Pocztówka z Łodzi. Światy Tuwimów

Łodzi Tuwi­mów dziś już nie ma, choć wystar­czy oka­mgnie­nie, żeby prze­nieść się w cza­sie i przy­wró­cić ją do życia. Nadal wisi nad Piotr­kow­ską bal­kon, z któ­re­go mały Julian wpa­try­wał się w uli­cę, żeby kil­ka­dzie­siąt lat póź­niej napi­sać: „Piotr­kow­ska, / w stro­nę Grand Hote­lu, / Jak wymie­cio­na”. Jeśli pój­dzie­cie tam o pią­tej rano w nie­dzie­lę i moc­no się posta­ra­cie, zoba­czy­cie tę sce­nę. Pusta uli­ca. Prze­wró­co­ny tram­waj. Tak wyglą­da­ła bary­ka­da rewo­lu­cjo­ni­stów 1905 roku, zatrzy­ma­na w cza­sie i w prze­szy­wa­ją­cej ciszy na chwi­lę przed wal­ką. Histo­ry­cy napi­szą póź­niej, że bary­ka­dę usta­wio­no dalej, Tuwim nie mógł jej widzieć z bal­ko­nu. Ale czy poezja nie jest od tego, żeby nie zamę­czy­ły nas fak­ty? Bal­kon miesz­ka­nia przy Piotr­kow­skiej 88 powró­ci we wspo­mnie­niach Ire­ny; to z nie­go jako dziew­czyn­ka obser­wo­wa­ła tłum z czer­wo­ny­mi cho­rą­gwia­mi. Jest coś w dzie­cię­cej pamię­ci, co nie przy­da­rza się doro­słym. Nie­świa­do­mość.

Naj­le­piej chy­ba dostać się do łódz­kie­go świa­ta Tuwi­mów za pomo­cą koni­ka mor­skie­go. Nie poetyc­kie­go Pega­za, odpo­wie­dzial­ne­go za natchnie­nie – choć prze­cież zarów­no Ire­na, jak i Julian byli poeta­mi – ale zwy­kłe­go koni­ka mor­skie­go. Hipo­kamp, nie­du­ża struk­tu­ra w pła­cie skro­nio­wym kory mózgo­wej, przy­po­mi­na wyglą­dem to stwo­rze­nie i stąd pocho­dzi też jego łaciń­ska nazwa. Hipo­kamp odpo­wia­da za pamięć i wspo­mnie­nia, dzię­ki nie­mu zapach desz­czu może prze­nieść kogoś nagle czter­dzie­ści lat wstecz. Zaska­ku­je to, że Tuwi­mo­wie pamię­ta­ją Łódź swo­je­go dzie­ciń­stwa podob­nie, choć pro­wa­dzą ich w prze­szłość inne obra­zy. We wspo­mnie­niach Ire­na pisze, że przez całe życie uwa­ża­ła bra­ta za cza­ro­dzie­ja, i napraw­dę jest coś magicz­ne­go w poetyc­kim obra­zie, dzię­ki któ­re­mu Tuwim zabie­ra nas do Łodzi.

O, siwa mgło! O, srebr­na mgło!
O, sza­ra mgło! O, mgło bez koń­ca!
Jak­bym przez zady­mio­ne szkło
Przy­glą­dał się zaćmie­niu słoń­ca:
Gdy się spa­ce­rem lek­ko szło –
O, gęsta mgło! Wciąż gęst­sza mgło! –
Sto razy tam i sto z powro­tem
Pomię­dzy Krót­ką i Nawro­tem. […]
Dziś w Rio dżdży­sty pol­ski dzień
I pol­skie chmu­ry nie­bo kry­ją.
Jak okręt-wid­mo, okręt-cień,
Dziś Łódź wylą­do­wa­ła w Rio¹.

Ire­na stresz­cza łódz­kie wspo­mnie­nia kon­kret­niej:

Z okien trze­cie­go pię­tra doko­lu­sień­ka nie widać było ani skraw­ka zie­le­ni, za to nie­ba – dużo. Jedy­ne, jakie pamię­tam, to nie­bo przed­wio­śnia zasnu­te mgła­mi i dymem fabrycz­nych komi­nów².

