Obra­nie za głów­ny temat festi­wa­lu języ­ka, a nie lite­ra­tu­ry moż­na postrze­gać jako gest włą­cza­ją­cy, zapra­sza­ją­cy. Powiem wię­cej – decy­zja sprzed kil­ku­na­stu lat wyda­je się z roku na rok nabie­rać coraz więk­sze­go sen­su. Jeśli w cza­sach galo­pu­ją­cej i praw­do­po­dob­nie nie­moż­li­wej już do zatrzy­ma­nia pola­ry­za­cji cokol­wiek łączy jesz­cze trzy­dzie­ści sie­dem milio­nów ludzi zamiesz­ku­ją­cych kraj mię­dzy Odrą a Bugiem (oraz kolej­nych prze­szło dzie­sięć milio­nów poza nim), to nie­wąt­pli­wie jest to język. I dla mnie taka iden­ty­fi­ka­cja przez język (żyje­my w języ­ku, śni­my w języ­ku – reka­pi­tu­lo­wa­nie dorob­ku myśli mniej lub bar­dziej bli­skiej tra­dy­cji Ludwi­ga Wit­t­gen­ste­ina będzie tu raczej zbęd­ne) jest neu­tral­na i moż­li­wa do zaak­cep­to­wa­nia, a zara­zem wska­zu­je na pew­ną nie­kwe­stio­no­wa­ną wspól­no­tę doświad­czeń. Jeśli spoj­rzy­my cho­ciaż­by na wła­sne począt­ki, zako­rze­nia­nie się w świe­cie poprzez język, ale tak­że prze­mia­ny tego wła­sne­go języ­ka wraz z dora­sta­niem i wcho­dze­niem w kolej­ne spo­łecz­ne krę­gi, to zoba­czy­my, że jako spo­łe­czeń­stwo cią­gle mamy o czym ze sobą roz­ma­wiać.

Nie ina­czej rzecz ujmu­je prof. Iwo­na Hof­man – medio­znaw­czy­ni, prze­wod­ni­czą­ca rady pro­gra­mo­wej festi­wa­lu, z któ­rą spo­ty­kam się w Zamo­ściu pierw­sze­go dnia tego­rocz­nej, dwu­na­stej już, odsło­ny impre­zy. Z nie­za­chwia­ną pew­no­ścią mówi o Sto­li­cy Języ­ka Pol­skie­go jako prze­strze­ni świa­do­me­go posłu­gi­wa­nia się sło­wem. Jed­no­cze­śnie przy­wo­łu­je sło­wa Jerze­go Gie­droy­cia, któ­re­go doro­bek bada i popu­la­ry­zu­je przez całe zawo­do­we życie, o odpo­wie­dzial­no­ści za Sło­wo (przez duże „S”).

Sło­wa mogą doce­niać, ale mogą też ranić. Ich brak może rów­nież wyra­żać zanie­dba­nie. Współ­cze­sny język prze­sta­je nazy­wać emo­cje, a sta­je się języ­kiem mani­pu­la­cji. Mamy coraz więk­sze przy­zwo­le­nie na byle­ja­kość, nad­uży­wa­my wul­ga­ry­zmów i mowy nie­na­wi­ści – oraz obo­jęt­nie­je­my na to.

– mówi. Pra­ca wkła­da­na w festi­wal sta­ła się dla prof. Hof­man nauką etycz­ne­go posłu­gi­wa­nia się sło­wem. Zapy­ta­na o to, czy otrzy­mu­je zwrot­ne potwier­dze­nie sku­tecz­no­ści tej pra­cy, odpo­wia­da bez waha­nia, że dla niej uczest­ni­cy i uczest­nicz­ki festi­wa­lu sta­ją się w natu­ral­ny spo­sób amba­sa­do­ra­mi pol­sz­czy­zny. Opo­wia­da też o satys­fak­cji fak­tycz­ne­go wyj­ścia z tema­tem poza mury aka­de­mii. I o nowym poko­le­niu ana­lo­go­wym, zdy­stan­so­wa­nym wobec pap­ki ser­wo­wa­nej przez tak zwa­ne duże mode­le języ­ko­we – tym, któ­re, jak ma nadzie­ję, na nowo odkry­je tak­że dla sie­bie język i jego moż­li­wo­ści.

