Wykład inauguracyjny na 6. Światowy Kongres Tłumaczy Literatury Polskiej

Sza­now­ni Pań­stwo, nie będzie reto­rycz­ną prze­sa­dą, jeśli powiem, że wygła­sza­nie tego wykła­du to dla mnie nie tyl­ko ogrom­ny honor, ale też wiel­ka przy­jem­ność. Kon­gre­sy tłu­ma­czy lite­ra­tu­ry pol­skiej zachwy­ci­ły mnie bowiem od same­go począt­ku nie tyl­ko samą ideą, ale i pew­nym aspek­tem: sta­łem w wia­nusz­ku paru osób, był tam ktoś z Argen­ty­ny, Mon­go­lii, Węgier i Egip­tu – i jedy­nym naszym wspól­nym języ­kiem była pol­sz­czy­zna. Dało mi to nagle poczu­cie – jak­że złud­ne – nie­sły­cha­nej wagi mowy, w któ­rej wyro­słem.

Wszy­scy oni oczy­wi­ście mówi­li ze sto­sow­ny­mi akcen­ta­mi – i to też było nad­zwy­czaj­ne. Angli­cy, Hisz­pa­nie, Fran­cu­zi, Niem­cy zna­ją swój język w wie­lu obcych akcen­tach i jest to może obiek­tem żar­tów, mniej lub bar­dziej wybred­nych, ale jest też prze­cież źró­dłem wspa­nia­łe­go bogac­twa, daje moż­li­wość eks­plo­ro­wa­nia nowych, buj­nych obrze­ży języ­ka, jego kolej­nych moż­li­wo­ści, jakich czę­sto nie jeste­śmy w sta­nie sobie wyobra­zić, dopó­ki ich nie usły­szy­my, dopó­ki nie pozna­my jakie­goś idio­mu prze­nie­sio­ne­go z zupeł­nie innej rze­czy­wi­sto­ści języ­ko­wej i kul­tu­ro­wej, któ­ry w pol­sz­czyź­nie jest świe­ży i zachwy­ca­ją­cy. Jako tłu­ma­cze wie­my wpraw­dzie, że dla idio­mów nale­ży szu­kać odpo­wied­ni­ków, ale cza­sem poku­sa jest zbyt wiel­ka. Anto­nia Lloyd-Jones tak zachwy­ci­ła się pol­skim powie­dze­niem „nie mój cyrk, nie moje mał­py”, że zaczę­ła go uży­wać w swo­ich prze­kła­dach, aż z cza­sem tra­fi­ło ono (zapew­ne nie tą jed­ną dro­gą) do angiel­skie­go języ­ka mówio­ne­go, a nie­któ­rzy jego użyt­kow­ni­cy nawet nie wie­dzą, że to nasza fra­za. Ostat­nio z zasko­cze­niem zna­la­złem „Not my cir­cus, not my mon­keys” w Cam­brid­ge Dic­tio­na­ry.

Ten zachwyt nad pol­sz­czy­zną jako kon­gre­so­wym języ­kiem wspól­nym brał się z głę­bo­kie­go poczu­cia pery­fe­ryj­no­ści. Dziś, kie­dy Pol­ska sta­ła się kra­jem bogat­szym niż kie­dyś i na róż­ne spo­so­by atrak­cyj­nym, kie­dy gości­my wie­lu uchodź­ców i migran­tów, coraz czę­ściej zda­rza się, że sły­szy­my pol­sz­czy­znę odmien­ną, na sty­ku języ­ków. Ale w cza­sach moje­go dzie­ciń­stwa, w prza­śnych latach 90., jeśli ktoś mówił po pol­sku – po pro­stu był Pola­kiem, osta­tecz­nie miał pol­skich rodzi­ców, dziad­ków, żonę lub męża; pomysł, by uczyć się tego dziw­ne­go, trud­ne­go, sze­lesz­czą­ce­go języ­ka bez żad­nych przy­czyn rodzin­nych przy­cho­dził wów­czas do gło­wy bar­dzo nie­licz­nym oso­bom i zapew­ne poło­wa z nich mogła­by zasiąść w tej sali, bo byli to tłu­ma­cze lite­ra­tu­ry.

Pol­sz­czy­zna nie nale­ży wpraw­dzie do „małych języ­ków” – choć jako pol­skie­go pisa­rza zakwa­li­fi­ko­wa­no mnie kie­dyś do takiej kate­go­rii – ale nasza lite­ra­tu­ra powsta­ła w języ­ku histo­rycz­nie pery­fe­ryj­nym, sys­te­ma­tycz­nie nisz­czo­nym przez dwa impe­ria­li­zmy i dwa tota­li­ta­ry­zmy: nie­miec­ki i rosyj­ski. Jest to zresz­tą doświad­cze­nie wspól­ne dla wie­lu naro­dów i języ­ków Euro­py Cen­tral­nej czy Wschod­niej albo – by użyć okre­śle­nia Timothy’ego Sny­de­ra – „skrwa­wio­nych ziem”. Oczy­wi­ście wyko­rze­nia­nie języ­ka i tępie­nie jego lite­ra­tu­ry zna­my z wie­lu czę­ści Euro­py, z Irlan­dii, Bre­ta­nii, Kata­lo­nii czy Kra­ju Basków, ale nigdzie nie były one tak sze­ro­ko zakro­jo­ne, obej­mu­ją­ce tak roz­le­głe tere­ny i tak wie­le naro­dów i języ­ków; żeby zna­leźć takie odpo­wied­ni­ki, musie­li­by­śmy się­gnąć do sko­lo­ni­zo­wa­nej Afry­ki, obu Ame­ryk czy Azji pod­bi­tej przez Zwią­zek Radziec­ki.

I nie mówię tu tyl­ko o spra­wach naj­bar­dziej oczy­wi­stych: zaka­zach uży­wa­nia języ­ków w szko­łach i na uni­wer­sy­te­tach, nisz­cze­niu zbio­rów biblio­tecz­nych, mor­do­wa­niu elit, czy­li o tym wszyst­kim, co widzi­my dziś w Ukra­inie czy w Pale­sty­nie, ale rów­nież o skut­kach dłu­go­fa­lo­wych. W opu­bli­ko­wa­nym nie­daw­no przez „The Guar­dian” czy­tel­ni­czym ran­kin­gu stu naj­wy­bit­niej­szych powie­ści wyda­nych po angiel­sku w środ­ku Euro­py zie­je ogrom­na dziu­ra: po jed­nej stro­nie jest Mann z Cza­ro­dziej­ską górą i Bud­den­bro­oka­mi oraz Sebald z Auster­litz i Pier­ście­nia­mi Satur­na, po dru­giej nie­śmier­tel­ny, jak to ujął Jurij Andru­cho­wycz, „Toł­sto­jew­ski”: Anna Kare­ni­na i Woj­na i pokój, Bra­cia Kara­ma­zow i Zbrod­nia i kara, do tego jesz­cze obo­wiąz­ko­wo Mistrz i Mał­go­rza­ta. Jed­na jedy­na Vir­gi­nia Woolf napi­sa­ła pięć powie­ści, któ­re zna­la­zły się w tym ran­kin­gu – a Pola­cy, Cze­si, Sło­wa­cy, Węgrzy, Chor­wa­ci, Sło­weń­cy, Ser­bo­wie, Bośnia­cy, Rumu­ni, Buł­ga­rzy, Ukra­iń­cy, Bia­ło­ru­si­ni, Litwi­ni, Łoty­sze, Estoń­czy­cy, nie mówiąc już o nie­po­sia­da­ją­cych wła­sne­go pań­stwa twór­cach lite­ra­tu­ry w jidysz, rom­skim, ser­bo­łu­życ­kim, łem­kow­skim czy kaszub­skim – ani jed­nej. Na całym tym bez­mia­rze mapy są dwa wyjąt­ki: Kaf­ka z Pro­ce­sem i Prze­mia­ną, któ­ry jed­nak nie napi­sał ich ani po cze­sku, ani w jidysz, i Con­rad z Jądrem ciem­no­ści, któ­ry nie napi­sał go po pol­sku.

Jeśli kie­dy­kol­wiek to się zmie­ni, a zmie­nić się powin­no, będzie­my to zawdzię­cza­li jed­nej jedy­nej gru­pie ludzi: Pań­stwu. Tłu­ma­czom.

Sytu­acja, w któ­rej dziś się zna­la­złem, jest nie do pozaz­drosz­cze­nia; jestem wpraw­dzie nie tyl­ko pisa­rzem, ale też tłu­ma­czem – jed­nak z doświad­cze­niem i dorob­kiem trans­la­tor­skim skrom­niej­szym niż doro­bek więk­szo­ści z Pań­stwa. Dłu­go więc zasta­na­wia­łem się, czy jest coś nowe­go czy jak­kol­wiek cie­ka­we­go, o czym mógł­bym tu opo­wie­dzieć. I pomy­śla­łem o retrans­la­cji, czy­li prze­kła­dach powsta­ją­cych, kie­dy jed­no (a bywa, że wię­cej niż jed­no) tłu­ma­cze­nie dzie­ła na język doce­lo­wy już ist­nie­je.

Retrans­la­cją zaj­mo­wa­łem się wła­ści­wie od pierw­szych moich prób, od tłu­ma­cze­nia Man­delsz­ta­ma w szko­le śred­niej i Lar­ki­na na stu­diach. Moim napę­dem była wów­czas nie­zgo­da na prze­kła­dy ist­nie­ją­ce, czę­sto kano­nicz­ne (ba, jedy­ne): tro­pi­łem potknię­cia, prze­kła­ma­nia, błę­dy. Dziś, po latach, kie­dy retrans­la­cje sta­no­wią mniej wię­cej poło­wę moich prze­kła­dów, mam na ogół wię­cej poko­ry wobec daw­nych mistrzów, nato­miast wciąż żywię głę­bo­kie prze­ko­na­nie, że tek­sty lite­rac­kie, zwłasz­cza tek­sty wybit­ne, waż­ne nie tyl­ko dla lite­ra­tu­ry i języ­ka, w któ­rych powsta­ły, ale dla całej ludz­ko­ści, muszą być co jakiś czas tłu­ma­czo­ne na nowo, muszą na nowo prze­glą­dać się w lustrze obce­go języ­ka. Jak ujął to Edward Bal­ce­rzan: każ­dy prze­kład ist­nie­je w serii, nawet jeśli jest pierw­szy, bo wów­czas ist­nie­je jako począ­tek serii poten­cjal­nej.

