Monciak–Lizbona–Brasilia–Maputo. Maraton, który daje radę

Kto był na festi­wa­lu Lite­rac­ki Sopot, ten wie, że rze­tel­ną rela­cję z tego wyda­rze­nia mogli­by napi­sać Haru­ki Mura­ka­mi lub tria­th­lo­no­wa szta­fe­ta w skła­dzie Mał­go­rza­ta Leb­da, Piotr Flor­czyk, Jakub Korn­hau­ser. Być może im uda­ło­by się zna­leźć wszę­dzie tam, gdzie w cią­gu kil­ku sierp­nio­wych dni war­to dobiec, doje­chać lub dopły­nąć. Moja rela­cja będzie mia­ła cha­rak­ter wycin­ko­wy, zawrę w niej wnio­ski z wybra­nych spo­tkań i ich „świa­tów rów­no­le­głych”.

Co wyróż­nia Lite­rac­ki Sopot spo­śród kil­ku­set (zda­niem Justy­ny Sobo­lew­skiej ponad stu pięć­dzie­się­ciu!) odby­wa­ją­cych się w Pol­sce festi­wa­li lite­rac­kich? Zanim przej­dę do kwe­stii mniej oczy­wi­stych, dla porząd­ku odno­tuj­my: co roku głów­ną boha­ter­ką festi­wa­lu jest lite­ra­tu­ra z inne­go obsza­ru języ­ko­we­go lub geo­gra­ficz­ne­go¹, zaś naj­gło­śniej­szy­mi wyda­rze­nia­mi (odby­wa­ją­cy­mi się w Pań­stwo­wej Gale­rii Sztu­ki) – roz­mo­wy z przy­by­ły­mi z tych wła­śnie obsza­rów oso­ba­mi autor­ski­mi. Ich twór­czość w róż­nych momen­tach zaist­nia­ła na pol­skim ryn­ku wydaw­ni­czym, cza­sem poprzez poje­dyn­cze tłu­ma­cze­nie, nie­kie­dy dzię­ki wie­lo­let­niej współ­pra­cy trans­la­tor­skiej. W roz­mo­wach pisar­kom i pisa­rzom towa­rzy­szą autor­ki i auto­rzy tłu­ma­czeń, badacz­ki i bada­cze lite­ra­tu­ry oraz dzien­ni­kar­ki i dzien­ni­ka­rze od lat snu­ją­cy wła­sne opo­wie­ści o kul­tu­rze w autor­skich pro­gra­mach. Dyna­mi­ka spo­tkań ma więc dla sze­ro­kiej publicz­no­ści cha­rak­ter oswo­jo­ny i dale­ki od her­me­ty­zmu.

Kolej­nym pasmem wyróż­nia­ją­cym festi­wal są Powro­ty – spo­tka­nia szcze­gól­nie mi bli­skie, bo przy­wra­ca­ją­ce moż­li­wość dys­ku­sji o tek­stach wyda­nych kilkanaście–dwadzieścia lat temu. Cykl roz­bi­ja dycho­to­mię nowo­ści i skost­nia­łych kano­nów jako tego, cze­mu war­to poświę­cić uwa­gę. Jest tu też miej­sce dla osób debiu­tu­ją­cych – gościn­na księ­gar­nia „Smak Sło­wa”, jed­na z mniej­szych prze­strze­ni festi­wa­lo­wych, wpro­wa­dza­ją­ca do wyda­rze­nia atmos­fe­rę kame­ral­no­ści i dużo swo­bo­dy w roz­mo­wach z czy­tel­ni­ka­mi i auto­ra­mi.

Jed­nym z pomy­słów na wyko­rzy­sta­nie prze­strze­ni miej­skiej są spo­tka­nia wokół nowo­ści wydaw­ni­czych oraz pane­le dys­ku­syj­ne w Par­ku na Goy­ki przy samo­rzą­do­wej insty­tu­cji kul­tu­ry Goy­ki 3 Art Inku­ba­tor – to dzię­ki nim moż­na poczuć atmos­fe­rę lata i kina ple­ne­ro­we­go. To rów­nież tam odby­wa­ją się przed­po­łu­dnio­we spo­tka­nia dla dzie­ci i ich rodzi­ców, warsz­ta­ty, audy­cje radio­we oraz noc­ne pro­jek­cje fil­mo­we. Nie­któ­rzy uczest­ni­cy z sen­ty­men­tem wspo­mi­na­ją nie­gdy­siej­sze spo­tka­nia na pla­ży, z któ­rych zre­zy­gno­wa­no ze wzglę­du na pro­blem z nagło­śnie­niem, zastę­pu­jąc szum morza szu­mem naj­czę­ściej uczęsz­cza­nej w Pol­sce linii kole­jo­wej.

W ramach ewo­lu­cji festi­wa­lu trze­ba odno­to­wać obec­ność – już od dwóch lat – spo­tkań wokół prze­strze­ni Book­to­ka oraz lite­ra­tu­ry young adult. To bar­dzo istot­ny prze­łom i jed­na z lep­szych decy­zji mar­ke­tin­go­wych – kto pozo­sta­je w kon­tak­cie z ucznia­mi szkół śred­nich lub stu­den­ta­mi (obec­nie poko­le­nie Z), ten z pew­no­ścią zauwa­żył, że współ­cze­sne życie lite­rac­kie toczy się w dwóch prze­strze­niach rów­no­le­głych, któ­rych spe­cy­fi­ka nie spro­wa­dza się do odmien­ne­go medium (media spo­łecz­no­ścio­we oraz tra­dy­cyj­ne cza­so­pi­sma i plat­for­my lite­rac­kie). Po obu stro­nach znaj­du­je się armia myślą­cych kry­tycz­nie pasjo­na­tów i znaw­ców trak­tu­ją­cych inne pyta­nia jako zasad­ni­cze, spo­glą­da­ją­ca w stro­nę „tych dru­gich” z pew­ną dozą nie­uf­no­ści, ana­li­zu­ją­ca ich prak­ty­ki jako rodzaj feno­me­nu. Dobrze, że pod­czas Lite­rac­kie­go Sopo­tu obie gru­py mają szan­sę się spo­tkać, przy­naj­mniej poprzez udział w tym samym wyda­rze­niu.