Obec­ność wspo­mnia­ne­go poko­le­nia na festi­wa­lu na ten moment pozo­sta­je jed­nak raczej sta­nem pożą­da­nym, a mniej fak­tycz­nym. W publicz­no­ści gro­ma­dzą­cej się co roku przez pierw­szy peł­ny tydzień sierp­nia przy sce­nie przy Zespo­le Szkół nr 2 w Szcze­brze­szy­nie, nad brze­giem Wie­prza, od lat domi­nu­je bowiem prze­dział wie­ko­wy pięć­dzie­siąt plus. Nie mówię o tym z per­spek­ty­wy oce­nia­ją­cej. Jeśli już, była­by to wręcz oce­na pozy­tyw­na. W mojej opi­nii w ostat­nich deka­dach w umow­nie rozu­mia­nym śro­do­wi­sku lite­rac­kim w Pol­sce zna­czą­co pogłę­bi­ły się podzia­ły poko­le­nio­we. Figu­ra dzia­der­sa ma się dobrze, tak­że w lite­ra­tu­rze – i czę­sto nie jest czu­ła na odcie­nie sza­ro­ści. Rapor­ty doty­czą­ce czy­tel­nic­twa poka­zu­ją utrzy­mu­ją­cą się ten­den­cję niskie­go pozio­mu zaan­ga­żo­wa­nia w prak­ty­ki czy­tel­ni­cze wśród senio­rów, co nega­tyw­nie wyróż­nia Pol­skę na tle wie­lu innych kra­jów Euro­py. Nie­wie­le festi­wa­li lite­rac­kich robi coś fak­tycz­nie po to, żeby przy­cią­gnąć do sie­bie publicz­ność w sile wie­ku. Tym­cza­sem wśród siwej czę­ści głów w Szcze­brze­szy­nie (zauważ­my, co sta­ło się z naszym języ­kiem – okre­śle­nie „siwa gło­wa” brzmi jed­no­znacz­nie pejo­ra­tyw­nie!) jest wie­le osób, któ­re przy­jeż­dża­ją tutaj od same­go począt­ku. Spró­buj­my oddać głos kil­ku z nich.

Pani Ewa i pani Ali­cja z Mrą­go­wa, z któ­ry­mi roz­ma­wia­łem dru­gie­go dnia, przy­je­cha­ły na przy­kład dzie­sią­ty raz. Kole­żan­ka zna­la­zła festi­wal w inter­ne­cie, czyn­ni­kiem decy­du­ją­cym była uwiel­bia­na przez nie Wisła­wa Szym­bor­ska – wraz z Kor­ne­lem Fili­po­wi­czem patro­nu­ją­ca ówcze­snej edy­cji. Obie panie lubią czy­tać, ale zawsze marzy­ły, żeby móc z kimś o książ­kach poroz­ma­wiać. Wszyst­ko to zna­la­zły w Szcze­brze­szy­nie. Doce­nia­ją luz, swo­bo­dę, kon­cen­tra­cję wyda­rzeń w jed­nej loka­li­za­cji, brak wej­śció­wek, pro­gram roz­ło­żo­ny na cały tydzień tak, że zachę­ca do wzię­cia dłuż­sze­go urlo­pu.

Ali­cja, Bar­ba­ra, Tere­sa i Ire­ne­usz, któ­rych zaga­du­ję nad rze­ką przy oka­zji zro­bie­nia zdję­cia, przy­jeż­dża­ją od jede­na­stu lat. Są z Byd­gosz­czy i spod Gdań­ska.

Panu­je tu spe­cy­ficz­na atmos­fe­ra, cisza, spo­kój. Jest to spo­ry festi­wal, ale bez hała­su, jaki robią tłu­my, i na ogra­ni­czo­nej prze­strze­ni. Co roku spo­ty­ka­my tu roz­ma­ite waż­ne dla nas posta­ci, któ­re jak gdy­by nigdy nic prze­cha­dza­ją się po tra­wie mię­dzy nami

– mówi Ali­cja. Nie zapo­mną spo­tkań z Korą, co roku cie­szą się na widok Mai Komo­row­skiej. „No i te lody u Gar­ba­te­go” – doda­ją.

W tym samym cza­sie sły­szę ze sce­ny, jak Anto­ni­na Tosiek opo­wia­da o swo­ich spo­tka­niach z Wie­sła­wem Myśliw­skim na pierw­szych edy­cjach festi­wa­lu. Roz­mo­wa krą­ży wokół rela­cji mię­dzy pro­win­cją a cen­trum i wokół sym­bo­licz­ne­go przej­ścia „od pana do cha­ma”, któ­re roz­po­czę­ło się w pol­skiej lite­ra­tu­rze lata temu tak­że za spra­wą tego szcze­gól­nie cenio­ne­go w Szcze­brze­szy­nie pisa­rza, jed­ne­go z pierw­szych lau­re­atów przy­zna­wa­nej przez festi­wal nagro­dy „Czło­wie­ka Sło­wa”. Z Anto­ni­ną zamie­nię jesz­cze tego dnia sło­wo, ale chciał­bym zatrzy­mać się na chwi­lę przy tej lokal­no­ści.