Prze­kła­da­łem ist­nie­ją­ce już wcze­śniej w pol­sz­czyź­nie wier­sze Lar­ki­na i Sand­bur­ga, Opo­wieść wigi­lij­ną Dic­ken­sa i Dokrę­ca­nie śru­by Jame­sa, Wiel­kie­go Gatsby’ego Fit­zge­ral­da i Żywo­ty zwie­rząt Coet­ze­ego, Duszę czło­wie­ka w socja­li­zmie Wilde’a i tek­sty Wil­hel­ma Muel­le­ra do pie­śni z cyklu Win­ter­re­ise Schu­ber­ta, Gdy leżę, kona­jąc i Nie­po­ko­na­ne Faulk­ne­ra. Nie­któ­re z nich ist­nia­ły tyl­ko w jed­nej wer­sji, inne w kil­ku, lep­szych lub gor­szych; cza­sem sam przy­cho­dzi­łem do wydaw­cy z pomy­słem ich wzno­wie­nia, cza­sem przyj­mo­wa­łem zle­ce­nie. Zawsze jed­nak decy­zję podej­mo­wa­łem nie tyl­ko po prze­czy­ta­niu tek­stu, ale i grun­tow­nym zasta­no­wie­niu się, czy umiem wnieść coś nowe­go, czy moja pra­ca nie będzie pra­cą zbęd­ną. I z tego powo­du wie­le takich pro­po­zy­cji odrzu­ca­łem, cza­sem z żalem, na ogół bez żalu.

Mówię o tym wszyst­kim aku­rat Pań­stwu, ponie­waż uwa­żam, że lite­ra­tu­ra pol­ska potrze­bu­je nie tyl­ko trans­la­cji, ale i retrans­la­cji. Zda­ję sobie oczy­wi­ście spra­wę, że – jako autor nadal żyją­cy i w znacz­nej czę­ści nie­prze­tłu­ma­czo­ny – z pozo­ru nie powi­nie­nem do tego nawo­ły­wać; prze­ciw­nie, powi­nie­nem nale­gać: „No, dobrze, na szczę­ście ten Mic­kie­wicz, Sło­wac­ki, Prus, Gom­bro­wicz, Schulz, Nał­kow­ska, Rey­mont prze­ło­że­ni, to zaj­muj­cie się tyl­ko nami, żywy­mi, któ­rym jesz­cze moż­na wypła­cić hono­ra­ria!”. Ale było­by to myśle­nie nader ogra­ni­czo­ne. Lite­ra­tu­ra pol­ska – cała zresz­tą lite­ra­tu­ra Euro­py Cen­tral­nej czy Wschod­niej – leci na dwóch skrzy­dłach: sta­rym i nowym; jeśli jed­no z nich będzie cher­la­we, dale­ko nie ule­ci.

Czym róż­nią się prze­kła­dy sta­re od nowych? Wszyst­kim i niczym. Niby są to te same posta­ci, te same wyda­rze­nia, te same mniej wię­cej zda­nia, ale mnó­stwo drob­nych róż­nic spra­wia, że lek­tu­ra jest zupeł­nie inna. I oczy­wi­ście decy­du­ją tu czę­sto gust i kon­cep­cja poszcze­gól­nych tłu­ma­czy, ale są też pra­wi­dło­wo­ści wyni­ka­ją­ce z danej epo­ki, z jej moż­li­wo­ści, ogra­ni­czeń i oby­cza­jów.

Posta­ram się o tym opo­wie­dzieć, korzy­sta­jąc zresz­tą w dużej czę­ści z posło­wi do moich tłu­ma­czeń. Tak, uwiel­biam posło­wia i uwiel­biam przy­pi­sy (poza oczy­wi­ście taki­mi, któ­re są wyra­zem kapi­tu­la­cji tłu­ma­cza: „nie­prze­tłu­ma­czal­na gra słów”). Moja miłość do przy­pi­sów się­ga cza­sów naj­daw­niej­szych doświad­czeń czy­tel­ni­czych, kie­dy prze­dzie­ra­łem się przez książ­ki mło­dzie­żo­we z biblio­tecz­ki mojej mat­ki, wyda­wa­ne w latach 50. i 60. Uwa­ża­no wów­czas, bar­dzo słusz­nie, że mło­dy czy­tel­nik poprzez lek­tu­ry roz­wi­ja swo­ją wie­dzę o świe­cie. Ale co z czy­tel­ni­kiem sta­rym, czy­tel­ni­kiem w śred­nim wie­ku? Tak samo. Kie­dy dali­śmy sobie wmó­wić, kie­dy uwie­rzy­li­śmy, że doro­śli nie uczą się nicze­go z lite­ra­tu­ry pięk­nej? Albo że zna­ją, że mają obo­wią­zek znać wszyst­kie sło­wa, alu­zje histo­rycz­ne, kon­tek­sty innych epok i kul­tur? Nie czy­tam po to, żeby wciąż dowia­dy­wać się tego, co już wiem; czy­tam, żeby posze­rzać gra­ni­ce swo­je­go świa­ta. Dla­te­go chcę przy­pi­sów.

Tu pozwo­lę sobie na małą notat­kę na mar­gi­ne­sie czy przy­pis wła­śnie. Nie będzie myślą nową ani ory­gi­nal­ną, że róż­ne języ­ki mają na tłu­ma­cze­nie roz­ma­ite okre­śle­nia – i że sta­no­wią one zara­zem świa­dec­two róż­no­ra­kie­go myśle­nia o tym pro­ce­sie.

Trans­la­tio, jak pol­ski ‘prze­kład’, ozna­cza, że coś leża­ło w jed­nym miej­scu (języ­ku) i zosta­ło ‘prze­nie­sio­ne’, ‘prze­ło­żo­ne’ w dru­gie miej­sce (czy język). Podob­ne jest litew­skie ver­ti­mas, czy­li ‘obró­ce­nie cze­goś na dru­gą stro­nę’: tekst leży mniej wię­cej w tym samym miej­scu, ale trze­ba go obró­cić (co przy­wo­dzi na myśl pięk­ną meta­fo­rę, że książ­ka prze­kła­da­na na wie­le języ­ków jest cią­gle obra­ca­na i tak powo­li toczy się po mapie świa­ta). Trzon ver­sti to rów­nież obró­ce­nie stro­ni­cy w książ­ce czy ski­by płu­giem (wszy­scy zna­my trud tej orki; ver­sti to zresz­tą rów­nież harów­ka), a tak­że oba­le­nie wład­cy, wyrwa­nie drze­wa z korze­nia­mi czy zruj­no­wa­nie (jak pol­skie: ‘obró­cić w gru­zy’). Takie prze­kła­dy też wszy­scy zna­my, nie­ste­ty.

Tra­duc­ción ozna­cza ‘prze­pro­wa­dza­nie’ – i myślę, że dla każ­de­go z Pań­stwa, każ­de­go z nas, ma to głęb­szy sens; jeśli pro­wa­dzi­my sta­do słów jak sta­do zwie­rząt, wie­my, że nie da się ich po pro­stu prze­ło­żyć na inne miej­sce jak kamie­nia czy młot­ka; nie­któ­re z nich wierz­ga­ją, inne idą pod prąd, ucie­ka­ją na boki, tak że trze­ba ich dłu­go szu­kać po bez­dro­żach; a cza­sem nawet z żalem stwier­dzić, że stra­ci­li­śmy je bez­pow­rot­nie.

Nider­landz­kie ver­ta­len to ‘prze-powie­dzieć, powie­dzieć na nowo’. Tekst został już wypo­wie­dzia­ny, ale musi­my go wymó­wić raz jesz­cze, innym gło­sem.

I wresz­cie – choć nie wyczer­pu­je to z pew­no­ścią ety­mo­lo­gicz­nych meta­for – pol­skie „tłu­ma­cze­nie”, czy­li obja­śnia­nie komuś, kto nie poj­mu­je; nie­co, przy­zna­ję, pro­tek­cjo­nal­ne, ale doty­ka­ją­ce rów­nież waż­nej spra­wy: tłu­macz musi spra­wić, że czy­tel­nik coś zro­zu­mie, a zatem – przy­kra kon­sta­ta­cja – musi to naj­pierw sam zro­zu­mieć.

A zatem: kie­dy sia­dam do tłu­ma­cze­nia nowej książ­ki, nie wiem poło­wy, cza­sem dwóch trze­cich tego, co w tych przy­pi­sach umiesz­czę; uczę się inne­go świa­ta, jestem roz­bit­kiem na obcej, bez­lud­nej wyspie (no, jeśli autor żyje, to jeste­śmy tam razem) i muszę przez tę wyspę prze­pro­wa­dzić czy­tel­ni­ków. Przy­pi­sy i posło­wia są nie tyl­ko moim darem dla nich, dro­go­wska­za­mi i zna­ka­mi, ale też zapi­sem mojej podró­ży, mojej podró­ży edu­ka­cyj­nej przez książ­kę. Wszy­scy wie­my, że trud­no sobie wyobra­zić lek­tu­rę tek­stu głęb­szą niż ta, któ­rą prze­pro­wa­dza tłu­macz – i niech świa­dec­two tej lek­tu­ry zosta­nie utrwa­lo­ne i słu­ży wszyst­kim.

Nowe prze­kła­dy zawsze wyma­ga­ją jakie­goś uspra­wie­dli­wie­nia. Nie ma sen­su sia­dać do nich bez powo­du. Cze­mu zatem tłu­ma­czy­my ponow­nie?

Naj­ła­twiej­sza – i zara­zem naj­mniej inte­re­su­ją­ca – odpo­wiedź brzmi: ponie­waż poprzed­ni prze­kład był zły. Nie­udol­ny, sko­pa­ny, w cało­ści lub w istot­nej czę­ści. Powo­dem, dla któ­re­go posta­no­wi­łem tłu­ma­czyć The Turn of the Screw Henry’ego Jame­sa, był już sam tytuł jedy­ne­go dotych­cza­so­we­go pol­skie­go prze­kła­du, pasu­ją­cy raczej do tanie­go hor­ro­ru niż do jed­nej z naj­do­sko­nal­szych opo­wie­ści nie­sa­mo­wi­tych w histo­rii lite­ra­tu­ry: W klesz­czach lęku. Choć oczy­wi­ście na tym mój pro­blem z tym tłu­ma­cze­niem się nie koń­czył, a dopie­ro zaczy­nał.

Jed­nak nie tak czę­sto mamy do czy­nie­nia z sytu­acją, w któ­rej wybit­ne dzie­ła kla­sy­ki mają tyl­ko jed­no tłu­ma­cze­nie i jest ono tak nie­uda­ne, że doma­ga się popra­wy. Co, jeśli poprzed­ni prze­kład jest dobry?

Zacznij­my od obiek­tyw­nych nie­moż­li­wo­ści.

