„Kruk zakrakał: «Kres i krach»” – symbolika ptaków w powieści „Wschód słońca w dniu dożynek” Suzanne Collins”

Spin-off serii Igrzy­ska śmier­ci uka­zał się na pol­skim ryn­ku w mar­cu 2025 roku, jed­nak w tam­tym cza­sie nie czu­łam potrze­by powro­tu do świa­ta Panem. Pier­wot­ny scep­ty­cyzm został poko­na­ny przez chęć pozna­nia histo­rii przed sean­sem tego­rocz­nej adap­ta­cji fil­mo­wej. Obec­nie mogę ponow­nie podzię­ko­wać sobie za prze­strze­ga­nie zasa­dy „naj­pierw książ­ka, potem film”, gdyż dzię­ki niej odna­la­złam powieść, któ­ra zachwy­ca nie fabu­łą, ale pomy­słem oraz boga­tą sym­bo­li­ką pta­ków.

Wschód słoń­ca w dniu doży­nek opu­bli­ko­wa­no w Pol­sce w prze­kła­dzie Mał­go­rza­ty Hesko-Koło­dziń­skiej oraz Pio­tra Bud­kie­wi­cza. W powie­ści poja­wia­ją się licz­ne odwo­ła­nia do wier­sza Kruk¹ Edga­ra Alla­na Poego; utwór ten był wie­lo­krot­nie tłu­ma­czo­ny i moż­na toczyć spo­ry, czy­jej wer­sji naj­bli­żej do ory­gi­na­łu (i czy jest to klu­czo­we dla sztu­ki prze­kła­du). Choć Hesko-Koło­dziń­ska i Bud­kie­wicz korzy­sta­li z warian­tu zapro­po­no­wa­ne­go przez Jolan­tę Kozak, w tytu­le moje­go szki­cu posta­no­wi­łam zamie­ścić frag­ment prze­kła­du Sta­ni­sła­wa Barań­cza­ka. Uwa­żam, że poecie uda­ło się lepiej oddać nastrój stwo­rzo­ny przez Poego. Co wię­cej, Kozak pozo­sta­wi­ła powta­rza­ją­ce się sło­wo „Never­mo­re” nie­prze­tłu­ma­czo­ne. Zapro­po­no­wa­na przez Barań­cza­ka fra­za „Kres i krach” nawią­zu­je do kra­ka­nia kru­ka oraz zapo­wia­da los będą­cy skut­kiem poja­wie­nia się pta­ka. W powie­ści autor­ka odwo­łu­je się rów­nież do innych utwo­rów kla­sycz­nych, mię­dzy inny­mi do Sło­necz­ni­ka Wil­lia­ma Blake’a oraz The Goose and the Com­mon nie­zna­ne­go auto­ra, jed­nak nie są one powią­za­ne z oma­wia­ną prze­ze mnie sym­bo­li­ką.

Pta­ki odgry­wa­ły istot­ną rolę rów­nież w poprzed­nich czę­ściach serii Igrzysk śmier­ci. Ostat­ni spin-off nawet nosił tytuł Bal­la­da pta­ków i węży, a w pier­wot­nej try­lo­gii koso­głos stał się sym­bo­lem rebe­lii. Już samo pocho­dze­nie tego stwo­rze­nia jest zna­czą­ce, ponie­waż, jak tłu­ma­czą boha­te­ro­wie powie­ści Col­lins, gło­skuł­ka była stwo­rzo­nym przez Kapi­tol pta­kiem, któ­ry miał pod­słu­chi­wać bun­tow­ni­ków i powta­rzać ich roz­mo­wy. Miesz­kań­com dys­tryk­tów uda­ło się roz­pra­co­wać pod­stęp wro­ga i wyko­rzy­stać tę broń, poda­jąc fał­szy­we infor­ma­cje. Jak wyja­śnia nar­ra­tor Wscho­du słoń­ca w dniu doży­nek:

Kapi­tol wypu­ścił gło­skuł­ki pod koniec woj­ny, myśląc, że wygi­ną, i tak się sta­ło, ale zdą­ży­ły dać począ­tek cał­kiem nowe­mu gatun­ko­wi pta­ków, krzy­żu­jąc się z sam­ca­mi kosów, dzię­ki cze­mu powsta­ły uko­cha­ne koso­gło­sy Leno­re Dove².