Innym mło­dym pasmem (o dwu­let­niej her­sto­rii), któ­re pod wzglę­dem fre­kwen­cji oka­za­ło się strza­łem w dzie­siąt­kę, są mode­ro­wa­ne przez Pau­li­nę Mało­chleb Gene­alo­gie femi­ni­zmu. Ich dotych­cza­so­wy­mi boha­ter­ka­mi były Gigant­ki: Jolan­ta Brach-Cza­ina i Anna Świrsz­czyń­ska, zaś roz­mów­czy­nia­mi – Agniesz­ka Graff, Sła­wo­mi­ra Wal­czew­ska, Joan­na B. Bed­na­rek, w tym roku nato­miast – Anna Mar­chew­ka, Kata­rzy­na Szo­pa i Joan­na Muel­ler. Gro­no roz­mów­czyń za punkt wyj­ścia dys­ku­sji obra­ło trzy wier­sze Świrsz­czyń­skiej i w pół­to­rej godzi­ny stwo­rzy­ło wspa­nia­łą trój­gło­so­wą mono­gra­fię doty­czą­cą tej wyjąt­ko­wej posta­ci – poet­ki, któ­ra w gomuł­kow­skiej Pol­sce wypra­co­wa­ła nie­za­po­ży­czo­ny (nie­po­wta­rzal­ny?) model femi­ni­zmu i zara­zem poezji. Jak mówi Anna Mar­chew­ka: „Budu­jąc wspól­no­tę nas, bab, Świrsz­czyń­ska uka­zu­je doświad­cze­nie kobie­ce jako sys­te­mo­we, wska­zu­je miej­sca, gdzie porzą­dek miło­ści jest mylo­ny z porząd­kiem prze­mo­cy, nazy­wa­nej przez poet­kę po imie­niu. W poezji Świrsz­czyń­skiej macie­rzyń­stwo jest pra­cą, sta­rze­nie się – pięk­nem, a doj­rza­ła miłość – eks­ta­tycz­nym doświad­cze­niem”. W jaki spo­sób ta opo­wieść współ­gra z tema­tem tego­rocz­ne­go festi­wa­lu? Zaska­ku­ją­co sil­nie, jeśli – za Kata­rzy­ną Szo­pą – spoj­rzy­my na Świrsz­czyń­ską jak na poet­kę Glo­bal­ne­go Połu­dnia, któ­rej uwa­dze nie umy­ka cier­pie­nie kobiet inter­sek­cjo­nal­nie wyklu­czo­nych. Wśród nich są boha­ter­ki tomu Czar­ne sło­wa, wykoń­czo­ne katorż­ni­czą pra­cą przy obrób­ce manio­ku.

War­to odno­to­wać, że od począt­ku pięt­na­sto­let­niej histo­rii festi­wa­lu twór­cy pro­gra­mu Lite­rac­kie­go Sopo­tu nie ogra­ni­cza­ją się do spo­tkań wokół pro­zy i poezji – są tu obec­ne rów­nież powie­ści gra­ficz­ne i lite­ra­tu­ra non-fic­tion. W tym roku tej ostat­niej doty­czy­ła mię­dzy inny­mi dys­ku­sja o bio­gra­fii. Nie­zna­ne twa­rze zna­nej kul­tu­ry, czy­li Mira Micha­łow­ska w opo­wie­ści Moni­ki Ksie­nie­wicz-Mil i Marian Walen­ty­no­wicz w por­tre­cie Mar­ka Gór­li­kow­skie­go, to fascy­nu­ją­ce posta­ci o wie­lu talen­tach i boga­tych życio­ry­sach. Micha­łow­ska – dzien­ni­kar­ka, pisar­ka, tłu­macz­ka (Sylvii Plath, Aga­thy Chri­stie), ste­no­ty­pist­ka (w Sta­nach Zjed­no­czo­nych prze­pi­sy­wa­ła Kwia­ty pol­skie Julia­na Tuwi­ma), saty­rycz­ka, felie­to­nist­ka „New Yor­ke­ra” i roz­chwy­ty­wa­ne­go w PRL „Prze­kro­ju”, oprócz tego mat­ka dwóch synów i żona dyplo­ma­ty. Koja­rzo­na głów­nie jako autor­ka pier­wo­wzo­ru sce­na­riu­sza kul­to­we­go seria­lu Woj­na domo­wa, w któ­rym Ksie­nie­wicz-Mil dostrze­ga ele­men­ty ame­ry­kań­skiej popkul­tu­ry. Walen­ty­no­wicz – ułan, archi­tekt, foto­re­por­ter i kore­spon­dent wojen­ny, autor oko­ło tysią­ca rysun­ków do gazet i stu okła­dek przed­wo­jen­nych płyt, pierw­szy arty­sta rysu­ją­cy w tele­wi­zji w pro­gra­mach na żywo. Jako rysow­nik – jeden z „trzech ojców Kozioł­ka Matoł­ka” (obok Kor­ne­la Maku­szyń­skie­go i Jana Gebe­th­ne­ra – wydaw­cy i mar­ke­tin­gow­ca-pomy­sło­daw­cy pol­skie­go odpo­wied­ni­ka Mysz­ki Miki). Oba życio­ry­sy to „samo­gra­je”, cze­kam jed­nak na moment, kie­dy pane­le poświę­co­ne bio­gra­fiom (obec­nie skon­cen­tro­wa­ne na boha­te­rach i ich uwi­kła­niach poli­tycz­no-towa­rzy­skich) zosta­ną wzbo­ga­co­ne reflek­sją nad gatun­kiem i stra­te­gia­mi twór­czy­mi poszcze­gól­nych auto­rów.