Po pierw­sze, daw­ni tłu­ma­cze cza­sem nie dys­po­no­wa­li wła­ści­wym tek­stem. Zda­rza się, że wie­le lat od pre­mie­ry książ­ka uka­zu­je się w for­mie peł­niej­szej – co z pew­no­ścią zna­ją z doświad­cze­nia ci z Pań­stwa, któ­rzy prze­kła­da­li utwo­ry oka­le­czo­ne przez PRL-owską cen­zu­rę. Kie­dy Wil­de zło­żył Por­tret Doria­na Graya w redak­cji „Lippincott’s Mon­th­ly Maga­zi­ne”, redak­tor, nie pyta­jąc go o zda­nie, wyciął obszer­ne frag­men­ty jako nie­oby­czaj­ne; Wil­de póź­niej wpraw­dzie znacz­nie roz­bu­do­wał tekst, ale pozo­sta­wił ubyt­ki – któ­re Nicho­las Fran­kel, opie­ra­jąc się na zacho­wa­nym maszy­no­pi­sie nade­sła­nym do redak­cji, uzu­peł­nił dopie­ro w roku 2011, sto dwa­dzie­ścia lat od pierw­sze­go wyda­nia.

Cza­sem jed­nak wpro­wa­dzo­ne zmia­ny były sub­tel­niej­sze. Nie­po­ko­na­ne Faulk­ne­ra to powieść zło­żo­na wtór­nie z opo­wia­dań publi­ko­wa­nych w pra­sie: za pod­sta­wę posłu­ży­ły stro­ni­ce z pism (z „uła­dzo­ną” przez redak­cje inter­punk­cją, osła­bio­nym dia­lek­tem i cen­zu­rą oby­cza­jo­wą), na któ­re autor naniósł odręcz­nie dopi­ski. Jeśli zmian było wię­cej, wystu­ki­wał nowe frag­men­ty na maszy­nie, przy czym cza­sem robił to za nie­go kto inny. Taki tekst uka­zał się jesie­nią 1937 roku i sta­no­wił pod­sta­wę pierw­sze­go – i jedy­ne­go na lata – pol­skie­go prze­kła­du z 1961 roku. Dopie­ro wie­lo­let­nia pra­ca licz­nych spe­cja­li­stów pozwo­li­ła stwo­rzyć tekst moż­li­wie naj­bliż­szy Faulk­ne­ro­wi i jego pisar­stwu, zacho­wu­ją­cy oso­bli­wo­ści lek­sy­kal­ne i inter­punk­cyj­ne, spe­cy­ficz­ne for­my dia­lo­gów czy fone­tycz­ny zapis dia­lek­tów – uka­zał się on w roku 1991 i to z nie­go korzy­sta­łem w mojej retrans­la­cji.

Po dru­gie, trze­ba pamię­tać, że daw­ni tłu­ma­cze pra­co­wa­li w zupeł­nie innych warun­kach: za żela­zną kur­ty­ną i bez Google’a. Nawet jeśli mie­li dostęp do nati­ve spe­ake­rów, zna­jo­ma z Berk­shi­re nie­ko­niecz­nie rozu­mia­ła dia­lekt czar­nych z ame­ry­kań­skie­go Połu­dnia, a kole­ga z Nowe­go Jor­ku – sub­tel­no­ści wik­to­riań­skiej ety­kie­ty. Kie­dy mój mąż, Piotr Tar­czyń­ski, tłu­ma­czył Świa­tłość w sierp­niu, w któ­rej Lena kupu­je sobie sar­di­nes in oil, spę­dził dłuż­szy czas na bada­niu całej histo­rii ame­ry­kań­skie­go prze­twór­stwa ryb­ne­go, żeby dowie­dzieć się, czy były to sar­dyn­ki w ole­ju czy w oli­wie (co jest szcze­gó­łem, jak sądzę, nie­spe­cjal­nie zmie­nia­ją­cym wymo­wę powie­ści, a nawet tej sce­ny); ale mógł to zro­bić – i to nie rusza­jąc się od biur­ka.

Dopó­ki nie zabra­łem się do Opo­wie­ści wigi­lij­nej Dic­ken­sa, nie mia­łem poję­cia, że jest to głos w spra­wie bar­dzo kon­kret­nych ustaw praw­nych, gło­so­wa­nych w angiel­skim par­la­men­cie w pierw­szej poło­wie XIX wie­ku, tekst bez mała publi­cy­stycz­ny. Sia­da­jąc do Nie­po­ko­na­ne­go Faulk­ne­ra, nie wie­dzia­łem, jak waż­na jest tam chro­no­lo­gia bitwy sece­syj­nej, jakich cwa­nych zabie­gów doko­nu­je autor, żeby pew­ne chwa­leb­ne histo­rie przy­pi­sać Połu­dniu, choć nale­żą one do pamię­ci Pół­no­cy. Nie wie­dzia­łem też, że strasz­li­wy obraz wysy­pi­ska popio­łów w Queens odma­lo­wa­ny przez Fit­zge­ral­da w Wiel­kim Gats­bym przy­czy­nił się do prze­ro­bie­nia tego tere­nu na park Flu­shing Meadows-Coro­na. Poprzed­nie tłu­ma­cze­nia na to mnie nie przy­go­to­wa­ły – i nawet nie wiem, czy poprzed­ni tłu­ma­cze byli tego wszyst­kie­go świa­do­mi.

Pra­co­wa­li­śmy z Pio­trem nad tłu­ma­cze­nia­mi Faulk­ne­ra rów­no­le­gle, sie­dząc przy biur­kach naprze­ciw­ko sie­bie; i zda­rzy­ło się nam, że jed­ne­go dnia z pol­skiej mapy wymy­ślo­ne­go hrab­stwa Yok­na­pa­taw­pha wyma­za­li­śmy dwie miej­sco­wo­ści. W As I Lay Dying Tull jedzie spa­lo­ną słoń­cem dro­gą i mówi: „A rat­tling wagon is migh­ty dry weather, for a Bird­sell”. Ewa Życień­ska prze­ło­ży­ła to: „Jak wóz tur­ko­cze, to już wiel­ce sucho jak na Bird­sell”. Ale bird­sell to mar­ka wozu, reso­ro­wa­ne fer­ra­ri wśród fur­ma­nek, czy­li: „Jak się ma bird­sel­la, to takie tur­ko­ta­nie wozu zna­czy okrut­nie suchą pogo­dę”.

Z kolei w Świa­tło­ści w sierp­niu Lena szu­ka ojca swe­go dziec­ka i „some­bo­dy down at Samson’s told her the­re is a fel­low named Burch”. W prze­kła­dzie Słom­czyń­skie­go „ktoś w Sam­son powie­dział” – tyle że Sam­son to oso­ba, far­mer i skle­pi­karz. Ktoś jej to powie­dział „u Sam­so­na”, w jego skle­pie. I tu aku­rat wia­do­mo, że „at Samson’s” ozna­cza co inne­go niż „in Sam­son”.

I tu pozwo­lę sobie znów na przy­pis czy dygre­sję; w każ­dym kra­ju mamy swój trans­la­tor­ski pan­te­on, wiel­kie, dostoj­ne sła­wy z prze­szło­ści. W Pol­sce, z nie­licz­ny­mi wyjąt­ka­mi jak Zofia Chą­dzyń­ska czy Maria Skib­niew­ska, jest to pan­te­on męski. Tak się zło­ży­ło, że w naszym pro­jek­cie faulk­ne­row­skim Piotr tłu­ma­czył po takiej wiel­kiej sła­wie, Macie­ju Słom­czyń­skim, a ja po Ewie Życień­skiej – autor­ce wie­lu prze­kła­dów, ale raczej zapo­mnia­nej. Róż­ni­ce były ogrom­ne; Życień­skiej zda­rzy­ło się raz czy dwa omi­nąć jakiś ury­wek, ale widać, że była to pomył­ka – coś, co zda­rza się w przy­pad­ku tek­stów auto­rów czę­sto sto­su­ją­cych reto­rycz­ne powtó­rze­nia. Z kolei u Słom­czyń­skie­go pomi­nięć było znacz­nie wię­cej i były one stra­te­gicz­ne: po pro­stu opusz­czał miej­sca, któ­re trud­no mu było zro­zu­mieć i oddać w pol­sz­czyź­nie. Tłu­macz­ka była wni­kliw­sza, jej tekst był lep­szy, bar­dziej zniu­an­so­wa­ny… ale cza­sy były, jakie były. To przy­po­mi­na, że musi­my kry­tycz­nie myśleć nie tyl­ko o daw­nych prze­kła­dach, ale i o naszych pan­te­onach.

Ale wróć­my do naszej listy powo­dów, dla któ­rych nale­ży tłu­ma­czyć po raz kolej­ny.

Po trze­cie, ist­nie­je nie tyl­ko tekst dzie­ła, ale i wszyst­ko, co się wyda­rza, rok po roku, deka­da po deka­dzie, wokół jego recep­cji. Arcy­dzie­ła lite­ra­tu­ry uka­zu­ją się w wyda­niach kry­tycz­nych; nara­sta­ją wokół nich nie­zli­czo­ne tek­sty wpro­wa­dza­ją­ce nowe inter­pre­ta­cje, wyja­śnia­ją­ce zawi­ło­ści chro­no­lo­gii, alu­zje poli­tycz­ne czy lite­rac­kie. Dla czy­tel­ni­ków ory­gi­na­łu były nie­gdyś mniej lub bar­dziej oczy­wi­ste; ale po upły­wie wie­lu dekad i w innej kul­tu­rze sta­ją się nie­zro­zu­mia­łe; wię­cej: czy­tel­nik cza­sem nie ma poję­cia, że jest tu ukry­ty jakiś rodzy­nek.

Bywa, że cho­dzi tyl­ko o doda­tek – ale bywa, że o spra­wy zasad­ni­cze. Czy­tel­ni­ko­wi, któ­ry nie prze­szedł w ame­ry­kań­skiej szko­le przez szcze­gó­ło­wy kurs histo­rii woj­ny sece­syj­nej, trud­no zro­zu­mieć Nie­po­ko­na­ne Faulk­ne­ra i to, jak por­tre­tu­je tam kolej­ne fazy kon­flik­tu. A tym bar­dziej to, że cza­sem celo­wo fał­szu­je rze­czy­wi­stość: jak w opo­wie­ści o bra­wu­ro­wej kra­dzie­ży loko­mo­ty­wy przez połu­dniow­ców, pod­czas gdy była to słyn­na akcja Pół­no­cy. Dopie­ro solid­na pod­bu­do­wa histo­rycz­na pozwa­la pojąć w peł­ni prze­mia­ny moty­wa­cji boha­te­rów w zmie­nia­ją­cych się oko­licz­no­ściach.