Fik­cyj­ny ptak jest dowo­dem sto­so­wa­nia przez dys­tryk­ty róż­nych metod wal­ki. Jest też zna­kiem dla Kapi­to­lu – sygna­łem, że mimo podej­mo­wa­nych przez wła­dzę prób zastra­sza­nia miesz­kań­ców Panem i prze­ję­cia nad nimi kon­tro­li boha­te­ro­wie nie ugną się i prze­trwa­ją.

W Igrzy­skach śmier­ci głów­na boha­ter­ka, Kat­niss, była wie­lo­krot­nie upo­dab­nia­na do koso­gło­sa; we Wscho­dzie słoń­ca w dniu doży­nek jej rolę czę­ścio­wo przej­mu­je Leno­re Dove. Pierw­sza część imie­nia boha­ter­ki zosta­ła zaczerp­nię­ta z wier­sza Poego, nato­miast dru­ga jest koja­rzo­na zarów­no z gołę­biem, jak i kolo­rem gołę­bim. Hay­mitch, głów­ny boha­ter powie­ści, tłu­ma­czy to zwy­cza­jem Tru­py, któ­ra nada­je dzie­ciom imio­na zwią­za­ne z bal­la­da­mi i kolo­ra­mi. Bar­wa gołę­bia przy­wo­dzi na myśl nie tyl­ko Leno­re Dove, ale rów­nież inne posta­ci (pod­czas tre­nin­gów przed Igrzy­ska­mi Hay­mitch zwra­ca uwa­gę, że dzie­ci z Dys­tryk­tu Szó­ste­go noszą stro­je w kolo­rze gołę­bie­go nie­bie­skie­go). Inną posta­cią, któ­ra zosta­je nazna­czo­na pta­si­mi kono­ta­cja­mi, jest Lou Lou, dziew­czyn­ka zaj­mu­ją­ca miej­sce zmar­łej Louel­li. Praw­do­po­dob­nie pocho­dzi z Dys­tryk­tu Jede­na­ste­go, o czym świad­czy jej reak­cja na pie­czy­wo z tam­te­go regio­nu. Boha­te­ro­wie podej­rze­wa­ją, że wsz­cze­pio­no jej pod­słuch, dla­te­go posta­na­wia­ją nazy­wać ją „swo­ją gło­skuł­ką”, któ­ra nie­świa­do­mie przy­no­si infor­ma­cje Kapi­to­lo­wi. Dziew­czyn­ka nie ma złych inten­cji, zosta­ła zapro­gra­mo­wa­na wbrew wła­snej woli. Jest jedy­nie dziec­kiem, a „jej ser­ce bije tak szyb­ko jak ser­dusz­ko piskla­ka”³.

Sym­bo­licz­ny jest rów­nież pre­zent, któ­ry otrzy­mał głów­ny boha­ter od swo­jej dziew­czy­ny w dniu uro­dzin. Było to krze­si­wo przy­po­mi­na­ją­ce wisio­rek, Hay­mitch mógł więc zabrać je ze sobą na are­nę. Poda­ru­nek przed­sta­wiał wal­czą­ce­go koso­gło­sa i węża w bla­sza­nym łuku słu­żą­cym do roz­pa­la­nia ognia. W poprzed­nich powie­ściach Col­lins przed­sta­wi­cie­le wła­dzy w Panem byli porów­ny­wa­ni do wspo­mnia­ne­go gada, ptak stał się nato­miast zna­kiem rebe­lii. Krze­si­wo może być wska­zów­ką, że przed poja­wie­niem się Kat­niss miesz­kań­cy Dwu­na­ste­go Dys­tryk­tu tak­że uzna­wa­li koso­gło­sy za sym­bol powsta­nia. Z powie­ści dowia­du­je­my się też, że wisio­rek Hay­mit­cha i brosz­ka Kat­niss zosta­ły wytwo­rzo­ne przez tę samą oso­bę, Tama Ambe­ra.