Przejdź­my jed­nak do kwe­stii mniej oczy­wi­stych. Im dłu­żej przy­słu­chi­wa­łam się kolej­nym roz­mo­wom festi­wa­lo­wym, tym czę­ściej odno­si­łam wra­że­nie, że jed­ną z cie­kaw­szych cech Lite­rac­kie­go Sopo­tu jest brak hasła prze­wod­nie­go – swo­iste­go zada­nia wyzna­czo­ne­go pro­wa­dzą­cym i gościom. Oczy­wi­ście orga­ni­za­to­rzy festi­wa­li z hasłem robią, co mogą, by uczy­nić ową myśl prze­wod­nią wie­lo­znacz­ną, inspi­ru­ją­cą i tak dalej, jej brak przy­no­si jed­nak inte­re­su­ją­ce rezul­ta­ty. War­tość wie­lo­gło­so­wo­ści, róż­no­rod­no­ści czy sze­ro­kiej ofer­ty kul­tu­ral­nej jest oczy­wi­sta; naj­cie­kaw­szy oka­zu­je się feno­men rów­no­cze­sne­go wyła­nia­nia się wspól­nych roz­po­znań i postu­la­tów ze stro­ny dys­ku­tu­ją­cych na z pozo­ru odmien­ne tema­ty. To dzię­ki nim festi­wal pul­su­je od środ­ka, cza­sa­mi w spo­sób cringe’owy i nie­wy­god­ny. Ze scen festi­wa­lo­wych pada­ją zarzu­ty pod adre­sem poszcze­gól­nych gra­czy na mię­dzy­na­ro­do­wym polu lite­rac­kim, z kolei więk­sze pola – przede wszyst­kim wła­dzy – zosta­ją auto­ma­tycz­nie przy­wo­ła­ne w cha­rak­te­rze nie­obec­nych w dys­ku­sji. Komer­cyj­na impre­za nie­mal nie­zau­wa­żal­nie zmie­nia się w nie­prze­wi­dy­wal­ną deba­tę o potrze­bach zmian.

W tym roku wybrzmia­ło to szcze­gól­nie moc­no, bowiem obszar por­tu­gal­sko­ję­zycz­ny to lite­ra­tu­ra nie tyl­ko por­tu­gal­ska i bra­zy­lij­ska (co już wpro­wa­dza odbior­ców w realia dwóch kon­ty­nen­tów), ale tak­że powsta­ją­ca w kra­jach afry­kań­skich: Mozam­bi­ku, Ango­li, na Wyspach Zie­lo­ne­go Przy­ląd­ka czy Wyspach Świę­te­go Toma­sza i Ksią­żę­cej.

Twór­czy­nie i twór­cy pro­gra­mu nie są zacho­waw­czy – wybra­ne roz­mo­wy nie tyle „zaha­cza­ją” o tema­ty zwią­za­ne z prze­mo­cą wiel­kiej poli­ty­ki, ile wysu­wa­ją je na pierw­szy plan, o czym może świad­czyć doty­czą­ca (post)kolonializmu dys­ku­sja Duchy naszych przod­ków, do któ­rej zapro­szo­no Michel­le Sales, Raqu­el Limę, Kac­pra Dzie­ka­na oraz Joan­nę Cichoc­ką-Gulę (mode­ra­tor­ka).

O poten­cja­le kry­tycz­nym festi­wa­lu może świad­czyć sam fakt, że naj­więk­szą fre­kwen­cją cie­szy­ła się wła­śnie roz­mo­wa, w któ­rej pod­da­no dekon­struk­cji zarów­no „por­tu­gal­sko­ję­zycz­ność” jako kate­go­rię geo­gra­ficz­ną czy toż­sa­mo­ścio­wą, jak i fetysz książ­ki jako nośni­ka wie­dzy o kul­tu­rze. Uczest­ni­cy spo­tka­nia zazna­cza­li, że dekon­struk­cja mitów luzo­fo­nii i luzo­tro­pi­ka­li­zmu jest nie­zwy­kle waż­na. W ojczyź­nie Raqu­el Limy spo­łe­czeń­stwo posłu­gu­je się ponad pięć­dzie­się­cio­ma języ­ka­mi, dobie­ra­jąc je w zależ­no­ści od potrzeb komu­ni­ka­cyj­nych. Nie­któ­re ze wspo­mnia­nych języ­ków tra­cą przy pró­bie zapi­su – stąd ini­cja­ty­wa nagry­wa­nia audio­bo­oków reje­stru­ją­cych opo­wie­ści mamy autor­ki oraz pio­sen­ki śpie­wa­ne w języ­ku tibun­du przez jej dwu­ipół­let­nie­go syna. Michel­le Sales pod­kre­śla, że język por­tu­gal­ski, któ­rym posłu­gu­je się spo­łe­czeń­stwo bra­zy­lij­skie, róż­ni się od języ­ka miesz­kań­ców Lizbo­ny czy Por­to. Ma on też wie­le odmian, w któ­rych zacho­wa­ło się słow­nic­two zarów­no rdzen­nej lud­no­ści, jak i imi­gran­tów z kra­jów afry­kań­skich.