The Turn of the Screw Henry’ego Jame­sa przez lata było uwa­ża­ne za opo­wieść o duchach drę­czą­cych guwer­nant­kę w angiel­skim zamczy­sku; w 1934 Edmund Wil­son za spra­wą oso­bi­stych doświad­czeń z dzie­ciń­stwa, kie­dy to zaj­mo­wa­ła się nim zabu­rzo­na psy­chicz­nie opie­kun­ka, wysnuł teo­rię alter­na­tyw­ną: u Jame­sa duchy nie ist­nie­ją, wszyst­ko to dzie­je się w gło­wie głów­nej boha­ter­ki, zner­wi­co­wa­nej guwer­nant­ki, stop­nio­wo popa­da­ją­cej w obłęd. Czy tak jest w isto­cie? Czy taka była inten­cja auto­ra? Nie wiem. Ale wiem, że dziś jest to jed­na z naj­waż­niej­szych inter­pre­ta­cji tek­stu, któ­rej autor pierw­sze­go pol­skie­go prze­kła­du – z roku 1989 – naj­wy­raź­niej nie znał albo nie uwa­żał jej za istot­ną, bo nie sta­rał się zacho­wać w tłu­ma­cze­niu ambi­wa­len­cji zacho­wu­ją­cej obie te ścież­ki rozu­mie­nia tek­stu. Co dało się sto­sun­ko­wo łatwo napra­wić.

Przy­kła­dów na to, cze­go się może­my dowie­dzieć z opra­co­wań nauko­wych, jest oczy­wi­ście mnó­stwo, ale podam jesz­cze jeden, bo poka­zu­je on, jak powo­li wie­dza prze­są­cza się do kolej­nych tłu­ma­czeń.

Dla Fran­ci­sa Scot­ta Fit­zge­ral­da mod­ne prze­bo­je, plot­ki, tema­ty roz­mów nie były bła­host­ka­mi: pro­wa­dził spe­cjal­ne zeszy­ty, w któ­rych noto­wał bie­żą­ce mody, żeby póź­niej sto­so­wać je w tek­stach zgod­nie z praw­dzi­wą chro­no­lo­gią epo­ki. Kie­dy Ariad­na Dem­kow­ska-Boh­dzie­wicz w 1962 roku prze­kła­da­ła Wiel­kie­go Gatsby’ego, nie mogła wie­dzieć, czym jest odgry­wa­na na przy­ję­ciu u Gatsby’ego Jaz­zo­wa histo­ria świa­ta Vla­di­mi­ra Tostof­fa, bo wyśle­dził to dopie­ro dwa­dzie­ścia pięć lat póź­niej Dar­rel Man­sell. Według powie­ści utwór w maju poprzed­nie­go – a zatem 1921 – roku został ode­gra­ny z wiel­kim powo­dze­niem w Car­ne­gie Hall, ale maj nie nale­żał do sezo­nu kon­cer­to­we­go w Car­ne­gie Hall, za to w listo­pa­dzie ode­gra­no tam Tako rze­cze Zara­tu­stra Richar­da Straus­sa. Fit­zge­rald w swo­jej powie­ści sta­rał się poka­zać upa­dek epo­ki, któ­ra zastę­pu­je daw­ną wiel­ką (i euro­pej­ską) sztu­kę mod­ny­mi ame­ry­kań­ski­mi pod­rób­ka­mi – rezy­den­cja Gatsby’ego to pod­rób­ka nor­mań­skie­go mero­stwa, a salo­nik jed­nej z boha­te­rek to nie­uda­na, drob­no­miesz­czań­ska imi­ta­cja Wer­sa­lu. Nie wiem, czy Fit­zge­rald uznał za ana­lo­gicz­ną pod­rób­kę słyn­ny utwór Straus­sa, czy tyl­ko jego jaz­zo­wą prze­rób­kę, czy może, jak suge­ru­je Man­sell, zmie­nił zda­nie w trak­cie pisa­nia – mniej­sza o to. Z począt­ku kom­po­zy­tor miał się nazy­wać Leo Epste­in (co dziś nabra­ło­by inne­go zna­cze­nia), sta­nę­ło na Vla­di­mi­rze Tostof­fie, czy­li, jak się moż­na spo­dzie­wać, jakimś rosyj­skim emi­gran­cie. Czy jest to klu­czo­we dla zro­zu­mie­nia powie­ści? Nie. Ale autor umie­ścił tam żar­cik dla czy­tel­ni­ków ory­gi­na­łu i nie chcia­łem pozba­wić tego czy­tel­ni­ków prze­kła­du, bo takie drob­ne przy­jem­no­ści skła­da­ją się w całość przy­jem­no­ści lek­tu­ry, więc pół wie­ku po pierw­szym prze­kła­dzie, w 2012 roku umie­ści­łem tę infor­ma­cję w przy­pi­sie. Ale umknę­ło mi coś jesz­cze. Trzy­na­ście lat póź­niej, w 2025 roku, Maciej Świer­koc­ki w nowym tłu­ma­cze­niu napi­sał, że to utwór „Vla­di­mi­ra Konio­bi­ty­zof­fa” – rze­czy­wi­ście, to toss off ozna­cza ‘mastur­bo­wać się’ (choć sam pew­nie wybrał­bym coś krót­sze­go, Ona­nof­fa czy Mastur­bof­fa), ale tos­sed off to rów­nież ktoś odrzu­co­ny, a zatem Prze­gry­woff. Tak oto, rów­no sto lat od pre­mie­ry powie­ści, wraz z trze­cim prze­kła­dem pol­scy czy­tel­ni­cy dosta­li kolej­ną war­stwę rozu­mie­nia ory­gi­na­łu.

I tak docho­dzi­my do argu­men­tu czwar­te­go. Język się zmie­nia – pięć­dzie­siąt, sie­dem­dzie­siąt, sto lat temu innym języ­kiem mówi­li zarów­no tłu­ma­cze, jak i ich czy­tel­ni­cy. Mój ulu­bio­ny przy­kład to tłu­ma­cze­nie jed­nej z powie­ści Aldo­usa Hux­leya, któ­re się uka­za­ło tuż po dru­giej woj­nie świa­to­wej: boha­te­ro­wie piją tam „jałow­ców­kę z lemo­nia­dą”. Czy­li dżin z toni­kiem. To wynik wiel­kie­go pro­ce­su – obec­ne­go nie tyl­ko w pol­sz­czyź­nie – zwią­za­ne­go z glo­bal­nym wpły­wem języ­ka i kul­tu­ry anglo-ame­ry­kań­skiej. Przy czym, co cie­ka­we, lemo­nia­da też prze­cież nie jest sło­wem pol­skim; nie­zna­ny wów­czas sze­rzej tonic rodem z angiel­skie­go Radżu został zastą­pio­ny sło­wem, któ­re przez cały wiek XIX wystę­po­wa­ło jako bliż­sza wer­sji wło­skiej i fran­cu­skiej limo­nia­da i bliż­sza angiel­skiej lemo­nia­da. Tłu­ma­czy­li­śmy zatem nie tyl­ko błęd­nie, ale rów­nież z obce­go na obcy.

Bar­dzo rzad­ko zda­rza­ją się przy­pad­ki odwrot­ne: utra­ta jakie­goś angiel­skie­go ter­mi­nu. W prze­kła­dzie Wiel­kie­go Gatsby’ego z 1962 roku Dem­kow­ska-Boh­dzie­wicz uży­wa okre­śle­nia bootleg­ger, któ­re w cza­sach pro­hi­bi­cji prze­szło z pra­sy ame­ry­kań­skiej do pol­skiej. Pierw­szy numer tablo­idu „Taj­ny Detek­tyw” ze stycz­nia 1931 roku miał na okład­ce śpią­cą pięk­ność, nad któ­rą pochy­la­ło się dwóch poli­cjan­tów, opa­trzo­ną napi­sem: „Przy­ja­ciół­ka «bootleg­ge­rów»”. To sło­wo z cza­sem wypa­dło ze słow­ni­ka i dziś odda­je­my je po pro­stu jako „prze­myt­ni­ków alko­ho­lu”.

Ale oczy­wi­ście język prze­ży­wa zmia­ny nie tyl­ko lek­sy­kal­ne; orto­gra­fię i inter­punk­cję moż­na uwspół­cze­śnić poprzez uważ­ną redak­cję, trud­no jed­nak usu­nąć wszyst­kie zna­ki epo­ki. Kie­dyś zosta­łem popro­szo­ny o przej­rze­nie i uwspół­cze­śnie­nie doko­na­ne­go w latach 50. prze­kła­du Dok­to­ra Jekyl­la i pana Hyde’a Ste­ven­so­na. Było to kuszą­ce, bo wer­sja ta – też zresz­tą retrans­la­cja, bo pierw­sze pol­skie tłu­ma­cze­nie uka­za­ło się w roku 1909 – wyszła spod ręki Tade­usza Jana Deh­ne­la, skąd­inąd kuzy­na moje­go dziad­ka. Prze­czy­ta­łem tekst, widzia­łem tam jakieś moż­li­wo­ści drob­nych popra­wek, ale nie mia­łem wte­dy cza­su, żeby przy­jąć to zle­ce­nie; w grun­cie rze­czy jed­nak wie­dzia­łem, że musiał­bym zmie­nić albo bar­dzo mało, co mija­ło­by się z celem, albo wła­ści­wie musiał­bym prze­ło­żyć tekst na nowo. Było­by to zaś oszu­stwem – zła­ma­niem praw daw­ne­go tłu­ma­cza i sprze­nie­wie­rze­niem się całe­mu ducho­wi epo­ki, w któ­rej ten kon­kret­ny prze­kład powstał.

I tu docho­dzi­my do argu­men­tu ostat­nie­go, numer pięć: uzu­su trans­la­tor­skie­go. W każ­dej epo­ce wyda­je się nam, że tłu­ma­czy­my w spo­sób moż­li­wie wier­ny i prze­zro­czy­sty, sta­ra­my się jak naj­mniej dodać do ory­gi­na­łu, nicze­go nie prze­kła­mać. I zawsze się myli­my. Bo taki prze­kład, ode­rwa­ny od cza­sów, w któ­rych powsta­je, jest nie­moż­li­wy. Kul­tu­ra, kul­tu­ra lite­rac­ka, język ist­nie­ją w cza­sie. I czę­ścią tego są nor­my trans­la­tor­skie.