Dłu­go nie rozu­mia­łam, skąd ta lirycz­na nad­rzecz­na mgła Tuwi­ma w mie­ście, któ­re poukry­wa­ło swo­je rze­ki w kana­łach ście­ko­wych. Dopie­ro wspo­mnie­nie Ire­ny to wyja­śnia. Nad mia­stem wisiał smog fabrycz­ny³, srebr­na mgła demo­lo­wa­ła płu­ca, ale ide­al­nie nada­wa­ła się do stwo­rze­nia poetyc­kie­go nastro­ju.

Brat i sio­stra. W histo­rii lite­ra­tu­ry on zosta­nie zapa­mię­ta­ny jako jeden z naj­ory­gi­nal­niej­szych pol­skich poetów, autor szla­gie­ro­wych pio­se­nek i neu­ra­ste­nik – przy oka­zji: zna­my tek­sty Tuwi­ma, nawet jeśli nie zda­je­my sobie z tego spra­wy, co jest chy­ba jego naj­więk­szym suk­ce­sem poetyc­kim.

Śla­dów rodzeń­stwa Tuwi­mów jest w Łodzi spo­ro – do wybo­ru, do kolo­ru. Na szyb­ką wizy­tę – ławecz­ka Tuwi­ma; na czas namy­słu – grób rodzi­ców Ade­li i Izy­do­ra Tuwi­mów na Cmen­ta­rzu Żydow­skim przy Brac­kiej. Dla mnie jed­nak szcze­gól­nie waż­ne są dwa adre­sy. Pierw­szy: Piotr­kow­ska 88, gdzie miesz­kał Izy­dor Kru­kow­ski, lekarz, brat mat­ki Tuwi­ma, Ade­li z Kru­kow­skich. To tu znaj­du­je się bal­kon, z któ­re­go rodzeń­stwo widzia­ło krwa­we mani­fe­sta­cje rewo­lu­cji 1905 roku. Adres dru­gi: Andrze­ja Stru­ga 42 (nie­gdyś Andrze­ja 40), gdzie rodzi­na Tuwi­mów zaj­mo­wa­ła od 1902 roku pięć zim­nych pokoi na trze­cim pię­trze z wido­kiem na nie­bo. Bez pierw­sze­go adre­su praw­do­po­dob­nie nikt nie opi­sał­by jed­ne­go dnia rewo­lu­cji 1905 roku wier­szem, bez dru­gie­go – nie powsta­ły­by Łódz­kie pory roku, wspo­mnie­nia Ire­ny Tuwim, któ­re zali­czam do naj­lep­szych opi­sów mia­sta widzia­ne­go z per­spek­ty­wy klas spo­łecz­nych.

Piotr­kow­ska 88 jest adre­sem sym­bo­licz­nym, prze­po­wia­da­ją­cym przy­szłość w cza­sie, kie­dy nikt jesz­cze nie spo­dzie­wał się kata­stro­fy. Od fron­tu bal­kon wuja, ten, z któ­re­go widać było rewo­lu­cjo­ni­stów-robot­ni­ków i krew wsią­ka­ją­cą w miej­ski bruk w 1905 roku. Bez tego obra­zu z dzie­ciń­stwa Tuwi­ma nie ma poety spo­łecz­nie zaan­ga­żo­wa­ne­go, lewi­cu­ją­ce­go, dru­ku­ją­ce­go w „Robot­ni­ku” wiersz Do pro­ste­go czło­wie­ka, któ­ry o mało nie zapro­wa­dził auto­ra przed sąd. Ale war­to wejść w tę bra­mę, odwró­cić się i spoj­rzeć do góry. Na pierw­szym pię­trze moż­na zoba­czyć kucz­kę, któ­ra jakimś cudem prze­trwa­ła w Łodzi woj­nę. Zdo­bio­na altan­ka na żydow­skie Świę­to Namio­tów, z otwie­ra­nym dachem, któ­ry pozwa­la patrzeć w nocy na wrze­śnio­we gwiaz­dy, jak naka­zu­je tra­dy­cja. Tkwi w kamie­ni­cy Cha­skie­lów, wspar­ta na meta­lo­wych kolum­nach jak sym­bol: przy­po­mi­na, że nie da się unik­nąć prze­zna­cze­nia.