Oba­la­nie mitów roz­po­wszech­nio­nych w kra­jach euro­pej­skich to jed­nak tyl­ko wierz­cho­łek góry lodo­wej. W swo­ich ojczy­znach obie gości­nie – zarów­no jako badacz­ki, jak i kura­tor­ki, akty­wist­ki i per­for­mer­ki – wyko­nu­ją pra­cę u pod­staw. Bada­ją archi­wa muze­al­ne – szcze­gól­nie te nigdy nie­udo­stęp­nia­ne (nie­wy­god­ne dla obroń­ców nar­ra­cji o por­tu­gal­skich kolo­niach jako naj­mniej opre­syj­nych), dba­ją o zmia­ny w edu­ka­cji, aby ludzie wyko­nu­ją­cy pra­cę nie­wol­ni­czą prze­sta­li funk­cjo­no­wać jako zasób robo­czy. Dla Limy szcze­gól­nie waż­ne jest bada­nie prze­ka­zów ust­nych i pio­se­nek jako form opo­ru, dla Sales – ana­li­za post­ko­lo­nial­ne­go kina. W przy­pad­ku tego ostat­nie­go jed­nym z naj­więk­szych wyzwań oka­zu­je się odpo­wiedź na pyta­nie: po któ­rej stro­nie usta­wić kame­rę, by sku­tecz­niej wal­czyć ze ste­reo­ty­pa­mi? Choć zda­niem Limy i Sales „sztu­ka wyprze­dza uni­wer­sy­te­ty i świat postę­pu”, obie zazna­cza­ją, że sama dzia­łal­ność arty­stów sprze­ci­wia­ją­cych się impe­ria­li­zmo­wi i euro­cen­try­zmo­wi to za mało – potrze­ba sys­te­mo­wej zmia­ny w obsza­rze orga­ni­za­cji i finan­so­wa­nia kul­tu­ry, a ta nie­ste­ty czę­sto pozo­sta­je zależ­na od nie­wiel­kie­go gro­na uprzy­wi­le­jo­wa­nych. Jak twier­dzi Lima, akty­wizm zwią­za­ny z dekon­struk­cją kolo­nia­li­zmu to potrój­na pra­ca: ist­nie­nia, współ­ist­nie­nia i prze­mia­ny spo­łecz­nej.

Nie mniej istot­ny oka­zał się moment dys­ku­sji z publicz­no­ścią zada­ją­cą pyta­nia; wśród zgro­ma­dzo­nych poja­wił się głos ape­lu­ją­cy o poru­sze­nie kwe­stii „kolo­ni­za­cji umy­słów” przez Kościół kato­lic­ki. Gości­nie z pew­nym zdzi­wie­niem odno­to­wa­ły zało­że­nie, jako­by Kościół był głów­nym kolo­ni­za­to­rem obsza­rów por­tu­gal­sko­ję­zycz­nych. Pod­kre­śli­ły, że nie nar­ra­cja o „koniecz­no­ści nawra­ca­nia” rdzen­nych miesz­kań­ców, ale pod­bój ziem i pozy­ska­nie siły robo­czej były głów­ny­mi cela­mi kolo­ni­za­to­rów. Spo­łecz­no­ściom kra­jów afry­kań­skich i Bra­zy­lii uda­ło się zacho­wać róż­no­rod­ność wie­rzeń i ducho­wych inspi­ra­cji – do dziś nale­żą (lub nie) do róż­nych wspól­not reli­gij­nych. Gości­nie pod­kre­śli­ły też, że życie ducho­we (róż­no­rod­nie rozu­mia­ne) jest sil­nie potrzeb­ne w spo­łe­czeń­stwach wal­czą­cych o mini­mum god­no­ści. Ducho­wość to nie tyl­ko część toż­sa­mo­ści, ale i siła pozwa­la­ją­ca iść naprzód w wal­ce z kse­no­fo­bią i maczy­zmem. Dzię­ki wspo­mnia­ne­mu pyta­niu moż­na zauwa­żyć, że zarów­no goście, jak i pol­scy gospo­da­rze wypo­wia­da­li się z per­spek­tyw nazna­czo­nych pamię­cią o odmien­nym rodza­ju kolo­ni­za­cji, co sil­nie oddzia­łu­je na wyobra­że­nia o mecha­ni­zmach prze­mo­cy w innych obsza­rach kul­tu­ro­wych.

Mia Couto w roz­mo­wie z Rena­tą Díaz-Schmidt stwier­dził, że jeste­śmy edu­ko­wa­ni w zakre­sie udzie­la­nia odpo­wie­dzi, przez co tra­ci­my umie­jęt­ność zada­wa­nia pytań. Tym­cza­sem spo­tka­nia festi­wa­lo­we nie pozo­sta­wi­ły nie­do­sy­tu pod wzglę­dem pytań kry­tycz­nych jako punk­tu kul­mi­na­cyj­ne­go dys­ku­sji i mapo­wa­nia tere­nów dal­szych poszu­ki­wań.

Czę­sto powra­ca­ją­cy­mi pyta­nia­mi były te doty­czą­ce (nie)przekładalności. Uczest­ni­cy pane­lu o adap­ta­cji por­tu­gal­sko­ję­zycz­nej lite­ra­tu­ry na język komik­su (André F. Mor­ga­do, Pedro Vie­ira de Moura i André Oli­ve­ira) zasta­na­wia­li się nad prze­kła­dem opo­wie­ści na kre­skę. Czy komiks musi być uprosz­cze­niem histo­rii, pozba­wio­nym budo­wa­nia napię­cia, zamie­nia­ją­cym opi­sy w akcję? A może ist­nie­je oddziel­ny język komik­su? Jak za pomo­cą tego medium opo­wie­dzieć o wie­lo­kul­tu­ro­wej histo­rii, zaadap­to­wać poezję lub far­sę sprzed pię­ciu­set lat?