Pół wie­ku i wiek temu pol­scy tłu­ma­cze prze­kła­da­li imio­na – i nie cho­dzi mi tu o, daj­my na to, imio­na i nazwi­ska mówią­ce z osiem­na­sto­wiecz­nej kome­dii, tyl­ko o zupeł­nie zwy­czaj­nych boha­te­rów pro­zy. Tyle że nie każ­de imię ma swój pol­ski odpo­wied­nik, więc wśród Janów, Kata­rzyn i Toma­szów poja­wiał się cza­sem jakiś Bay­ard albo po pro­stu Bil­ly, bo Bil­ly the Kid jed­nak nigdy nie został Wilu­siem Dzie­cia­kiem.

Zda­rza­ło się też, że przy oka­zji doko­ny­wa­no zmian – w Ani z Zie­lo­ne­go Wzgó­rza, pierw­szym (1912) pol­skim prze­kła­dzie Anne of Gre­en Gables, któ­ry wpły­nął na kolej­ne tłu­ma­cze­nia, przy­ja­ciół­ka Mary­li nazy­wa się Mał­go­rza­ta Lin­de. W ory­gi­na­le to Rachel Lyn­de (‘lajnd’). W Pol­sce funk­cjo­no­wa­ło nazwi­sko Lin­de (nosił je mają­cy szwedz­kie korze­nie pierw­szy wiel­ki pol­ski lek­sy­ko­graf, Samu­el Bogu­mił Lin­de), ale cze­mu Mał­go­rza­ta zamiast Rache­li? Bo w świe­cie tam­te­go prze­kła­du, gdzie kana­dyj­skie far­my są „dwor­ka­mi”, Rache­la koja­rzy­ła­by się po pro­stu żydow­sko, co wpro­wa­dza­ło­by nie­chcia­ny kon­tekst. Na iro­nię zakra­wa fakt, że autor­ką prze­kła­du była pol­ska Żydów­ka, Roza­lia Bernsz­taj­no­wa.

Bernsz­taj­no­wej zda­rza­ło się też pomi­jać obszer­ne frag­men­ty tek­stu, któ­re nie paso­wa­ły jej do idyl­licz­nej książ­ki dla dora­sta­ją­cych panie­nek – albo były zbyt osa­dzo­ne w kana­dyj­skiej rze­czy­wi­sto­ści, albo zbyt bru­tal­ne. Wspo­mi­na­łem wcze­śniej o cen­zu­rze – zda­rza­ło się, że daw­niej­sze tek­sty były wyni­kiem pra­cy nie tyl­ko auto­ra, tłu­ma­cza i redak­to­ra, ale i nad­re­dak­to­ra, czy­li cen­zo­ra wła­śnie. Co cza­sem zazna­cza­no, a cza­sem nie. Jed­nak nie zawsze był to akt narzu­co­ny, skró­ty wpro­wa­dza­li sami tłu­ma­cze. Poże­gna­nie z Afry­ką Karen Bli­xen przez wie­le lat wzna­wia­no w Pol­sce w peł­nej nie­świa­do­mo­ści, że w pierw­szym pol­skim wyda­niu, któ­re uka­za­ło się w serii podróż­ni­czej, tekst znacz­nie okro­jo­no. Bywa­ło, że wyla­ty­wa­ły frag­men­ty zasad­ni­cze. Bra­cia Kara­ma­zow uka­za­li się u nas po raz pierw­szy w roku 1913 – i tłu­macz­ka, pani Beau­pré, uzna­ła, że sce­na z wiel­kim inkwi­zy­to­rem jest po pro­stu bluź­nier­cza, sta­wia cer­kiew i kościół w złym świe­tle. Więc ją usu­nę­ła. Była­by to tyl­ko cie­ka­wost­ka sprzed stu lat, gdy­by nie to, że mamy i dziś pazer­nych wydaw­ców, któ­rzy chcą zaro­bić na sprze­da­wa­niu kla­sy­ki w jak naj­tań­szy spo­sób, się­ga­ją więc po ten prze­kład i wyda­ją powieść bez klu­czo­wej sce­ny – a czy­tel­nik, jeśli to jego pierw­sze zetknię­cie z tą książ­ką, nawet nie wie, że cze­goś tu zabra­kło.

Zasad­ni­czo tłu­ma­cze XIX i XX wie­ku znacz­nie swo­bod­niej poczy­na­li sobie z tek­stem ory­gi­na­łu – dziś mamy nazwę na taki swo­bod­ny prze­kład, „spo­lsz­cze­nie”, tak nazy­wa­my na przy­kład tłu­ma­cze­nia Mic­kie­wi­cza z Schil­le­ra.

Oczy­wi­ście i dziś zda­rza­ją się eks­pe­ry­men­ty lite­rac­kie, eks­plo­ru­ją­ce gra­ni­ce sztu­ki trans­la­tor­skiej. Jacek Dukaj stwo­rzył wer­sję Heart of Dark­ness Con­ra­da zry­wa­ją­cą z tra­dy­cją tłu­ma­cze­nia tytu­łu na Jądro ciem­no­ści; wybrał Ser­ce ciem­no­ści; ale to tyl­ko symp­tom obra­nej tak­ty­ki – Dukaj, któ­ry jest pisa­rzem, nie tłu­ma­czem – przez cały tekst Con­ra­da idzie ścież­ką pomię­dzy angielsz­czy­zną a pol­sz­czy­zną, ze zde­rzeń języ­ków wysnu­wa­jąc nowe sen­sy: dziw­ność świa­ta Kurt­za, w któ­ry wkra­cza Mar­lo­we, sta­je się dziw­no­ścią rów­nież języ­ko­wą, gorącz­ko­wo­ścią, roz­chwia­niem.

Ja z kolei mia­łem przy­jem­ność tłu­ma­czyć (choć to aku­rat nie była retrans­la­cja) Nie­wi­dzial­ne biblio­te­ki, napi­sa­ne wspól­nie przez Moni­cę James, Lawrence’a Lian­ga, Dani­sha She­ikha, Amy Trau­twe­in i ano­ni­mo­we­go Inne­go jako hołd dla Ita­la Calvi­na i Jor­ge­go Luisa Bor­ge­sa oraz ludz­kiej manii kolek­cjo­no­wa­nia ksią­żek. Nie­wi­dzial­ne biblio­te­ki były od począt­ku pomy­śla­ne przez kolek­tyw auto­rów jako dzie­ło otwar­te, któ­re­go każ­dy może uży­wać (na zasa­dach nie­ko­mer­cyj­nych), prze­ra­biać je, dopi­sy­wać swo­je glo­sy. Tak też się sta­ło (choć z uwa­gi na to, że książ­ka zosta­ła opu­bli­ko­wa­na na zasa­dach komer­cyj­nych, musie­li­śmy uzy­skać dodat­ko­we pozwo­le­nie auto­rów): pol­ski prze­kład został powięk­szo­ny o sześć tek­stów, dopi­sa­nych przez Tłu­ma­cza.

W obu jed­nak przy­pad­kach i Dukaj, i ja, nazwa­li­śmy to – już na okład­ce – wła­śnie „spo­lsz­cze­niem”, wokół cze­go toczy­ła się cała dys­ku­sja. Czy­tel­nik od razu wie­dział, że ma do czy­nie­nia z eks­pe­ry­men­tem, a nie zwy­czaj­nym prze­kła­dem.

Nato­miast daw­niej nie bawio­no się w takie sub­tel­no­ści, zmian doko­ny­wa­no po uwa­ża­niu i nigdzie się z nich – nomen omen – nie tłu­ma­czo­no.

Ale jest coś jesz­cze – coś, co nazy­wam „efek­tem pierw­sze­go poko­le­nia”. Wiem, że nie jest on pol­ską spe­cjal­no­ścią, że podob­ny pro­ces zacho­dził (a cza­sem nadal zacho­dzi) w innych kra­jach i lite­ra­tu­rach – co ozna­cza, że ule­gły mu rów­nież star­sze tłu­ma­cze­nia lite­ra­tu­ry pol­skiej, w tym naj­waż­niej­szej naszej kla­sy­ki. Otóż daw­ne prze­kła­dy są na ogół bar­dziej skon­wen­cjo­na­li­zo­wa­ne, łatwiej­sze w lek­tu­rze, wycho­dzą­ce naprze­ciw czy­tel­ni­czym przy­zwy­cza­je­niom.

Kto szu­ka słyn­ne­go, liczą­ce­go tysiąc dwie­ście osiem­dzie­siąt osiem słów „naj­dłuż­sze­go zda­nia lite­ra­tu­ry anglo­ję­zycz­nej” (według Księ­gi Rekor­dów Guines­sa z 1983 roku, choć rekord ten już pobi­to) w pol­skim prze­kła­dzie Absa­lo­mie, Absa­lo­mie… Zofii Kier­szys, ten go nie znaj­dzie. Zosta­ło pocię­te na kawał­ki. To samo spo­tka­ło Pro­usta: Tade­usz Boy-Żeleń­ski wydał pięć tomów W poszu­ki­wa­niu stra­co­ne­go cza­su w koń­cu lat 30. i ówcze­sny narze­czo­ny mojej bab­ci mówił jej, że nie ma sen­su tego czy­tać, bo Boy Pro­usta poćwiar­to­wał. Osta­tecz­nie Boy został zamor­do­wa­ny w cza­sie woj­ny we Lwo­wie przez hitle­row­ców, ręko­pi­sy tłu­ma­cze­nia dwóch ostat­nich tomów prze­pa­dły i całość cyklu uka­za­ła się dopie­ro po woj­nie. W mię­dzy­cza­sie moja bab­cia poślu­bi­ła narze­czo­ne­go, roz­wio­dła się z nim, a on – był to bowiem Julian Rogo­ziń­ski – był jed­nym z dwóch tłu­ma­czy, któ­rzy dokoń­czy­li pra­cę Boya i prze­ło­żył tom ostat­ni, Czas odna­le­zio­ny. Ale bab­cia, o ile mi wia­do­mo, sku­tecz­nie odstra­szo­na, nigdy W poszu­ki­wa­niu stra­co­ne­go cza­su nie prze­czy­ta­ła, bo i trud­no zaczy­nać cykl od ostat­nie­go tomu. Peł­ny nowy prze­kład, doko­na­ny przez kil­ko­ro tłu­ma­czy, uka­zu­je się od roku 2018.

Dziś trud­no usta­lić, czy­ja wola była w tym pro­ce­sie decy­du­ją­ca – samych tłu­ma­czy, redak­to­rek i korek­to­rek, głów­nych redak­to­rów wydaw­nictw, czy może nawet cen­zo­rów, zwal­cza­ją­cych „odchy­le­nia for­ma­li­stycz­ne”.