Nazwa „sto­li­ca” sym­bo­licz­nie nobi­li­tu­je poło­żo­ne na dale­kim wscho­dzie dzi­siej­szej Pol­ski mia­stecz­ko, o któ­rym wspo­mnia­ny wcze­śniej Fili­po­wicz nie zawa­hał­by się powie­dzieć „moja kocha­na, dum­na pro­win­cja”. Orga­ni­za­to­rzy, pro­wa­dzą­cy, kura­to­rzy pasm, wolon­ta­riu­sze (wśród nich uwa­gę zwra­ca Miko­łaj, lat jede­na­ście, pseu­do­nim The Black Kil­ler) – to w ogrom­nej więk­szo­ści miesz­kań­cy Lubelsz­czy­zny, z epi­zo­dycz­ny­mi lub sta­ły­mi doświad­cze­nia­mi emi­gra­cji, ale tak­że oso­by, któ­re nigdy nie opu­ści­ły tych stron, a już na pew­no nie zro­bi­ły tego duchem. Nie jest to może sytu­acja nie­zwy­kła, ale moc­ne zako­rze­nie­nie festi­wa­lu w regio­nie pozo­sta­je war­te odno­to­wa­nia. Na wie­czor­ne spo­tka­nia i kon­cer­ty z zain­te­re­so­wa­niem zaglą­da­ją miej­sco­wi. Bur­mistrz, o któ­rym na pierw­szy rzut oka – zgod­nie z poku­tu­ją­cą logi­ką ple­mien­ną – powie­dzie­li­by­śmy w myślach „z innej baj­ki”, z wyraź­ną tre­mą i dumą wita publicz­ność na otwar­ciu.

Jesz­cze przed festi­wa­lem spo­ty­kam przy sce­nie inne­go nie­tu­zin­ko­we­go lokal­sa – Mar­ci­na Pio­trow­skie­go, któ­ry wraz z eki­pą uwi­ja się przy mon­ta­żach. Zapy­ta­ny, co twór­ca zna­ne­go w całej chło­po­lub­nej Pol­sce i nie tyl­ko zna­ko­mi­te­go festi­wa­lu Fol­ko­wi­sko w Goraj­cu, a tak­że zasłu­żo­ny spo­łecz­nik i dzia­łacz huma­ni­tar­ny robi z wkrę­tar­ką w ręku w Szcze­brze­szy­nie, odpo­wia­da:

To jest brat­nia idea. Trze­ba to bra­ter­stwo i sio­strzeń­stwo festi­wa­li, szcze­gól­nie dobrych na ser­cu wyda­rzeń, takich, któ­re łączą, pie­lę­gno­wać. Tu czuć ener­gię w Szcze­brze­szy­nie, ten festi­wal chce zmie­niać prze­strzeń i dla­te­go my go wspie­ra­my. Nie ma zbyt dużo wyda­rzeń tak waż­nych kul­tu­ro­twór­czo na wscho­dzie Pol­ski, a to jest jed­no z faj­niej­szych, gdzie moż­na spo­tkać przy­ja­ciół, gdzie czuć, że jest to robio­ne dla idei, a nie dla komer­chy, i że współ­two­rzy­my coś waż­ne­go. My też się tutaj dużo uczy­my, tak­że pro­duk­cji, a ja mogę się wresz­cie poru­szać, odcho­dzę od kom­pu­te­ra. Ja to lubię, ja jestem robol, pra­co­wa­łem w fabry­kach, skle­pach, innych miej­scach. Jestem raczej czło­wie­kiem czy­nu, a nie two­rze­nia idei.

Z Mar­ci­nem żegnam się zdję­ciem z pla­ka­tem z wize­run­kiem patro­na tego­rocz­nej edy­cji festi­wa­lu – Wła­dy­sła­wa Bro­niew­skie­go. Póź­nym popo­łu­dniem na koniec dłu­gie­go dnia pra­cy zawie­sza go na pło­cie przed tere­nem festi­wa­lu.

Po dłuż­szej chwi­li na pod­pi­sy­wa­nie ksią­żek uda­je mi się zła­pać na chwi­lę przy­wo­ła­ną wcze­śniej Anto­ni­nę Tosiek. Już ze sce­ny zdra­dzi­ła, że na Sto­li­cę Języ­ka Pol­skie­go zaczę­ła przy­jeż­dżać lata temu jako stu­dent­ka. Wraz z przy­ja­ciół­ka­mi z poznań­skiej polo­ni­sty­ki, mając dwie­ście zło­tych do podzia­łu, pako­wa­ły śpi­wo­ry do ple­ca­ków i piel­grzy­mo­wa­ły do Szcze­brze­szy­na pocią­giem, cza­sa­mi auto­sto­pem. Na swo­je pierw­sze spo­tka­nie z Myśliw­skim przy­nio­sła egzem­plarz Nagie­go sadu. W póź­niej­szej bez­po­śred­niej roz­mo­wie wspo­mi­na też spo­tka­nie z Ryszar­dem Kry­nic­kim. „To, jak opo­wia­dał o sen­sie wier­sza, było bar­dzo koją­ce. Mówił o tym, że wiersz jest koniecz­ny i że war­to wier­szo­wi zaufać. Na pew­no w jakiejś mie­rze ośmie­li­ło mnie to póź­niej do tego, by tak­że pisać” – mówi. Pró­bu­ję podejść moją roz­mów­czy­nię i zapy­tać o sta­ro­świec­kość (w pozy­tyw­nym tego sło­wa zna­cze­niu) festi­wa­lu, któ­re­go cre­do wyzna­cza­ją sło­wa auto­ra Trak­ta­tu o łuska­niu faso­li: „Ufam języ­ko­wi. Wszyst­ko jest w języ­ku. To język usta­na­wia świat”. Jeste­śmy ponad pół wie­ku po rewo­lu­cji post­mo­der­ni­zmu i sie­dem lat po książ­ce, w któ­rej Jacek Dukaj przed­sta­wił pro­gno­zę świa­ta po piśmie. Spo­łecz­ne zaufa­nie do języ­ka w służ­bie halu­cy­nu­ją­cej sztucz­nej inte­li­gen­cji szo­ru­je po dnie, tego same­go dnia na paśmie języ­ko­wym Mag­da Gacyk w roz­mo­wie z Miro­sła­wem Oczko­siem przy­wo­łu­je wyni­ki badań doty­czą­ce zdol­no­ści kon­cen­tra­cji uwa­gi czło­wie­ka scrol­lu­ją­ce­go – dwa­na­ście sekund, porów­nu­jąc je z trzy­dzie­sto­ma sekun­da­mi sku­pie­nia u zło­tych rybek. Czy Anto­ni­na Tosiek ufa jesz­cze języ­ko­wi?