Woj­ciech Char­cha­lis i Gabriel Borow­ski – auto­rzy prze­kła­dów i popu­la­ry­za­to­rzy twór­czo­ści Cla­ri­ce Lispec­tor w Pol­sce – opo­wie­dzie­li Dagny Kur­dwa­now­skiej o doświad­cze­niu pra­cy z nie­oczy­wi­sty­mi meta­fo­ra­mi, sko­ja­rze­nia­mi i tro­pa­mi kul­tu­ro­wy­mi obec­ny­mi w tek­stach jed­nej z naj­słyn­niej­szych por­tu­gal­sko­ję­zycz­nych pisa­rek. Kie­dy „wro­ta logo­su otwie­ra­ją się przed nami, wcho­dzi­my w gęstwi­nę i zaczy­na­my głu­pieć” (Lite­rac­ki Sopot to też skarb­ni­ca cyta­tów pere­łek), tłu­macz sta­je przed wybo­rem stra­te­gii auto­ma­tycz­nej, „na czu­ja” lub ana­li­tycz­nej. Roz­mo­wa roz­wi­ja­ła się tym cie­ka­wiej, że każ­dy z tłu­ma­czy oka­zał się zwo­len­ni­kiem innej stra­te­gii.

Bywa też, że autor­ki i auto­rzy mie­rzą się z innym zada­niem – quasi­tran­sla­tor­skim. Mag­da­le­na Tul­li i Kuba Kula­sa posta­no­wi­li zmie­nić akcen­ty w swo­ich utwo­rach i spraw­dzić, jak wpły­nie to na wymo­wę tek­stów. Tul­li od dłuż­sze­go cza­su pla­nu­je stwo­rze­nie nowej wer­sji Ska­zy, Kula­sa pra­cu­je nad nega­ty­wem debiu­tanc­kiej Szczę­śli­wej ręki (frag­men­ty ze zmie­nio­ny­mi puen­ta­mi autor opu­bli­ko­wał na łamach „Cza­su Lite­ra­tu­ry”).

Nie­po­zba­wio­ne pazu­ra kry­tycz­ne­go były też reflek­sje o warsz­ta­cie lite­rac­kim. Roz­mo­wa Mar­ci­na Zwierz­chow­skie­go z Olą Zie­liń­ską i Rad­kiem Rakiem, czy­li My wszy­scy z Wiedź­mi­na?, doty­czy­ła nie tyl­ko wspo­mnień z pisa­nia pierw­szych fan­fi­ków wiedź­miń­skich, czy­ta­nych pisa­rzy czy dojaz­dów do naj­bliż­sze­go kio­sku po nowy numer „Fan­ta­sty­ki”. Roz­mów­cy zasta­na­wia­li się nad tym, jak pisać, by nie powie­lać sche­ma­tów Andrze­ja Sap­kow­skie­go czy J.R.R. Tol­kie­na, i czy da się unik­nąć two­rze­nia hybry­dy zna­nych lite­rac­kich świa­tów przed­sta­wio­nych. Czy nie­wiel­ka repre­zen­ta­cja fan­ta­sty­ki kome­dio­wej to spraw­ka cie­ni Sta­ni­sła­wa Lema i Janu­sza A. Zaj­dla? A może – jak stwier­dził nie­gdyś Wit Szo­stak – zada­niem pisa­rza jest wypi­sa­nie się ze swo­ich mistrzów?

Całą skarb­ni­cę pytań otwo­rzy­ła deba­ta poświę­co­na festi­wa­lom lite­rac­kim. „Ota­cza nas rze­czy­wi­stość obfi­to­ści, któ­ra jest bar­dzo kru­cha” – dia­gno­zu­je traf­nie zja­wi­sko festi­wa­lo­zy Justy­na Sobo­lew­ska. Czy festi­wa­li lite­rac­kich nie jest w Pol­sce za dużo? Jak wyso­ka była­by to licz­ba, gdy­by wziąć pod uwa­gę rów­nież nie­wiel­kie festi­wa­le biblio­tecz­ne? Jaki jest cel udzia­łu w festi­wa­lach? Kogo (lub co) pro­mu­je się w cza­sie tych wyda­rzeń? Czy festi­wa­le powin­ny powsta­wać w mia­stach o boga­tej tra­dy­cji i ofer­cie kul­tu­ral­nej czy wręcz prze­ciw­nie? Gości­nie: Mar­ta Czar­nec­ka (Lite­rac­ki Sopot), Kata­rzy­na Komar-Macyń­ska (Mia­sto z Rze­ką) i Kata­rzy­na Kraw­czyk (Gra­na­to­we Góry) opo­wie­dzia­ły o pomy­słach na festi­wa­le oraz o spe­cy­fi­ce pra­cy zwią­za­nej z ich orga­ni­za­cją. Otwo­rzy­ło to dys­ku­sję na kwe­stie lokal­no­ści (atrak­cyj­ność ślą­skie­go pasma w Gra­na­to­wych Górach ver­sus potrze­ba odcię­cia się od góral­sko­ści w pro­gra­mie Zako­piań­skie­go Festi­wa­lu Lite­rac­kie­go), pogra­nicz­no­ści (czy marze­nie o spo­koj­nym dia­lo­gu w „mie­ście z gra­ni­cą” ma szan­se się zre­ali­zo­wać pod­czas nara­sta­ją­ce­go kry­zy­su uchodź­cze­go i mimo kse­no­fo­bii?), fre­kwen­cji (spa­ce­ry połą­czo­ne ze słu­cha­niem pta­ków tra­cą rację bytu, gdy bie­rze w nich udział trzy­sta osób), róż­nic w doto­wa­niu wyda­rzeń (czy war­to wystę­po­wać o dofi­nan­so­wa­nie do mini­ster­stwa?; co zysku­je Lite­rac­ki Sopot jako festi­wal miej­ski?) i wyzwań orga­ni­za­cyj­nych (doku­po­wa­nych kalo­szy, odwo­ła­nych lotów, wresz­cie – słu­cha­czy festi­wa­lo­wych two­rzą­cych panel w zastęp­stwie za gości).