Nie wie­my też, jakie były moty­wa­cje tej zmia­ny: czy zwią­za­ne z este­ty­ką reżi­mo­wą, czy z poczu­ciem, że pol­scy czy­tel­ni­cy nie są goto­wi na tak trud­ną pró­bę (jeśli dobrze pamię­tam, w ten spo­sób Boy tłu­ma­czył kawał­ko­wa­nie Pro­usta), czy ze „zdro­wo­roz­sąd­ko­wym” prze­ko­na­niem, że „tak się po pro­stu nie pisze i to jakieś wydzi­wia­nie”? Nie­któ­rzy tłu­ma­cze – jak autor­ka pierw­sze­go prze­kła­du Faulk­ne­ra na hisz­pań­ski – wprost pisa­li, że autor cza­sem błą­dzi i „trze­ba go popra­wiać”. W ogó­le czę­sto to wła­śnie kon­cep­cja „popra­wia­nia” ory­gi­na­łu spra­wia, że prze­kład sta­rze­je się naj­bar­dziej. Pani Beau­pré, jak pamię­ta­my, „umo­ral­ni­ła” Dosto­jew­skie­go, a Sta­ni­sław Barań­czak na siłę ure­li­gij­niał Lar­ki­na i dopi­sy­wał mu fra­zy żyw­cem wzię­te z wła­snych wier­szy.

Nawia­sem mówiąc, ten­den­cja ta nie wymar­ła – Krzysz­tof Cie­ślik, tłu­macz Shug­gie­go Baina Dougla­sa Stu­ar­ta, powie­dział dość pro­tek­cjo­nal­nie: „to lite­ra­tu­ra, któ­ra rusza. Jest szcze­ra, dobrze napi­sa­na. Choć ma swo­je wady, część z nich wypro­sto­wa­łem w tłu­ma­cze­niu”. Stu­art może i był debiu­tan­tem, ale książ­ka dosta­ła Booke­ra, nomi­na­cje do sze­re­gu innych nagród i zosta­ła świa­to­wym best­sel­le­rem. Takie „popra­wia­nie” mści się zwłasz­cza w przy­pad­ku arcy­dzieł lite­ra­tu­ry, bo tam czę­sto „napra­wiacz” ma gor­sze lite­rac­kie kom­pe­ten­cje niż autor – i o ile widać to z per­spek­ty­wy dekad, o tyle nie­ko­niecz­nie było widać w cza­sie, kie­dy autor jesz­cze żył, a zwłasz­cza kie­dy był debiu­tan­tem.

Tak czy owak, nawet jeśli nie wie­my, kto i cze­mu „heblo­wał” – by użyć okre­śle­nia Jerze­go Jar­nie­wi­cza – pierw­sze prze­kła­dy, nawet jeśli w róż­nych okre­sach róż­ne książ­ki mogły mieć nie­co inną histo­rię, ówcze­sny pro­ces tłu­ma­cze­nia skut­ko­wał lite­ra­tu­rą uprosz­czo­ną i skon­wen­cjo­na­li­zo­wa­ną.

Doko­ny­wa­ło się to wła­ści­wie na wszyst­kich polach. Wspo­mi­na­łem już o kawał­ko­wa­niu dłu­gich zdań; to samo doty­czy inter­punk­cji czy zapi­su dia­lo­gów.

Podam przy­kła­dy z jed­ne­go tłu­ma­cze­nia: Wiel­kie­go Gatsby’ego. Ariad­na Dem­kow­ska-Boh­dzie­wicz spłasz­cza­ła „zbyt wymyśl­ne” obra­zy, usu­wa­ła oso­bli­wo­ści lek­sy­ki i zapi­su (na przy­kład sto­so­wa­nie wiel­kich liter, któ­re cza­sem tyl­ko odda­wa­ła roz­strze­le­niem dru­ku); czę­ste u Fit­zge­ral­da wyli­cze­nia, prze­dzie­la­ne kolej­ny­mi spój­ni­ka­mi „i” (cza­sem aż sze­ścio­ma), rów­nie dzi­wacz­ne w angielsz­czyź­nie, co w pol­sz­czyź­nie, zastę­po­wa­ła uła­dzo­nym sze­re­giem z prze­cin­ka­mi i koń­co­wym poje­dyn­czym „i”. Ustan­da­ry­zo­wa­ła też mowę posta­ci – z któ­rych wła­ści­wie każ­da mówi spe­cy­ficz­nym języ­kiem, będą­cym prze­dłu­że­niem jej pozy­cji spo­łecz­nej i oso­bi­stej histo­rii. Naj­le­piej widać to na przy­kła­dzie Mey­era Wol­fshie­ma. Mówi on kiep­ską angielsz­czy­zną: z jed­nej stro­ny peł­ną pate­tycz­nych zwro­tów, z dru­giej – peł­ną błę­dów w wymo­wie i skład­ni. Stąd jego „gon­neg­tion” zamiast „con­nec­tion”, „sid” zamiast „said” i tak dalej. Prze­kład pomi­ja te oso­bli­wo­ści jego języ­ka, podob­nie jak popeł­nia­ne prze­zeń błę­dy rze­czo­we (Oxford, czy raczej „Oggs­ford”, to według nie­go nie uni­wer­sy­tet, a col­le­ge). Nie­któ­re porów­na­nia czy uwa­gi wyda­wa­ły się jej chy­ba zbyt śmia­łe albo nie­sto­sow­ne – i tak zazdro­sna kobie­ta na przy­ję­ciu, któ­ra zja­wia się u boku flir­tu­ją­ce­go męża „jak syczą­cy dia­ment” (od razu przy­cho­dzą nam na myśl skrzą­ce się biżu­te­rią damy z lat 20.), u Dem­kow­skiej syczy po pro­stu „jak żmi­ja”, co efek­tow­ną fra­zę zmie­nia w banał; mło­dzi czar­ni męż­czyź­ni, u Fit­zge­ral­da prze­wra­ca­ją­cy „żółt­ka­mi oczu”, u niej prze­wra­ca­ją biał­ka­mi. Kie­dy Nick wybie­ra się do biu­ra Wol­fshie­ma, przyj­mu­je go sekre­tar­ka, „ład­na Żydów­ka”, w prze­kła­dzie po pro­stu „ład­na dziew­czy­na”.

W ten spo­sób zamiar Fit­zge­ral­da – czy­li prze­my­ce­nie peł­no­krwi­stej, śmia­łej, łamią­cej czy­tel­ni­cze przy­zwy­cza­je­nia współ­cze­snej powie­ści pod płasz­czy­kiem banal­ne­go w sumie roman­su dla czy­ta­ją­cych mod­ne cza­so­pi­sma pań z kla­sy śred­niej – stał się mniej widocz­ny. Pol­ski Wiel­ki Gats­by stał się, owszem, przy­stęp­niej­szy – ale czy nasi czy­tel­ni­cy wie­dzie­li, cze­mu oka­zał się tak istot­ny dla dwu­dzie­sto­wiecz­nej lite­ra­tu­ry?

Być może w roku 1962 było to podej­ście wła­ści­we. Jed­nak pyta­nie, któ­re sobie zada­wa­łem pół wie­ku póź­niej, nie ogra­ni­cza­ło się do: „Co Fit­zge­rald chciał tu powie­dzieć?”; brzmia­ło zawsze: „Jak Fit­zge­rald by to napi­sał, gdy­by pisał po pol­sku?”. Jak mówił­by po pol­sku Mey­er Wol­fshiem, żydow­ski imi­grant, kale­czą­cy język? A jak wul­gar­na pro­stacz­ka pani Wil­son? A jak sar­ka­stycz­na pan­na Baker? Gdzie mia­łem szu­kać ich pol­sz­czy­zny? Na żydow­skich Nalew­kach w przed­wo­jen­nej War­sza­wie, w ske­czach o pre­ten­sjo­nal­nych drob­no­miesz­czań­skich paniu­siach, w posta­ci Mło­dzia­ków­ny u Gom­bro­wi­cza?

W prze­ci­wień­stwie do zapew­ne więk­szo­ści z Pań­stwa nie ukoń­czy­łem stu­diów trans­la­tor­skich ani filo­lo­gii obcej, do tłu­ma­cze­nia tra­fi­łem inną dro­gą – jed­ni powie­dzą, że okręż­ną, inni, że bar­dziej bez­po­śred­nią, przy czym jed­ni i dru­dzy będą mie­li rację – poprzez pisa­nie. I dla­te­go od same­go począt­ku byłem w moich prze­kła­dach odważ­ny. Nie­któ­rzy powie­dzie­li­by zapew­ne, że bra­wu­ro­wy, a jesz­cze inni, że prze­szar­żo­wa­łem.

Winię za to po czę­ści moje wła­sne pisar­skie skłon­no­ści; od zawsze pocią­ga­ło mnie to, co nie­stan­dar­do­we, odbie­ga­ją­ce od prze­zro­czy­stej i nud­nej nor­my. Ile­kroć myślę nad nową książ­ką, myślę nad jej języ­kiem; moi boha­te­ro­wie, moi nar­ra­to­rzy nie mówią pol­sz­czy­zną stan­dar­do­wą, nie­na­ce­cho­wa­ną; w ich języ­ku widać kla­sę spo­łecz­ną, epo­kę, cha­rak­ter. Zbie­ram dziw­ne sło­wa, oso­bli­we powie­dzon­ka, prze­trzą­sam sta­re listy i słow­ni­ki. I jako pisarz nie jestem oczy­wi­ście w tym odosob­nio­ny.

Dla­te­go za każ­dym razem, kie­dy pod­cho­dzi­łem do retrans­la­cji, robi­łem to dla­te­go, że mia­łem inną wizję tek­stu doce­lo­we­go. Uwa­ża­łem i uwa­żam, że sko­ro mamy wer­sje „przy­jaź­niej­sze”, war­to teraz te dzie­ła czy­tać w posta­ci dzik­szej, trud­niej­szej do przy­swo­je­nia, bogat­szej: peł­ne – czę­sto już zatar­tych – odnie­sień kul­tu­ro­wych i histo­rycz­nych, języ­ko­wych dzi­wactw, wewnętrz­nych sprzecz­no­ści, neo­lo­gi­zmów.