Oczy­wi­ście, że nie ufam. I tak­że pamięt­ni­ki wiej­skich kobiet, któ­re bada­łam, mnie tego nauczy­ły. Autor­ki mogły same sie­bie oszu­ki­wać i czę­sto to robi­ły. Dopie­ro kie­dy sta­je­my sam na sam ze swo­imi życio­ry­sa­mi, to zaczy­na­my się obie­rać z tego, jaki wize­ru­nek sobie przy­pi­su­je­my. Waż­na jest tak­że kwe­stia tego, jakim języ­kiem do sie­bie mówi­my. Czę­sto budu­je­my dystans kon­we­nan­sem uży­wa­ne­go języ­ka.

Tutaj jed­nak prze­cho­dzi­my do prze­ciw­wa­gi, jaką daje język mówio­ny – a tak­że prze­strze­ni, jaką ofe­ru­je dla takie­go języ­ka kon­tekst festi­wa­lu poświę­co­ne­go języ­ko­wi.

W spo­tka­niu, w roz­mo­wie, w gada­niu uży­wa­my języ­ka „z cia­ła”, orga­nicz­ne­go, takie­go, któ­re­mu moż­na bar­dziej zaufać. Zda­rza­ło się, że ludzie przy­cho­dzi­li do mnie po festi­wa­lu z książ­ką i wspo­mi­na­li imio­na swo­ich wiej­skich rodzi­ców z uży­ciem zdrob­nień – wyko­nu­jąc gest, któ­ry samym wypo­wia­da­ją­cym te sło­wa wyda­wał się prze­kro­cze­niem pew­nej gra­ni­cy intym­no­ści. A jed­nak, z nie­skry­wa­nym wzru­sze­niem, robi­li to

– mówi Tosiek.

Podob­ne wnio­ski pły­ną z poran­nej, wspo­mi­na­nej już wcze­śniej roz­mo­wy z Miro­sła­wem Oczko­siem. „Myślę, że w tej chwi­li tyl­ko spo­tka­nie oso­bi­ste daje pełen obraz, kto jakim jest czło­wie­kiem” – sły­szę. Czy rze­czy­wi­ście daje, to już inna para kalo­szy. Bar­dziej inte­re­su­ją­ce jest, cze­go (jako moc­no uogól­nio­ne i uśred­nio­ne „my”) zda­je­my się coraz bar­dziej potrze­bo­wać i szu­kać. Tak­że na festi­wa­lach.

Z taki­mi myśla­mi idę na spo­tka­nie z sze­fem i spi­ri­tus movens szcze­brze­szyń­skiej ini­cja­ty­wy, Pio­trem Dudą. To ani­ma­tor kul­tu­ry i pro­du­cent teatral­ny. Uro­dził się w Szcze­brze­szy­nie, a wycho­wał w pobli­skim Boda­czo­wie, gdzie pra­co­wa­li jego rodzi­ce, na małym wiej­skim osie­dlu, „w blo­kach na wsi”, gdzie wszy­scy się zna­li i przez dłu­gi czas nawza­jem odwie­dza­li. Ukoń­czył zawo­do­wą szko­łę budow­la­ną i tech­ni­kum budow­la­ne. Kie­dy pew­ne­go razu w nie­da­le­kim koście­le w Kle­men­so­wie usły­szał, jak Maja Komo­row­ska czy­ta na głos wier­sze, zapra­gnął zostać akto­rem. Ze stu­diów aktor­skich nie­wie­le wyszło, ale na całe życie zwią­zał się z teatrem – już w roli pro­du­cenc­kiej. Przez lata był zwią­za­ny mię­dzy inny­mi z war­szaw­skim Teatrem Mon­tow­nia. Do Szcze­brze­szy­na wró­cił w 2012 roku, kie­dy dyrek­tor miej­sco­we­go domu kul­tu­ry zapro­po­no­wał mu zaini­cjo­wa­nie wyda­rze­nia kul­tu­ral­ne­go pro­mu­ją­ce­go mia­stecz­ko. Impre­za na począt­ku nazy­wa­ła się „Art Szcze­brze­szyn”, a pierw­szym pomy­słem była akty­wi­za­cja śro­do­wi­ska lokal­nych mala­rzy i mala­rek – kil­ku­dzie­się­cio­oso­bo­wej kolo­nii arty­stów, któ­ra od kil­ku dekad two­rzy w mie­ście chrząsz­cza. Lite­ra­tu­ra i język przy­szły póź­niej.