Oprócz pytań nie zabra­kło na Festi­wa­lu zło­tych myśli ulu­bień­ców publicz­no­ści. Jed­na z gwiazd festi­wa­lu, Mia Couto – mozam­bic­ki pisarz i bio­log, autor Luna­tycz­nej kra­iny i Kobiet z popio­łu, zdra­dził swo­ją recep­tę na dobrą lite­ra­tu­rę: „Gatu­nek ludz­ki wyra­ża się nie tyl­ko języ­kiem, ale i obec­no­ścią – wzro­kiem, gesta­mi, pła­czem, śmie­chem. Jeśli język książ­ki przy­wo­łu­je te inne spo­so­by wyra­ża­nia bytu ludz­kie­go, książ­ka jest dobra”.

Por­tu­gal­ski poeta i pro­za­ik José Luís Peixo­to, zna­ny w Pol­sce mię­dzy inny­mi jako autor powie­ści Puste spoj­rze­nie, w roz­mo­wie z Alek­san­drem Hudzi­kiem opo­wie­dział o eks­pe­ry­men­tal­nej sadze rodzin­nej zaty­tu­ło­wa­nej Księ­ga. Do opo­wie­ści o wiel­kiej emi­gra­cji Por­tu­gal­czy­ków do Fran­cji w latach 60. XX wie­ku i efek­tach doświad­czo­nej przez nich rewo­lu­cji kul­tu­ral­nej dołą­czył for­mu­larz doty­czą­cy toż­sa­mo­ści czy­tel­ni­ków, tym samym zapro­sił ich do współ­dzie­le­nia pro­ce­su twór­cze­go. Wyznał:

Piszę książ­ki, któ­re pró­bu­ją słu­żyć czy­tel­ni­kom do budo­wa­nia. To my wyko­nu­je­my ruch, nie nar­ra­cja. Książ­ka to mecha­nizm, któ­ry powi­nien być funk­cjo­nal­ny. Ta książ­ka, któ­ra jest w naszej gło­wie, dzie­je się tu i teraz. Jest jedy­na i nie­po­wta­rzal­na.

Wróć­my jed­nak do spe­cy­fi­ki festi­wa­lu.

Prze­glą­da­jąc media spo­łecz­no­ścio­we bywal­ców Lite­rac­kie­go Sopo­tu czy spa­ce­ru­jąc w del­cie Mon­cia­ka, nie spo­sób nie zauwa­żyć, że przy­cią­ga­ją­cym publicz­ność ele­men­tem festi­wa­lu są towa­rzy­szą­ce mu tar­gi książ­ki. Choć moż­na wró­cić z Sopo­tu z ape­tycz­nym sto­sem róż­no­rod­nych nowo­ści, nie ozna­cza to, że w sfe­rze kapi­ta­łu sym­bo­licz­ne­go wydaw­cy są wygra­ny­mi. Wręcz prze­ciw­nie – oka­zu­je się, że nie wszyst­kie ofi­cy­ny współ­pra­cu­ją­ce z gość­mi festi­wa­lu mają tu swo­je sto­iska, a o wzno­wie­niach czy wyprze­da­ży nakła­dów star­szych ksią­żek, któ­rych doty­czą deba­ty, moż­na tyl­ko poma­rzyć. To jed­nak zale­d­wie drob­ny dys­kom­fort w zesta­wie­niu z pro­ble­ma­mi nagła­śnia­ny­mi przez gości.

Pod­czas wspo­mnia­nej dys­ku­sji Pasja według Cla­ri­ce. O pisar­stwie kobiet w świe­cie języ­ka por­tu­gal­skie­go Woj­ciech Char­cha­lis – nagra­dza­ny autor ponad dzie­więć­dzie­się­ciu prze­kła­dów z języ­ków por­tu­gal­skie­go, hisz­pań­skie­go i angiel­skie­go – opo­wie­dział o wal­ce, któ­rą toczy z wydaw­ca­mi o to, żeby w Pol­sce uka­zy­wa­ło się wię­cej tłu­ma­czeń lite­ra­tu­ry bra­zy­lij­skiej, szcze­gól­nie two­rzo­nej przez kobie­ty. W odpo­wie­dzi miał sły­szeć mię­dzy inny­mi, że wydaw­ców nie inte­re­su­je lite­ra­tu­ra o uni­wer­sal­no­ści doświad­cze­nia; jeśli mia­ła­by uka­zać się kolej­na książ­ka z tego obsza­ru (a prze­cież kil­ka już jest na ryn­ku), jej tema­tem musia­ła­by być sama Bra­zy­lia. W dodat­ku aby zapew­nić sprze­daż, nale­ża­ło­by połą­czyć pro­mo­cję z jed­nym z wyda­rzeń spor­to­wych z Bra­zy­lią w roli głów­nej, powiedz­my – z mistrzo­stwa­mi świa­ta w pił­ce noż­nej (miło, gdy­by tema­ty­ka książ­ki była pokrew­na). Char­cha­lis zga­dza się z Gabrie­lem Borow­skim (tłu­ma­czem powie­ści Lispec­tor) w kwe­stii potrze­by poja­wie­nia się na pol­skim ryn­ku twór­czo­ści mozam­bic­kiej pisar­ki Pau­li­ny Chi­zia­ne. „Wyku­puj­cie pra­wa, bo po Noblu dla pisar­ki nie będzie was na nie stać” – ape­lu­je Borow­ski, a badacz­ka Nata­lia Inês Kli­dzio doda­je, że w Pol­sce wyraź­nie bra­ku­je tar­gów w sty­lu frank­furc­kim, pod­czas któ­rych zakup praw do tłu­ma­czeń jest moż­li­wy dzię­ki bez­po­śred­nim spo­tka­niom twór­ców, tłu­ma­czy i wydaw­ców z róż­nych zakąt­ków świa­ta. „Bra­ku­je mostu mię­dzy Pol­ską a Bra­zy­lią” bez pośred­nic­twa kra­jów Euro­py Zachod­niej. Most taki umoż­li­wił­by tak­że dotar­cie do Bra­zy­lii naj­now­szej lite­ra­tu­ry pol­skiej – do dziś naj­więk­szą jej gwiaz­dą, wie­lo­krot­nie tłu­ma­czo­ną i wyda­wa­ną, pozo­sta­je Bru­no Schulz. To sła­wa porów­ny­wal­na z poczyt­no­ścią Lispec­tor w Pol­sce; pol­scy wydaw­cy nie decy­du­ją się jed­nak na wzno­wie­nie wyda­nia jej kul­to­we­go zbio­ru opo­wia­dań w tłu­ma­cze­niu Char­cha­li­sa. W kon­se­kwen­cji egzem­pla­rze tomu biją rekor­dy cen na Alle­gro.