Imię Leno­re, jak już wspo­mnia­łam, zosta­ło zaczerp­nię­te z wier­sza Poego. Utwór ten, czę­sto powra­ca­ją­cy w powie­ści, zapo­wia­da, jak praw­do­po­dob­nie zakoń­czą się losy kochan­ków. W Kru­ku pod­miot sie­dzi w poko­ju, pogrą­żo­ny w roz­my­śla­niach o swo­jej utra­co­nej uko­cha­nej, kie­dy względ­ny spo­kój zakłó­ca mu poja­wie­nie się kru­ka. We Wscho­dzie słoń­ca w dniu doży­nek miej­sce zło­wróżb­ne­go pta­ka zaj­mu­je pre­zy­dent Snow, któ­ry jest dla Hay­mit­cha zwia­stu­nem śmier­ci – jego oraz naj­bliż­szych mu osób. W więk­szo­ści inter­pre­ta­cji kruk sym­bo­li­zu­je obłęd pod­mio­tu oraz utra­co­ną miłość boha­te­ra. W powie­ści Col­lins postać Sno­wa z jed­nej stro­ny przy­po­mi­na Hay­mit­cho­wi o jego wła­snej pozy­cji, z dru­giej – o spraw­czo­ści pre­zy­den­ta, któ­ry w odwe­cie za bunt uka­rze boha­te­ra cier­pie­niem naj­droż­szych mu ludzi. Podob­nie jak kruk Poego, Snow wie wię­cej od boha­te­ra. Nie tyl­ko o spe­cy­fi­ce Igrzysk, ale rów­nież o Tru­pie, do któ­rej nale­ży Leno­re Dove. Pod­czas powro­tu z Kapi­to­lu do Dys­tryk­tu Dwu­na­ste­go Hay­mitch wyzna­je:

To dar od Sno­wa, ta mlecz­na śmierć. Los, prze­ciw­ko któ­re­mu usi­ło­wa­łem się bun­to­wać, odkąd przy­nie­śli mi w pocią­gu wyna­tu­rzo­ny tort uro­dzi­no­wy, teraz wró­cił i już mnie nie opusz­cza, jak opi­sa­ny w wier­szu kruk, któ­ry wzle­ciał nad kom­na­ty mojej drzwi i już tam pozo­stał. Jestem cał­ko­wi­cie we wła­dzy Sno­wa, może mną ste­ro­wać. Zosta­łem jego mario­net­ką, jego pion­kiem⁴.

W ostat­nim roz­dzia­le powie­ści wer­sy Kru­ka prze­pla­ta­ją się z aka­pi­ta­mi opi­su­ją­cy­mi życie Hay­mit­cha po powro­cie z are­ny. Zwią­zek mię­dzy dzie­więt­na­sto­wiecz­nym utwo­rem a współ­cze­sną histo­rią Col­lins zosta­je tu zatem wyraź­nie pod­kre­ślo­ny.

Pta­ki są koja­rzo­ne z wol­no­ścią, o czym świad­czy mię­dzy inny­mi fra­ze­olo­gizm „być wol­nym jak ptak”. W lite­ra­tu­rze znaj­dzie­my wie­le przy­kła­dów potwier­dza­ją­cych tę obser­wa­cję (war­to tu wspo­mnieć choć­by o słyn­nej baj­ce Igna­ce­go Kra­sic­kie­go Ptasz­ki w klat­ce). W świe­cie Col­lins ist­nie­je gru­pa, któ­ra szcze­gól­nie uosa­bia wszel­kie pta­sie cechy, rów­nież potrze­bę życia w spo­łecz­no­ści nie­skrę­po­wa­nej jaki­mi­kol­wiek narzu­co­ny­mi zasa­da­mi. Mowa tutaj o Tru­pie, do któ­rej nale­ży Leno­re Dove. Gru­pa ode­gra­ła istot­ną rolę już w Bal­la­dzie pta­ków i węży, ponie­waż jej człon­ki­nią była Lucy Gray Baird, jed­na z głów­nych boha­te­rek książ­ki. We Wscho­dzie słoń­ca w dniu doży­nek Tru­pa i jej zasa­dy sta­no­wią jedy­nie tło akcji, jed­nak w kon­tek­ście pta­siej sym­bo­li­ki powie­ści nie moż­na ich pomi­nąć. Jed­ną z pierw­szych i naj­waż­niej­szych cech gru­py jest potrze­ba życia w odosob­nie­niu, z dala od pozo­sta­łych miesz­kań­ców Dwu­na­ste­go Dys­tryk­tu. Jest to spo­wo­do­wa­ne tro­ską o wspól­no­tę, chę­cią życia w mniej­szej spo­łecz­no­ści i prze­strze­ga­nia jej zasad. Dru­gą cechą Tru­py jest zami­ło­wa­nie do sztu­ki i muzy­ki. Świad­czy o tym cho­ciaż­by wspo­mnia­na wcze­śniej regu­ła nada­wa­nia imion, według któ­rej pierw­sze imię musi pocho­dzić z bal­la­dy, a dru­gie nawią­zy­wać do kolo­ru. Poza tym wszy­scy człon­ko­wie gru­py są uzdol­nie­ni muzycz­nie, a prze­cież trud­no zna­leźć atry­but sil­niej koja­rzo­ny z pta­ka­mi. Poprzez two­rze­nie i publicz­ne śpie­wa­nie pio­se­nek zagrze­wa­ją­cych do bun­tu Tru­pa nawo­łu­je innych do wal­ki o wol­ność, zwra­ca rów­nież uwa­gę na trud­ną sytu­ację, w któ­rej znaj­du­ją się miesz­kań­cy dys­tryk­tów. Muzy­ka sta­je się rów­nież orę­żem, po któ­ry się­ga Hay­mitch po śmier­ci Amper­ta. Owład­nię­ty bez­rad­no­ścią, zaczy­na gło­śno śpie­wać jeden z zaka­za­nych utwo­rów, a tym samym spra­wia, że ów moment roz­pa­czy nie zosta­je wyemi­to­wa­ny w tele­wi­zji. Kapi­tol nie może sobie bowiem pozwo­lić na publicz­ne poka­za­nie bun­tu.