Na dorob­ku szcze­brze­szyń­skie­go festi­wa­lu przez lata odci­snę­ła się pra­ca bar­dzo wie­lu osób. Na zapro­sze­nie Pio­tra dyrek­to­rem arty­stycz­nym pierw­szej edy­cji został Tomasz Brzo­zow­ski, zna­ny sze­rzej jako twór­ca popu­lar­ne­go w owym cza­sie wydaw­nic­twa i kawiar­nio-księ­gar­ni Czu­ły Bar­ba­rzyń­ca, czło­wiek pew­nych zasług i wie­lu kon­tro­wer­sji. Inną posta­cią, któ­ra dołą­czy­ła w ten spo­sób do ini­cja­ty­wy na tam­tym eta­pie jej roz­wo­ju, był Tomasz Pań­czyk, miej­sco­wy wydaw­ca i tłu­macz, oso­ba, któ­ra pod­czas poby­tu w Sta­nach Zjed­no­czo­nych odna­la­zła ostat­nie­go pol­sko-żydow­skie­go miesz­kań­ca przed­wo­jen­ne­go Szcze­brze­szy­na, Phi­li­pa Bibe­la i namó­wi­ła go na spi­sa­nie wspo­mnień. Ogrom­ny wkład w roz­kwit festi­wa­lu w kolej­nych latach mie­li inni ówcze­śni człon­ko­wie rady pro­gra­mo­wej: Grze­gorz Gau­den, Justy­na Sobo­lew­ska, Michał Rusi­nek czy prof. Ryszard Kozio­łek. A spo­tka­nia pro­wa­dzo­ne przez Micha­ła Noga­sia przy­cią­ga­ły tłu­my czy­tel­ni­ków i czy­tel­ni­czek.

Piotr Duda jako for­ma­cyj­ne dla sie­bie sło­wa przy­wo­łu­je powie­dze­nie jego bab­ci Feli­cji. Wypo­wie­dział je kie­dyś na Gali Mistrzów Mowy Pol­skiej i od tego cza­su wra­ca­ją do nie­go jak bume­rang: „Nigdy w życiu nie powie­dzia­łam brzyd­kie­go sło­wa”. Wra­ca­my zatem do etycz­nej roli języ­ka i odpo­wie­dzial­no­ści za Sło­wo. Kor­ci mnie jed­nak, żeby zapy­tać Pio­tra o pewien moment w histo­rii Sto­li­cy Języ­ka Pol­skie­go. Dla osób śle­dzą­cych życie lite­rac­kie w Pol­sce nie jest bowiem tajem­ni­cą, że wspo­mnia­ni w poprzed­nim aka­pi­cie czte­rej człon­ko­wie i człon­ki­nie rady festi­wa­lu oraz rów­nież zasia­da­ją­cy w niej wów­czas Tomasz Pań­czyk wystą­pi­li z gre­mium w 2023 roku. W tle decy­zji były róż­ni­ce pro­gra­mo­we, ale tak­że nagra­nie udo­stęp­nio­ne w mediach spo­łecz­no­ścio­wych festi­wa­lu, w któ­rym na kolej­ną edy­cję zapra­sza­li Piotr i ówcze­sny mar­sza­łek woje­wódz­twa lubel­skie­go, Michał Mula­wa. Mar­sza­łek kie­ru­ją­cy urzę­dem od lat wspie­ra­ją­cym festi­wal w Szcze­brze­szy­nie był w prze­szło­ści jed­nym z istot­nych pro­pa­ga­to­rów two­rze­nia tak zwa­nych stref wol­nych od LGBT. Kres hanieb­nej prak­ty­ce poło­ży­ła rezo­lu­cja Par­la­men­tu Euro­pej­skie­go z 2021 roku i powią­za­na z nią zapo­wiedź zamro­że­nia fun­du­szy unij­nych dla samo­rzą­dów wpro­wa­dza­ją­cych dys­kry­mi­nu­ją­ce uchwa­ły. Choć wyda­rzy­ło się to parę lat przed tam­tą edy­cją, prze­pro­sin ze stro­ny Mula­wy nigdy nie było.

Oświad­cze­nie odcho­dzą­cych człon­ków rady pro­gra­mo­wej było dyplo­ma­tycz­nie oszczęd­ne, zazna­cza­no w nim tro­skę o dobro festi­wa­lu i jego przy­szłość. Teraz pytam Pio­tra o jego być może nigdy nie­wy­ar­ty­ku­ło­wa­ną publicz­nie per­spek­ty­wę na te wypad­ki.