Ire­na i Julian musie­li zosta­wić cho­rą mat­kę w Otwoc­ku w szpi­ta­lu dla ner­wo­wo i psy­chicz­nie cho­rych. Hitle­row­cy bestial­sko zamor­do­wa­li ją w cza­sie likwi­da­cji get­ta, a jej cia­ło wyrzu­ci­li przez okno. Ten sam Tuwim, któ­ry przed woj­ną wyśmie­wał w tek­stach kaba­re­to­wych „żydła­cze­nie”, spro­wa­dził eks­hu­mo­wa­ne cia­ło mat­ki do Łodzi i pisał: „Jest na łódz­kim cmen­ta­rzu, / Na cmen­ta­rzu żydow­skim, / Grób pol­ski mojej mat­ki, / Mojej mat­ki żydow­skiej”. Kamie­ni­ca pod nume­rem 88 jest jak dwie stro­ny meda­lu, awers i rewers, od któ­rych nie da się uciec. Rewo­lu­cja i tra­dy­cja, pol­skość i żydow­skość. Wystar­czy patrzeć.

Andrze­ja Stru­ga 42 to zupeł­nie inna histo­ria. Rodzi­na Tuwi­mów miesz­ka­ła tu przez jede­na­ście lat w towa­rzy­stwie słu­żą­cej Anto­si Roko­sik, anal­fa­bet­ki i wiel­bi­ciel­ki teatru, któ­ra sta­ła się dla nich człon­ki­nią rodzi­ny, niań­ką i powier­nicz­ką sekre­tów. To pię­cio­po­ko­jo­we, choć zim­ne miesz­ka­nie i słu­żą­ca mogą mylić. Azow­sko-Doń­ski Bank Han­dlo­wy, w któ­rym pra­co­wał Izy­dor Tuwim, dopła­cał do czyn­szu, ale kie­dy tyl­ko wybu­chła pierw­sza woj­na świa­to­wa, dopła­ty się skoń­czy­ły, miesz­ka­nie trze­ba było zmie­nić na znacz­nie mniej­sze. Anto­sia doży­ła swo­ich dni „u rodzi­ny”, zmar­ła przed­wcze­śnie.

Mia­sto ufun­do­wa­ło poświę­co­ną poecie tabli­cę pamiąt­ko­wą na fron­cie budyn­ku, ale sama kamie­ni­ca i wygo­da życia w niej nie zmie­ni­ły się od cza­su Tuwi­mów. Podwór­ko stud­nia, po któ­rym głos nie­sie się dwa razy gło­śniej niż poza nim, ciem­no­sza­re mury, czwo­ro­kąt nie­ba, wysłu­żo­na klat­ka scho­do­wa, miesz­ka­nia na wyna­jem. Ire­na opi­sa­ła kamie­ni­cę we wspo­mnie­niach jak żywy orga­nizm, któ­ry rzą­dzi się wła­sny­mi pra­wa­mi: rodzin­ny­mi, sąsiedz­ki­mi, eko­no­micz­ny­mi. Tu Tuwi­mo­wie napraw­dę zro­zu­mie­li, czym jest bie­da. Takich podwó­rek już nie ma, choć bie­da nie znik­nę­ła. Na dole miesz­kał sto­larz cho­ru­ją­cy na gruź­li­cę, któ­ry latem prze­no­sił swój warsz­tat na podwó­rze. Na par­te­rze – Ruchla Cyme­ro­wa z gapią­cą się przez okno cór­ką Sabi­ną, któ­rą mat­ka kar­mi­ła dobrze i strę­czy­ła boga­tym panom. W ofi­cy­nie – Kowal­scy w ducho­cie, bez wodo­cią­gu i zle­wu. Tutaj Ire­na po raz pierw­szy zoba­czy­ła skut­ki zada­wa­nia się z chło­pa­ka­mi: nie­ślub­ne­go syna Bron­ki od Kowal­skich, tutaj Żydów­ka Ruchla obrzu­ci­ła ją pogar­dli­wym sło­wem „Paliacz­ki!”, kie­dy ta odmó­wi­ła cyna­mo­no­we­go cia­sta w pią­tek.