O cie­ka­wych doświad­cze­niach z wydaw­ca­mi opo­wia­da­li też Łuka­szo­wi Woj­tu­si­ko­wi twór­cy adap­ta­cji komik­so­wych lite­ra­tu­ry por­tu­gal­skiej, mię­dzy inny­mi w ramach cyklu Kla­sy­cy lite­ra­tu­ry por­tu­gal­skiej w komik­sie: André F. Mor­ga­do, Pedro Vie­ira de Moura i André Oli­ve­ira. O tym, kto nosi zaszczyt­ne mia­no kla­sy­ka, wydaw­cy zade­cy­do­wa­li, przy­go­to­wu­jąc listę nazwisk. „Nie mie­li­śmy zbyt wie­le do powie­dze­nia” – pod­su­mo­wu­je Mor­ga­do.

Nie mniej cie­ka­wie jest na pol­skim podwór­ku. Pau­li­na Mało­chleb jako autor­ka auto­fik­cji Mię­śnie mam od miło­ści. O macie­rzyń­stwie usły­sza­ła od kil­kor­ga poten­cjal­nych wydaw­ców, że jej opo­wieść może się wydać nie­au­ten­tycz­na ze wzglę­du na rze­ko­me uprzy­wi­le­jo­wa­nie: „masz zdro­we dzie­ci, któ­re ci wszyst­ko mówią, masz męża, pra­cu­jesz w eli­tar­nych insty­tu­cjach”. Marek Gór­li­kow­ski, autor bio­gra­fii rysow­ni­ka Maria­na Walen­ty­no­wi­cza, musiał nego­cjo­wać kwe­stię obec­no­ści ilu­stra­cji w książ­ce (dla wydaw­nic­twa to rosną­ce kosz­ty).

Temat rela­cji z wydaw­ca­mi powró­cił pod­czas dys­ku­sji o festi­wa­lach lite­rac­kich. „Czy za udział w festi­wa­lach powin­no się pła­cić?” – spy­ta­ła słu­chacz­ka z publicz­no­ści, przy­wo­łu­jąc przy­kład festi­wa­lu Góry Lite­ra­tu­ry, fir­mo­wa­ne­go nazwi­skiem noblist­ki. Do dys­ku­sji włą­czy­ła się Anda Rot­ten­berg, stwier­dza­jąc, że jeśli kil­ka­dzie­siąt tysię­cy osób zapła­ci­ło za udział w festi­wa­lu, naj­wy­raź­niej wie­dzia­ło, za co pła­ci. Choć pane­list­ki (Czar­nec­ka, Komar-Macyń­ska, Kraw­czyk, Sobo­lew­ska) nie chcia­ły­by pobie­rać tego rodza­ju opła­ty, ich zda­niem w spo­łe­czeń­stwie „trze­ba wyra­biać przy­zwy­cza­je­nie do tego, że za kul­tu­rę się pła­ci”. Dys­ku­tant­ki były zgod­ne co do trzech wnio­sków: zarów­no uczest­ni­cy festi­wa­lu, jak i spon­so­rzy ze świa­ta biz­ne­su są goto­wi zapła­cić, gdy w grę wcho­dzą naj­gło­śniej­sze nazwi­ska; obec­nie to festi­wa­le słu­żą wspar­ciu i pro­mo­cji wydaw­nictw (nie odwrot­nie); autor jako uczest­nik debat festi­wa­lo­wych bie­rze na sie­bie zada­nie zadość­uczy­nie­nia za nega­tyw­ne skut­ki ukła­dów na ryn­ku książ­ki.

Wisien­ką na tor­cie w mapo­wa­niu pro­ble­mów z wydaw­nic­twa­mi było spo­tka­nie autor­skie Kuby Kula­sy, któ­ry do swo­jej debiu­tanc­kiej, eks­pe­ry­men­tal­nej pro­zy Szczę­śli­wa ręka wpro­wa­dził wątek naj­więk­szych wydaw­nictw „roz­szar­pu­ją­cych spu­ści­znę” po auto­rach, z czym mie­rzy się czy­tel­nicz­ka w roli detek­tyw­ki. Moż­na odnieść wra­że­nie, że pod­czas Lite­rac­kie­go Sopo­tu sami odnaj­du­je­my nie­co tro­pów w śledz­twie doty­czą­cym mecha­ni­zmów dzia­ła­nia pola lite­rac­kie­go.