Od począt­ków Sto­li­cy Języ­ka Pol­skie­go w swo­jej roli orga­ni­za­tor­skiej kie­ru­ję się dwie­ma głów­ny­mi zasa­da­mi. Pozo­sta­wiam peł­ną wol­ność pro­gra­mo­wą kura­to­rom pasm festi­wa­lo­wych – i takiej wol­no­ści ocze­ku­ję rów­nież od dys­po­nen­tów fun­du­szy wspie­ra­ją­cych festi­wal, bez wzglę­du na repre­zen­to­wa­ną przez nich opcję poli­tycz­ną

– odpo­wia­da Piotr. W ten spo­sób uda­je mu się funk­cjo­no­wać od już kil­ku­na­stu lat. I doda­je:

Sys­tem finan­so­wa­nia kul­tu­ry w Pol­sce opie­ra się na poje­dyn­czych insty­tu­cjach publicz­nych z ogra­ni­czo­ny­mi budże­ta­mi oraz wyma­ga­ją­cy­mi i bar­dzo zbiu­ro­kra­ty­zo­wa­ny­mi pro­ce­du­ra­mi, a tak­że nie­licz­ny­mi pod­mio­ta­mi sek­to­ra pry­wat­ne­go cechu­ją­cy­mi się dobrą wolą i uwa­gą dla tema­tu. Szcze­gól­nie poza duży­mi ośrod­ka­mi zabez­pie­cze­nie zado­wa­la­ją­ce­go budże­tu nie daje za duże­go pola manew­ru, a tak­że wyma­ga spo­rej ekwi­li­bry­sty­ki. Bez niej nie mogli­by­śmy zaofe­ro­wać na festi­wa­lu tak sze­ro­kie­go spek­trum poru­sza­nych zja­wisk i otwar­to­ści na roz­mo­wę na róż­ne waż­ne spo­łecz­nie tema­ty, do jakiej przy­wy­kli­śmy w Szcze­brze­szy­nie.

Uchwa­ły „stre­fo­we” postrze­ga Piotr – nie trze­ba doda­wać – jako kar­dy­nal­ny błąd minio­nych władz regio­nu. Ówcze­sne­go mar­szał­ka widział jed­nak zara­zem przede wszyst­kim jako dys­po­nen­ta wspól­nych – publicz­nych – pie­nię­dzy, a wspie­ra­nie festi­wa­lu przez Urząd Mar­szał­kow­ski jako reali­za­cję oczy­wi­ste­go, waż­ne­go dla regio­nu celu spo­łecz­ne­go. W sło­wach Pio­tra sły­szę też pew­ną auten­tycz­ną i – zno­wu uży­ję tego sło­wa – w pew­nym sen­sie sta­ro­świec­ką wia­rę, że poprzez wpro­wa­dza­nie w krąg oddzia­ły­wa­nia festi­wa­lu tak­że osób, z któ­rych nie­któ­ry­mi poglą­da­mi w życiu byśmy się nie zgo­dzi­li, daje­my im tak­że szan­sę na zre­wi­do­wa­nie tych poglą­dów albo przy­naj­mniej oswo­je­nie się przez te oso­by z tak obcą wie­lu war­to­ścią tkwią­cą w róż­no­rod­no­ści. Czy są zna­ne przy­pad­ki, w któ­rych przy­nio­sło to jakieś skut­ki i ile ich było, to już inna spra­wa.

Moją rolą nie jest i nie powin­no być oce­nia­nie z myślą o czy­tel­ni­kach i czy­tel­nicz­kach tego tek­stu tam­tych wybo­rów i ich kon­se­kwen­cji. Z pew­no­ścią mamy tu do czy­nie­nia z dwie­ma dość czę­sto skon­flik­to­wa­ny­mi w dzi­siej­szym świe­cie posta­wa­mi: pryn­cy­pial­ną, opar­tą na koniecz­no­ści bez­wa­run­ko­we­go wyłą­cza­nia z życia publicz­ne­go jed­no­stek, któ­re hoł­du­ją szko­dli­wym ide­om wyklu­cza­ją­cym współ­o­by­wa­te­li, oraz (nie mam złu­dzeń, że doj­dę tutaj do satys­fak­cjo­nu­ją­ce­go okre­śle­nia) – bar­dziej ela­stycz­ną, opar­tą na nadziei wywo­ła­nia pro­gre­syw­nej zmia­ny w świa­do­mo­ści poprzez dia­lo­go­wa­nie i włą­cza­nie. Mamy też bez wąt­pie­nia indy­wi­du­al­ne oce­ny skut­ków wyni­ka­ją­cych z takie­go czy inne­go wybo­ru dla spra­wy, któ­ra jest dla nas dłu­go­fa­lo­wo waż­na. W Pol­sce, a na pew­no i w wie­lu innych kra­jach na świe­cie toczą się wokół tych roz­róż­nień i dyle­ma­tów inten­syw­ne poła­jan­ki poli­tycz­ne i jest moją ostat­nią potrze­bą, żeby się do nich dokła­dać. Ogra­ni­czam się więc do tego, co postrze­gam jako opis. A wra­ca­jąc do lite­ra­tu­ry – „tyle wie­my o sobie, ile nas spraw­dzo­no”.