Ire­na we wspo­mnie­niach napi­sa­ła:

Czy pomy­śla­łeś kie­dy o tym, Julecz­ku, że z przy­ro­dą zawar­li­śmy zna­jo­mość bar­dzo póź­no? Że z okien żad­ne­go z naszych łódz­kich miesz­kań nigdy nie widać było drze­wa? To, cze­go zazna­li­śmy we wcze­snym dzie­ciń­stwie „z dzie­dzi­ny przy­ro­dy”, było skar­la­łe, nędz­ne, cho­re?⁴

Praw­do­po­dob­nie spodo­ba­ło­by się jej to, że zaraz obok jej kamie­ni­cy, na rogu Stru­ga i Lipo­wej, powstał w 2018 roku mikro­park z pla­cem zabaw dla dzie­ci. Drze­wia­sty, krza­cza­sty, roślin­ny Skwer im. Ire­ny Tuwim z poświę­co­ną swo­jej patron­ce tabli­cą, o któ­rą dba fun­da­cja Łódz­ki Szlak Kobiet. Bo bez zie­le­ni trud­no żyć w takim mie­ście, praw­da, Ire­no?

A sko­ro zie­leń i zie­lo­ny zapach, znów przy­po­mi­na o sobie hipo­kamp, nie­sfor­ny konik mor­ski. „W let­nie upal­ne popo­łu­dnia jeź­dzi­li­śmy piąt­ką przez opu­sto­sza­łe mia­sto do Hele­no­wa” – pisa­ła Ire­na. „Zie­lo­ną czwór­ką się doje­dzie / Do Zie­lo­ne­go Hele­no­wa / […] Piąt­ka, spod lasu, też zie­lo­na, / Lecz bia­łym pasem prze­dzie­lo­na”⁵ – pisał jej brat. No więc jedzie­my czwór­ką czy piąt­ką? Ale czy to waż­ne?

Czy ktoś sobie o tym przy­po­mi­na, kie­dy czy­ta frag­ment o kolo­ro­wych numer­kach w Kwia­tach pol­skich? Nie sądzę. Być może dla­te­go jed­nym z robot­ni­czych postu­la­tów rewo­lu­cji była powszech­na nauka czy­ta­nia i pisa­nia w języ­ku pol­skim.

A do Hele­no­wa naj­le­piej wybrać się dziś pie­szo. Park wypięk­niał, za wstęp nie trze­ba już pła­cić i na szczę­ście znik­nę­ły klat­ki z mał­pa­mi i niedź­wie­dzia­mi, któ­re oglą­da­ło rodzeń­stwo. Ire­na i Julian wte­dy jesz­cze nie wie­dzie­li, że zoba­czą w swo­im życiu i Rio de Jane­iro, i Wyspy Fry­zyj­skie, a tęsk­nić będą za świa­tem, któ­ry znik­nął. Przy oka­zji poby­tu w Hele­no­wie war­to pójść też kawa­łek dalej, za Źró­dło­wą. Wzdłuż Łód­ki do Par­ku Oca­la­łych. Bo rodzi­na Tuwi­mów to rów­nież część innej histo­rii: pol­skiej i żydow­skiej.

¹ J. Tuwim, Kwia­ty pol­skie, War­sza­wa: Spół­dziel­nia Wydaw­ni­cza „Czy­tel­nik”, 1949, s. 51.

² I. Tuwim, Łódz­kie pory roku, War­sza­wa: Spół­dziel­nia Wydaw­ni­cza „Czy­tel­nik”, 1979, s. 70.

³ Inspi­ra­cję do zro­zu­mie­nia tego, co czy­tam, zawdzię­czam Toma­szo­wi Cie­śla­ko­wi z Uni­wer­sy­te­tu Łódz­kie­go.

⁴ I. Tuwim, Łódz­kie pory roku, s. 86.

⁵ J. Tuwim, Kwia­ty pol­skie, s. 52.