Przy czym muszę powie­dzieć jasno: nie uwa­żam, że tłu­ma­cze poprzed­nich poko­leń byli głu­pi, nie­udol­ni czy zbęd­ni, a teraz my wjeż­dża­my na bia­łym koniu i wresz­cie „robi­my wszyst­ko jak nale­ży”. Wręcz prze­ciw­nie: jeste­śmy, jako tłu­ma­cze, dłuż­ni­ka­mi naszych poprzed­ni­ków. To ich rozu­mie­nie, osa­dzo­ne w ich epo­ce i w ich języ­ku, prze­pro­wa­dzi­ło nas przez te wspa­nia­łe książ­ki, kie­dy czy­ta­li­śmy i poko­cha­li­śmy je po raz pierw­szy. To oni spra­wi­li, że całe poko­le­nia czy­tel­ni­ków przy­zwy­cza­iły się do pew­ne­go pozio­mu dziw­no­ści i zawi­kła­nia; ba, to przy­zwy­cza­je­nie weszło w krew rów­nież pisa­rzom, któ­rzy upo­wszech­ni­li we wła­snym pisar­stwie dziw­ność Faulk­ne­ra, dziw­ność Via­na, dziw­ność Joyce’a, dziw­ność Bor­ge­sa i Cor­táza­ra, dziw­ność Calvi­na i Pere­ca. Dzię­ki cze­mu dziś kolej­ne poko­le­nie czy­tel­ni­ków – i pisa­rzy, i tłu­ma­czy – może wejść o sto­pień wyżej, o krok bli­żej dziw­no­ści ory­gi­na­łu.

As I Lay Dying Faulk­ne­ra zaczy­na się sce­ną, w któ­rej dwaj bra­cia wra­ca­ją z pola: Darl idzie udep­ta­ną ścież­ką, a Jewel jed­nym susem prze­sa­dza okno sta­rej szo­py i znaj­du­je inną dro­gę przez tę samą rze­czy­wi­stość. Wydep­ta­nej ścież­ce w niczym to nie szko­dzi, nadal tam­tę­dy bie­gnie. Podob­nie jest z nowy­mi i sta­ry­mi prze­kła­da­mi: powsta­nie nowe­go nie wyma­zu­je ani nie unie­waż­nia poprzed­nie­go. Prze­ciw­nie: są współ­ist­nie­ją­cy­mi gło­sa­mi, wizja­mi, inter­pre­ta­cja­mi.

Dla­te­go też – w prze­ci­wień­stwie do tych tłu­ma­czy, któ­rzy nie czy­ta­ją wcze­śniej­szych prze­kła­dów, „żeby się nie zain­spi­ro­wać” – ja czy­tam je zawsze, i to zanim jesz­cze podej­mę się pra­cy. Jak bowiem w prze­ciw­nym razie mógł­bym zde­cy­do­wać, czy mam do zapro­po­no­wa­nia jakąś inte­re­su­ją­cą alter­na­ty­wę, inne odczy­ta­nie, inną for­mę, bliż­szą – w moim poję­ciu – ory­gi­na­ło­wi?

Moje retrans­la­cje powsta­ją w cią­głym dia­lo­gu z poprzed­ni­mi tłu­ma­cze­nia­mi; nie w spo­sób naiw­ny, że jak tam „huge” było prze­ło­żo­ne jako „wiel­ki”, to u mnie musi być „ogrom­ny”, jak­by sło­wa były zło­to­no­śny­mi dział­ka­mi w Klon­di­ke i ten, kto do nich dobiegł pierw­szy, ma na nie wyłącz­ność. Ale w takim sen­sie, że nowy prze­kład może uzu­peł­niać bra­ki sta­re­go, rów­no­cze­śnie swo­bod­niej trak­tu­jąc to, co tam­ten oddał szcze­gól­nie dobrze.

Zapew­ne wie­lu z Pań­stwa zgo­dzi się ze mną, że prze­kład lite­rac­ki to art of losing, sztu­ka tra­ce­nia; czę­sto porów­nu­ję tłu­ma­cze­nie do rato­wa­nia ofiar toną­ce­go stat­ku, powiedz­my: Tita­ni­ca. Dzie­ło lite­rac­kie, zwłasz­cza dzie­ło wybit­ne, jest two­rem tak zło­żo­nym, skom­pli­ko­wa­nym, wie­lo­płasz­czy­zno­wym, że nie da się oca­lić wszyst­kich jego aspek­tów; o ile jed­nak na stat­ku wie­my, że naj­pierw nale­ży rato­wać kobie­ty i dzie­ci, o tyle w przy­pad­ku tek­stu za każ­dym razem będzie to co inne­go: raz brzmie­nie, raz struk­tu­ra for­mal­na, raz nawią­za­nia kul­tu­ro­we – i tak dalej, i tak dalej. Decy­zja, co wsa­dza­my do sza­lup w pierw­szym rzę­dzie, a co ratu­je­my tyl­ko w mia­rę pozo­sta­łych moż­li­wo­ści, jest jed­nym z fun­da­men­tów uda­ne­go prze­kła­du.

Posłu­żę się znów przy­kła­dem z Faulk­ne­ra, z As I Lay Dying.

Tru­izmem jest, że każ­da para języ­ków tu i ówdzie „nie przy­sta­je do sie­bie” – prze­kła­da­my prze­cież nie sło­wa, a całe kon­wen­cje mówie­nia i pisa­nia wła­ści­we dane­mu języ­ko­wi. W angielsz­czyź­nie na przy­kład czę­ściej się sto­su­je stro­nę bier­ną, czę­ściej poda­je zaim­ki „jej”, „jego”, „swo­ją”, a dia­lo­gi są usia­ne „he said”, „she said”, któ­re dla czy­tel­ni­ka ory­gi­na­łu są dość prze­zro­czy­ste, pod­czas gdy w pol­sz­czyź­nie w takim nagro­ma­dze­niu draż­nią. Po pierw­sze dla­te­go, że mamy rodza­je (i jeśli roz­ma­wia na przy­kład dwóch męż­czyzn i kobie­ta, a jed­no z nich mówi „Wła­śnie wró­ci­łam ze skle­pu”, to nie musi­my doda­wać: „powie­dzia­ła Beata”), po dru­gie, kon­wen­cja naka­zu­je róż­ni­co­wa­nie cza­sow­ni­ków: „zapy­tał”, „stwier­dzi­ła”, „zasta­na­wiał się”, „zaata­ko­wał” (sto­su­je­my też bar­dziej sta­ro­mod­ne „rzekł” czy „odpar­ła”, choć prze­cież nigdy nie powie­my do zna­jo­me­go: „cóżeś rzekł?”, tyl­ko „co powie­dzia­łeś?”).

Zazwy­czaj zatem – zgod­nie ze sztu­ką trans­la­tor­ską – owe roz­licz­ne „said” wyci­nam lub pod­mie­niam na wyra­zy bli­sko­znacz­ne. Jed­nak nie w przy­pad­ku As I Lay Dying, bo tam Faulk­ner celo­wo nad­uży­wał „said”, nawet jak na warun­ki angielsz­czy­zny, sto­su­jąc to sło­wo jako refren, nada­ją­cy rytm wypo­wie­dziom, cza­sem z efek­tem dra­ma­tycz­nym, cza­sem komicz­nym. Zresz­tą nie tyl­ko „said” powta­rza się nie­ustan­nie; każ­dy z boha­te­rów zapę­tlo­ny jest we wła­snych sło­wach i fra­zach, któ­re obse­syj­nie powta­rza po wie­le­kroć, nie słu­cha­jąc pozo­sta­łych (i nie patrząc na nich), pod­czas gdy oni nie słu­cha­ją jego i na nie­go nie patrzą, bo powta­rza­ją wła­sne fra­zy. To nie­przy­pad­ko­we; głęb­sza lek­tu­ra poka­zu­je, że jed­nym z zasad­ni­czych tema­tów tej książ­ki jest roz­ziew pomię­dzy mową a rze­czy­wi­sto­ścią. To far­sa i tra­ge­dia gada­ją­cych głów; ich „gada­ni­na idzie sobie w górę cie­niut­ką linij­ką”, niżej zaś kłę­bi się gro­za czy­nów; a jest to gada­ni­na peł­na oszu­ki­wa­nia innych i samo­oszu­ki­wa­nia, czcza i pusta, przez co te same sło­wa trze­ba powta­rzać wie­lo­krot­nie, a i tak nie­wie­le zna­czą.

Tu muszę dodać jesz­cze parę słów o gwa­rze. Z uwa­gi na daw­niej­szą prak­ty­kę „heblo­wa­nia”, usu­wa­ją­ce­go języ­ki nace­cho­wa­ne, w mojej prak­ty­ce retrans­la­tor­skiej zazwy­czaj „pod­krę­ca­łem” język w sto­sun­ku do poprzed­niej wer­sji. Boha­te­ro­wie tej powie­ści mówią w róż­nych reje­strach, choć raczej z pro­sta: star­si far­me­rzy naj­bar­dziej gwa­ro­wo, młod­sze poko­le­nie nie­co mniej; a na przy­kład dok­tor to czło­wiek wykształ­co­ny, któ­ry tyl­ko dosto­so­wu­je się cza­sem do swo­ich roz­mów­ców. Jest to jed­nak język z życia wzię­ty, któ­ry autor znał, przy któ­rym i w któ­rym wyra­stał: coś zasły­sza­ne­go i wpi­sa­ne­go do lite­ra­tu­ry.

Prze­kład zawsze tu kła­mie, bo kła­mać musi. Gwa­ra, „język ludu”, czy to wiej­ski, czy miej­ski, w prze­kła­dzie jest zawsze kon­wen­cją: boha­te­ro­wie Faulk­ne­ra nie mówią po pol­sku i nie mówią wiej­ską pol­sz­czy­zną z lat mię­dzy­woj­nia. Jed­nak tłu­macz, któ­ry wziął­by się do pra­cy nad As I Lay Dying w roku 1930, mógł­by korzy­stać – podob­nie jak autor – z wła­sne­go doświad­cze­nia gwa­ry ist­nie­ją­cej w tej samej epo­ce w Pol­sce, ba, jesz­cze mogła z tego korzy­stać tłu­macz­ka w latach 60., jeśli wystar­cza­ją­co sty­ka­ła się z takim języ­kiem za mło­du. Dziś źró­dło tej mowy w jej sta­nie czy­stym prak­tycz­nie nie ist­nie­je, w więk­szo­ści wyschło przez powo­jen­ne zmia­ny spo­łecz­ne; czer­pać moż­na co naj­wy­żej z opra­co­wań czy daw­nych zapi­sów, któ­re jed­nak dla wie­lu czy­tel­ni­ków będą nie­zro­zu­mia­łe. Nato­miast język, któ­rym wieś mówi dzi­siaj, nie będzie ade­kwat­ny, bo opi­su­je inny świat niż ten powie­ścio­wy. Wresz­cie pozo­sta­je kwe­stia lokal­no­ści: o ile ist­nie­je stan­dar­do­wy język lite­rac­ki (powiedz­my, choć moż­na się co do tego spie­rać), o tyle nie ma jed­nej stan­dar­do­wej gwa­ry. Ame­ry­kań­skie Połu­dnie, kon­kret­ny stan Mis­si­si­pi, to nie Pod­ha­le ani Śląsk, ani Kur­pie – o ile więc Faulk­ner uży­wał słów, zwro­tów i brzmień lokal­nych, o tyle w tłu­ma­cze­niu prze­nie­sie­nie tego do kon­kret­ne­go regio­nu dawa­ło­by raczej wynik humo­ry­stycz­ny, bo niby cze­mu Anse Bun­dren miał­by roz­ma­wiać z sąsia­dem czy­stą góralsz­czy­zną?