Pani Ali­cja z Byd­gosz­czy oce­nia decy­zję Pio­tra z 2023 roku jako błąd. W póź­niej­szych roz­mo­wach z przy­ja­ciół­mi z Lubelsz­czy­zny inten­syw­nie zasta­na­wia­ła się jed­nak, jaki los spo­tka festi­wal, któ­ry stał się dla niej taki waż­ny: „Co zosta­nie w Szcze­brze­szy­nie, jeśli zabrak­nie festi­wa­lu?”. W 2024 roku zde­cy­do­wa­li się przy­je­chać jesz­cze raz. I zosta­li do dziś.

Czę­ścią, by nie powie­dzieć – hory­zon­tem – dłu­go­fa­lo­wej wizji Pio­tra i zespo­łu Fun­da­cji Sztu­ki Kre­atyw­na Prze­strzeń, któ­ra orga­ni­zu­je szcze­brze­szyń­ski festi­wal, jest utwo­rze­nie w mia­stecz­ku Cen­trum Języ­ka Pol­skie­go. Dystans wobec festi­wa­li rozu­mia­nych jako jed­no­ra­zo­we zry­wy i spię­trze­nia ener­gii ludz­kiej jest u nie­go wyraź­ny. Już pod­czas pierw­szej edy­cji Sto­li­cy Języ­ka Pol­skie­go w wywia­dzie dla lokal­ne­go por­ta­lu z Zamo­ścia pod­kre­ślał:

Gene­ral­nie jestem prze­ciw­ni­kiem festi­wa­li. Brzmi to tro­chę para­dok­sal­nie, a może bar­dziej prze­ciw­ni­kiem even­tów arty­stycz­nych czy kul­tu­ral­nych, któ­re są tyl­ko even­ta­mi. W Pol­sce namno­ży­ło się even­tów. To moim zda­niem pla­ga, mar­no­wa­nie pie­nię­dzy, budo­wa­nie złych gustów. Powie­dzia­łem, że jeże­li mamy coś myśleć, to musi być wyda­rze­nie, któ­re będzie pącz­ko­wać, zacznie budo­wać jakąś jakość, zacznie być ele­men­tem edu­ka­cji mło­dzie­ży¹.

W wizji Pio­tra Cen­trum będzie miej­scem, któ­re w przy­ja­zny spo­sób poka­że bogac­two współ­cze­snej pol­sz­czy­zny w jej róż­nych wymia­rach. Wysta­wa, pra­cow­nie i prze­strze­nie warsz­ta­to­we, miej­sca rezy­den­cjal­ne i dom pra­cy twór­czej, archi­wum spo­łecz­ne, wydaw­nic­two i cen­trum pro­duk­cji audio­wi­zu­al­nej – a wszyst­ko w mia­stecz­ku, któ­re na wzór bry­tyj­skich book towns prze­zna­czy nie­wy­ko­rzy­sta­ne loka­le usłu­go­we na księ­gar­nie i podob­nie jak Wig­town w Szko­cji czy Hay-on-Wye w Walii prze­isto­czy się w cało­rocz­ny cel week­en­do­wej tury­sty­ki lite­rac­kiej.

W swo­jej dwu­let­niej zale­d­wie obec­no­ści na festi­wa­lu widzia­łem już pod­pi­sy­wa­nie listów inten­cyj­nych z waż­ny­mi tego świa­ta i tej czę­ści świa­ta, dekla­ra­cje bur­mi­strza zapo­wia­da­ją­ce rychłe nada­nie spra­wie bie­gu i łapa­łem się na mniej lub bar­dziej uza­sad­nio­nym marzy­ciel­stwie, gdy oglą­da­łem pre­zen­ta­cje. Trzy­mam kciu­ki i wyra­żam uzna­nie dla upo­ru Pio­tra, bo sam wiem, jak wie­le wody w Wiśle upły­nę­ło w moim rodzin­nym, wyda­wa­ło­by się ciut więk­szym, Kra­ko­wie, zanim ziści­ły się sta­ra­nia o podob­ne, acz bar­dziej spro­fi­lo­wa­ne na samą lite­ra­tu­rę cen­trum.

„Czy w cią­gu ostat­nich kil­ku­na­stu lat uda­ło się prze­kształ­cić Szcze­brze­szyn w dru­gi Kazi­mierz Dol­ny?” – pytam na koniec naszej roz­mo­wy Pio­tra. „I tak, i nie” – odpo­wia­da z wła­ści­wym sobie spo­ko­jem. I wra­ca do tego, co chciał­by zro­bić, żeby znów jesz­cze tro­chę przy­bli­żyć się do wyzna­czo­ne­go celu.