Jak wcze­śniej wspo­mnia­łam, Col­lins, opi­su­jąc boha­te­rów, czę­sto porów­nu­je ich do pta­ków. Zwra­ca uwa­gę szcze­gól­nie na gatun­ki, któ­re nie sta­no­wią duże­go zagro­że­nia, takie jak: koso­głos, gołąb czy nawet kruk. Nawią­zu­jąc do wyobra­żeń o pta­kach i pta­sich cech, por­tre­tu­je ludzi, któ­rzy w poje­dyn­kę nie­wie­le mogą zdzia­łać. W gru­pie jed­nak są siłą, z któ­rą nale­ży się liczyć. Samot­ny koso­głos nie ponie­sie melo­dii dale­ko, ale wraz z inny­mi przed­sta­wi­cie­la­mi swo­je­go gatun­ku może prze­ka­zy­wać powie­lo­ne dźwię­ki na duże odle­gło­ści. Gołąb, cho­ciaż w pol­skich – a szcze­gól­nie kra­kow­skich – krę­gach nie zawsze cie­szy się sym­pa­tią, rów­nież bywa przy­dat­ny, kie­dy prze­by­wa w sta­dzie. Nawet pre­zy­dent Snow, utoż­sa­mia­ny z kru­kiem, nie miał­by takie­go wpły­wu na boha­te­rów powie­ści, gdy­by dzia­łał w poje­dyn­kę. O sile pta­ków świad­czy tak­że przy­pa­dek May­si­lee, któ­ra zosta­ła zadzio­ba­na przez zmu­to­wa­ne kapi­to­liń­skie gęsi. Zazwy­czaj ten gatu­nek pta­ka koja­rzo­ny jest z lojal­no­ścią i opie­ką; w powie­ści o gęsi trosz­czy­ła się Leno­re Dove. Kapi­tol prze­kształ­cił je jed­nak w zmie­chy, któ­rych jedy­nym zada­niem było zabi­cie try­but­ki Dwu­na­ste­go Dys­tryk­tu. Samot­ny zmiech nie był­by w sta­nie tego doko­nać – zarów­no May­si­lee, jak i ratu­ją­cy ją Hay­mitch poko­na­li wie­le z nich. Nie­ste­ty w star­ciu ze sta­dem dziew­czy­na oka­za­ła się bez­rad­na: „Szat­ku­ję zmie­chy sie­kie­rą i wkrót­ce zie­mia jest zasła­na różo­wy­mi skrzy­dła­mi oraz noga­mi jak gałąz­ki bazi, ale pta­szysk jest zbyt wie­le”⁵.