„Jed­no­cze­śnie czu­ła i pra­co­wi­ta”, „ele­ganc­ka i pro­wa­dzą­ca zwy­czaj­ne życie”, „piszą­ca pro­sto, ale meta­fo­rycz­nie”, „dba­ją­ca o język i prze­ła­mu­ją­ca go”, „obec­na w życiu wie­lu kobiet”, „two­rzą­ca język fizjo­lo­gicz­ne­go doświad­cze­nia matek”. „Uka­za­ła macie­rzyń­stwo jako pra­cę”. „Jej twór­czo­ści się nie zapo­mi­na, z nią się doj­rze­wa”. „Każ­dy ma takie prze­ży­cia, o któ­rych ona pisze”.

O kim mowa w powyż­szych cyta­tach? O Cla­ri­ce Lispec­tor, Annie Świrsz­czyń­skiej, Mirze Micha­łow­skiej, a może Pau­li­nie Mało­chleb? Odpo­wiedź brzmi oczy­wi­ście: o każ­dej z nich, choć przy­wo­ła­ne sło­wa pocho­dzą z róż­nych sopoc­kich dys­ku­sji. Spo­tka­nia poświę­co­ne twór­czo­ści dwóch pierw­szych auto­rek mogły się wydać nie­co pomni­ko­we, jed­nak zarów­no fre­kwen­cja, jak i aktyw­ny udział publicz­no­ści w deba­tach poka­za­ły, że były to wyda­rze­nia wręcz nie­zbęd­ne. Dostrzec tu moż­na nie­ga­sną­cą potrze­bę two­rze­nia wspól­not czy­tel­ni­czych wobec doświad­czeń trud­nych do nazwa­nia, a jed­no­cze­śnie powszech­nych.

„Język mówio­ny to nie tyl­ko histo­ria” – stwier­dza Raqu­el Lima. Mag­da­le­na Tul­li po latach od wyda­nia swo­jej powie­ści pod­kre­śla z kolei: „Ska­za nie opo­wia­da o kon­kret­nym wyda­rze­niu histo­rycz­nym. Głów­nym tema­tem jest kul­tu­ra pogar­dy, z któ­rą do dziś mamy do czy­nie­nia”. „Piszę żeby się wyga­dać, sło­wa mnie mało inte­re­su­ją. Uży­wam ich, bo jak ina­czej?” – doda­je autor­ka, któ­rą lata temu pró­bo­wa­no zamknąć w szu­flad­ce post­mo­der­ni­zmu. „Lubię szu­kać w tere­nie punk­tu obser­wa­cyj­ne­go, nie piszę oto­czo­na książ­ka­mi”; „Musi być ostro. Nie jestem malar­ką na dwo­rze kró­la” – wyzna­je Zyta Rudz­ka. Słu­cha­jąc tych gło­sów, nabie­ram pew­no­ści, że nie uczest­ni­czę w lek­cji histo­rii lite­ra­tu­ry ani w warsz­ta­tach pisar­skich, ale jestem świad­kiem wytrwa­łych gestów prze­kra­cza­nia, son­do­wa­nia rze­czy­wi­sto­ści, wie­lu samot­nych rewo­lu­cji ini­cjo­wa­nych w róż­nym cza­sie w róż­nych miej­scach i oko­licz­no­ściach. Z opo­wie­ści przed­sta­wia­nych w ramach Lite­rac­kie­go Sopo­tu nie wyła­nia się obraz wspól­not pro­jek­to­wa­nych odgór­nie. Dzie­je się tu coś inne­go: wsłu­chu­jąc się we wspo­mnia­ną Pieśń kobiet…, któ­rych cia­ła i dusze tłu­ką maniok nawet po śmier­ci, czy w opo­wieść Raqu­el Limy, bada­ją­cej tafua, czy­li ryt­micz­ne pie­śni śpie­wa­ne przez nie­wol­ni­ków na Wyspie Świę­te­go Toma­sza i Ksią­żę­cej, dostrze­gam wspól­ną pra­cę, jaką wyko­nu­ją pisar­ki i poet­ki na pozio­mie fun­da­men­tal­nym: wal­ki z dehu­ma­ni­za­cją Glo­bal­ne­go Połu­dnia, nor­ma­ty­wi­za­cją języ­ków i kano­nów, tabu­iza­cją form życia trud­nych do opo­wie­dze­nia. Boha­ter­ka­mi są tu rów­nież orga­ni­za­tor­ki festi­wa­li, zgod­nie wska­zu­ją­ce ową wspól­ną pra­cę jako jed­no z naj­cen­niej­szych doświad­czeń. Jak ape­lu­je Kata­rzy­na Kraw­czyk: „Klu­czo­wa rzecz to sieć ludzi. Jeśli masz zespół, to rób rze­czy i twórz wspól­no­ty”.

¹ 2025 – Rumu­nia, 2024 – Region bał­tyc­ki, 2023 – Niem­cy, 2022 – Irlan­dia, 2020 – Kana­da, 2019 – Wiel­ka Bry­ta­nia, 2018 – Fran­cja, 2017 – lite­ra­tu­ra hisz­pań­sko­ję­zycz­na, 2016 – lite­ra­tu­ra izra­el­ska, 2015 – lite­ra­tu­ra cze­ska, 2014 – lite­ra­tu­ra rosyj­ska, 2013 – lite­ra­tu­ra skan­dy­naw­ska i islandz­ka, 2012 – pol­ski repor­taż.