Tego­rocz­na edy­cja Sto­li­cy Języ­ka Pol­skie­go minę­ła w dużej mie­rze pod zna­kiem utra­ty. Orga­ni­za­to­rzy i publicz­ność żegna­li Wie­sła­wa Myśliw­skie­go, Mag­dę Umer, tra­gicz­nie zmar­łą Kata­rzy­nę Sto­par­czyk. Przy­jem­no­ścią było słu­cha­nie roz­mów z pasma języ­ko­we­go przy­go­to­wa­ne­go przez prof. Paw­ła Nowa­ka. Na dostrze­że­nie zasłu­gu­je pasmo poświę­co­ne patro­no­wi dwu­na­stej edy­cji, któ­re­go kura­to­rem był Krzysz­tof Siw­czyk. Poza spo­tka­niem o eks­tre­mal­nie nie­jed­no­znacz­nych spu­ści­znach i skom­pli­ko­wa­nych bio­gra­fiach: same­go Bro­niew­skie­go i uro­dzo­nej w Zamo­ściu Róży Luk­sem­burg (6 sierp­nia, uczest­ni­cy i uczest­nicz­ki: Mariusz Urba­nek, Wero­ni­ka Kostyr­ko, Anna Mar­chew­ka) zosta­ną ze mną na dłu­go roz­mo­wy wycho­dzą­ce od róż­nych obsza­rów dorob­ku auto­ra Bagne­tu na broń, takie jak dys­ku­sja o prze­kła­dzie lite­rac­kim z Mag­dą Hey­del i Krzysz­to­fem Flor­czy­kiem (3 sierp­nia). Z pasma „Po sąsiedz­ku” zapa­mię­tam nie­któ­re książ­ko­we wybo­ry Gra­ży­ny Luto­sław­skiej. Wyda­rze­nia wie­czor­ne – kon­cer­ty, spek­ta­kle – tak jak rok temu zaska­ki­wa­ły róż­no­rod­no­ścią.

Na sce­nie wybrzmie­wa­ły echa nie­ro­ku­ją­cych ten­den­cji w życiu publicz­nym. Rezo­no­wa­ło zanie­po­ko­je­nie anty­ukra­iń­ską nagon­ką nakrę­ca­ną przez skraj­ną pra­wi­cę i bez­myśl­ne, uwię­zio­ne w logi­ce aten­cji media ku ucie­sze opraw­ców z Moskwy, jak też wtór­nym anal­fa­be­ty­zmem, w jaki wpę­dza spo­łe­czeń­stwo nie­po­ha­mo­wa­ne uży­cie tech­no­lo­gii. A tak­że pułap­ką zamknię­cia w wio­sce Galów. Pro­fe­sor Józef Olej­ni­czak, na ubo­czu festi­wa­lu od lat pra­cu­ją­cy z mło­dzie­żą przy tek­stach patro­nów kolej­nych edy­cji, przy­wo­łał dys­ku­sję na ostat­nim Mię­dzy­na­ro­do­wym Festi­wa­lu Bru­no­na Schul­za w Dro­ho­by­czu z udzia­łem Ser­hi­ja Żada­na. „Nie ma wyj­ścia z pułap­ki kar­na­wa­łu. Świat poza prze­strze­nią kar­na­wa­łu upa­da” – miał tam powie­dzieć wiel­ki char­kow­ski pisarz.

Jak dla mnie Szcze­brze­szyn, ze wszyst­ki­mi zakrę­ta­mi swo­ich losów, nie­spo­ty­ka­ną nigdzie indziej publicz­no­ścią i gar­ba­tą dolą impre­zy z pery­fe­rii coraz bar­dziej cen­tra­li­zu­ją­ce­go się kra­ju, wycho­dzi obron­ną ręką. Nie wszyst­kie pro­po­no­wa­ne przez orga­ni­za­to­rów wyda­rze­nia mógł­bym nazwać moją baj­ką. Z nie wszyst­ki­mi uczest­ni­ka­mi zgo­dził­bym się pew­nie w róż­nych spra­wach, gdy­by zda­rzy­ło się, że spę­dzi­my wie­czór na roz­mo­wie. O wie­le więk­szą dusz­ność czu­ję jed­nak nie­kie­dy na impre­zach, któ­rych twór­cy usil­nie sta­ra­ją się mnie prze­ko­nać, że repre­zen­tu­ją wyłącz­nie coś bli­skie­go „mojej baj­ce” – czym­kol­wiek ona jest. Dla­te­go sądzę, że war­to mieć oko i ucho dla tego, co się wyda­rza w Szcze­brze­szy­nie. A przy­naj­mniej raz spró­bo­wać zoba­czyć, jak wyglą­da teraz ta jed­na z naj­więk­szych lite­rac­kich imprez w Pol­sce, któ­ra od kil­ku lat nie­ko­niecz­nie znaj­du­je się w cen­trum uwa­gi pol­skie­go śro­do­wi­ska lite­rac­kie­go. Na dobre i na złe.

¹ T. Madej, Duda o sobie i o festi­wa­lu Sto­li­ca Języ­ka Pol­skie­go, „Zamość Onli­ne”, 11.08.2015, onli­ne: https://www.zamosconline.pl/text.php?id=11482&rodz=fot&tt=duda-o-sobie-i-o-festiwalu-szczebrzeszyn-stolica-jezyka-polskiego-[dostęp: 13.08.2026].