W całej powie­ści poja­wia się wie­le sub­tel­nych i łatwych do prze­ocze­nia nawią­zań do pta­ków. Jed­nym z takich frag­men­tów jest opis oran­że­rii Plu­tar­cha. Głów­ny boha­ter stwier­dza, że wewnętrz­ny ogród miesz­kań­ca Kapi­to­lu jest przy­kła­dem tego, co głu­po­ta robi z bogac­twem. Kon­cep­cja prze­no­sze­nia przy­ro­dy do jej nie­na­tu­ral­ne­go śro­do­wi­ska – do zamknię­te­go pomiesz­cze­nia – jest dla Hay­mit­cha zupeł­nie nie­zro­zu­mia­ła. W książ­ce wystę­pu­je rów­nież motyw tele­fo­nu w kształ­cie śpią­ce­go łabę­dzia. Ptak ten to sym­bol czy­sto­ści i miło­ści, dla­te­go czy­tel­ni­ka nie zaska­ku­je fakt, że oso­bą, do któ­rej dzwo­ni boha­ter, jest Leno­re Dove. Z kolej­nym nawią­za­niem do Kru­ka mamy zaś do czy­nie­nia wów­czas, gdy Plu­tarch poka­zu­je boha­te­ro­wi donicz­kę pod­pi­sa­ną: nepen­thes. Oczy­wi­ście ist­nie­je rośli­na dzba­necz­nik, któ­ra nazy­wa się tak samo, w wier­szu sfor­mu­ło­wa­nie to odno­si się jed­nak do mitycz­ne­go leku na zapo­mnie­nie. Poe przy­wo­łu­je je w swo­im utwo­rze, mówiąc o zacie­ra­niu się wspo­mnień o zmar­łej Leno­re. Hay­mitch komen­tu­je nato­miast obec­ność mię­so­żer­nej rośli­ny sło­wa­mi: „tak uto­pio­ne smut­ki odcho­dzą w nie­pa­mięć na zawsze”⁶, co rów­nież kie­ru­je uwa­gę czy­tel­ni­ka na lite­rac­kie zna­cze­nie nepen­thes.

Odkry­cie całe­go bogac­twa sym­bo­li­ki pta­ków w powie­ści Col­lins było dla mnie nie­ma­łym zasko­cze­niem. Gdy­bym ponow­nie się­gnę­ła po Igrzy­ska… oraz Bal­la­dę pta­ków i węży, z pew­no­ścią odna­la­zła­bym wie­le przy­kła­dów wyko­rzy­sta­nia pta­sich moty­wów podob­nych do tych omó­wio­nych w moim szki­cu. Nie tyl­ko sym­bo­li­ka pta­ków łączy jed­nak Igrzy­ska śmier­ci ze Wscho­dem słoń­ca w dniu doży­nek – zarów­no w try­lo­gii, jak i w naj­now­szej powie­ści Col­lins wystę­pu­ją choć­by nawią­za­nia do ognia – w Igrzy­skach… Kat­niss zosta­je nazwa­na dziew­czy­ną igra­ją­cą z ogniem, we Wscho­dzie słoń­ca… Hay­mitch i Leno­re Dove wie­lo­krot­nie wymie­nia­ją zaś mię­dzy sobą fra­zę „Kocham cię całym ogniem”.

Żywię głę­bo­ką nadzie­ję, że twór­cy tego­rocz­nej ekra­ni­za­cji poku­szą się o zwró­ce­nie szcze­gól­nej uwa­gi na wyjąt­ko­we zna­cze­nie pta­ków w tej histo­rii. Naj­więk­szą szan­sę na to dostrze­gam w ewen­tu­al­nym połą­cze­niu sym­bo­li­ki kru­ka z losem kochan­ków z Dwu­na­ste­go Dys­tryk­tu.

¹ S. Sokół, Pol­skie prze­kła­dy wier­sza „The Raven”, onli­ne: https://home.agh.edu.pl/~szymon/raven.shtml [dostęp: 5.09.2026].

² S. Col­lins, Wschód słoń­ca w dniu doży­nek, tłum. P. Bud­kie­wicz, M. Hesko-Koło­dziń­ska, Skó­rze­wo: Wydaw­nic­two Must Read, 2025, s. 164.

³ Tam­że, s. 156.

⁴ Tam­że, s. 241.

⁵ Tam­że, s. 324.

⁶ Tam­że, s. 138.