Z koniecz­no­ści więc ich gwa­ra będzie na poły sztucz­nym two­rem, ist­nie­ją­cym poza epo­ką i poza kon­kret­nym miej­scem. Daw­ny prze­kład Ewy Życień­skiej roz­wią­zy­wał to zna­ko­mi­cie – widać, że tłu­macz­ka świet­nie ope­ro­wa­ła gwa­rą, a jej boha­te­ro­wie mówią w spo­sób żywy i prze­ko­nu­ją­cy.

Dla­te­go wła­śnie w tym przy­pad­ku postą­pi­łem wbrew moim przy­zwy­cza­je­niom. Kie­dy u Życień­skiej dziew­czy­na mówi do kro­wy „nastąp się”, rozu­mia­łem to, bo moja bab­ka przed woj­ną pozna­ła to sło­wo od chło­pów i prze­trwa­ło ono w rodzin­nych opo­wie­ściach; ale jest już całe kolej­ne poko­le­nie doro­słych czy­tel­ni­ków, odda­lo­nych od tam­tej rze­czy­wi­sto­ści języ­ko­wej, dla któ­rych mowa boha­te­rów – w zamie­rze­niu Faulk­ne­ra brzmią­ca praw­dzi­wie, jak dzi­siej­szy film doku­men­tal­ny – wyda­je się raczej oso­bli­wa i sztucz­na.

Dzię­ki retrans­la­cji czy­tel­nik pol­ski może dziś wybrać jed­ną z dwóch wer­sji, przy czym kwe­stia „trud­no­ści” jest tu nie­jed­no­znacz­na: każ­dy z prze­kła­dów jest w pew­nych aspek­tach łatwiej­szy, w innych trud­niej­szy, i to nie obiek­tyw­nie, ale subiek­tyw­nie, dla czy­tel­ni­ków z róż­nych poko­leń i o róż­nych przy­zwy­cza­je­niach. Zaś oso­ba szcze­gól­nie wni­kli­wa może prze­czy­tać oba i w ten spo­sób doświad­czyć książ­ki w spo­sób peł­niej­szy, mimo że nie zna języ­ka ory­gi­na­łu (zresz­tą, praw­dę mówiąc, jeśli go zna, nie­ko­niecz­nie będzie w sta­nie czy­tać ze zro­zu­mie­niem trud­niej­sze frag­men­ty Faulk­ne­ra, z któ­ry­mi kło­pot mają nawet nati­ve spe­ake­rzy).

Uży­wam tytu­łu ory­gi­nal­ne­go, As I Lay Dying, bo książ­ka ta po pol­sku ma dwa tytu­ły: star­szy, Kie­dy umie­ram, i now­szy, Gdy leżę, kona­jąc. Nie jest to rzecz rzad­ka – choć pod­le­ga roz­ma­itym naci­skom, zwłasz­cza ze stro­ny dzia­łu sprze­da­ży wydaw­nic­twa. Kie­dy tłu­ma­czy­łem Wiel­kie­go Gatsby’ego, zacho­wa­nie wcze­śniej­sze­go tytu­łu – toż­sa­me­go z tytu­łem fil­mu, któ­ry miał wła­śnie wejść na ekra­ny – zosta­ło wpi­sa­ne do umo­wy. W ubie­głym roku powieść wyszła w prze­kła­dzie Macie­ja Świer­koc­kie­go jako Ten wiel­ki Gats­by, a led­wie po roku Anna Bań­kow­ska wyda­ła swo­je tłu­ma­cze­nie pod tym samym szyl­dem, wyja­śnia­jąc, że argu­men­ta­cja Świer­koc­kie­go ją prze­ko­na­ła.

Opo­wieść wigi­lij­na to w Pol­sce lek­tu­ra szkol­na – mogłem zatem upie­rać się, że A Chri­st­mas Carol. In Pro­se. Being a Ghost Sto­ry of Chri­st­mas to Kolę­da pro­zą, czy­li bożo­na­ro­dze­nio­wa opo­wieść o duchach, ale pogląd tłu­ma­cza to jed­no, a twar­de regu­ły ryn­ku to dru­gie. Usły­sza­łem: „klient musi wie­dzieć, że wła­śnie to ma kupić dziec­ku do szko­ły” – i książ­ka wyszła jako Opo­wieść wigi­lij­na, czy­li kolę­da pro­zą albo bożo­na­ro­dze­nio­wa opo­wieść o duchach. Dobre i to.

Na mar­gi­ne­sie dodam, że raz zda­rzy­ło mi się nawet zmie­nić tytuł w pierw­szym prze­kła­dzie – otóż powieść Phi­li­pa Lar­ki­na A Girl in Win­ter prze­ło­ży­łem jako Zimo­we kró­le­stwo, ale tyl­ko dla­te­go, że taka była wola auto­ra. Kie­dy wydaw­nic­two Faber and Faber przy­ję­ło książ­kę do dru­ku, wymu­si­ło na mło­dziut­kim, dwu­dzie­stocz­te­ro­let­nim auto­rze zmia­nę tytu­łu King­dom of Win­ter na taki z dziew­czy­ną, bo tak się lepiej sprze­da. Lar­kin uległ, choć uwa­żał, że to tytuł jak z tanie­go roman­si­dła, i jesz­cze po latach przy­zna­wał, że „zawsze myśli o tej książ­ce jako o Zimo­wym kró­le­stwie”.

Zmia­ny tytu­łów – i w ogó­le zmia­ny – budzą czę­sto reak­cje nega­tyw­ne, szcze­gól­nie moc­ne w przy­pad­ku lite­ra­tu­ry dla dzie­ci i mło­dzie­ży, któ­rą zapa­mię­tu­je­my naj­głę­biej, bo i naj­głę­biej ją odczu­wa­my. Kie­dy wspo­mnia­na przed chwi­lą Anna Bań­kow­ska zde­cy­do­wa­ła się po latach zmie­nić Anię z Zie­lo­ne­go Wzgó­rza na – zgod­ną z inten­cja­mi autor­ki – Anię z Zie­lo­nych Szczy­tów (bo cho­dzi tu o szczyt domu), roz­le­gły się gło­sy o „pro­fa­na­cji” i „nisz­cze­niu książ­ki”. Ale to nic w porów­na­niu z tym, co dzia­ło się rów­no czter­dzie­ści lat temu, kie­dy kano­nicz­ny Kubuś Pucha­tek, wymy­ślo­ny przez Ire­nę Tuwim, sio­strę słyn­ne­go poety, został prze­chrzczo­ny przez Moni­kę Adam­czyk-Gar­bow­ską na Fre­dzię Phi-Phi, ponie­waż Win­nie to zdrob­nie­nie od Win­ni­fre­dy, a Pooh nie ma nic wspól­ne­go z pucha­to­ścią. Tłu­macz­kę zaata­ko­wa­ły nie tyl­ko reżi­mo­wa „Try­bu­na Ludu” i tygo­dnik „Kul­tu­ra” („Bar­dzo nie­bez­piecz­ny dla zdro­wia języ­ko­we­go dzie­ci jest pomysł, aby misia nazy­wać imie­niem żeń­skim. Może to jest bli­żej ory­gi­na­łu, ale brzmi sztucz­nie i może wywo­ły­wać zamęt flek­syj­ny w gło­wach naszych pociech”), ale też bar­dziej pro­gre­syw­na „Poli­ty­ka”: „Kawał rze­tel­nej, niko­mu nie­po­trzeb­nej robo­ty”.

Tym­cza­sem daw­ny prze­kład Ire­ny Tuwim nie był i nie jest zagro­żo­ny, w Pol­sce Kubuś nadal Kubu­siem pozo­stał, nawet jeśli u Milne’a był Fre­dzią. Tym Fre­dzią, nie tą Fre­dzią. Jeśli jed­nak ktoś chciał­by pisać o zagad­nie­niach gen­de­ro­wych w świe­cie Kubu­sia – to znacz­nie bar­dziej pomoc­ne będzie alter­na­tyw­ne tłu­ma­cze­nie.

Taki też zresz­tą jest cza­sem sens retrans­la­cji: nie muszą sta­no­wić prze­wro­tu koper­ni­kań­skie­go, nie muszą stać się bar­dziej popu­lar­ne od wer­sji kano­nicz­nej, cza­sem też w ogó­le nie mają takich ambi­cji. Mogą po pro­stu speł­niać naj­głęb­szy może sens twór­czo­ści lite­rac­kiej (każ­dej zresz­tą twór­czo­ści): radość z obra­nia innej ścież­ki, powie­dze­nia cze­goś w inny spo­sób (nawet jeśli mówi­my w ślad za auto­ra­mi ory­gi­na­łów). Jerzy Łoziń­ski zasły­nął jako tłu­macz Hob­bi­ta, któ­ry Shi­re zmie­nił we Wło­ści, kran­so­lu­dów w krza­tów, a Bil­bo Bag­gin­sa z Bag End w brzmią­ce­go jak pol­ski szlach­ciu­ra Bil­ba Bago­sza z Bagosz­na; w jego prze­kła­dzie Diu­ny Fre­me­ni to Wola­nie, przy­pra­wa to spe­cjał, a czer­wie pusty­ni to pia­ska­le. Czy­tel­ni­cy nazwa­li te kon­cep­ty od nazwi­ska tłu­ma­cza „łozi­zma­mi” – i być może nie są to eks­pe­ry­men­ty uda­ne (Łoziń­ski zresz­tą czę­ścio­wo się z nich wyco­fał w póź­niej­szych wyda­niach), ale poka­zu­ją, że moż­na pomy­śleć Tol­kie­na czy Her­ber­ta po pol­sku zupeł­nie ina­czej.

Przy czym taki poszu­ku­ją­cy tłu­macz jest tu znów dłuż­ni­kiem tłu­ma­czy wcze­śniej­szych: sko­ro ist­nie­je wer­sja kano­nicz­na, bar­dziej kon­wen­cjo­nal­na, mniej wyma­ga­ją­ca, mniej dzi­ka, moż­na się teraz poku­sić, żeby wszyst­ko bar­dziej pod­krę­cić.

I mówię to nie tyl­ko o dzie­łach lite­rac­kich eks­pe­ry­men­ta­to­rów – ale o całym pisar­stwie; bo tłu­macz z samej zasa­dy swo­jej pra­cy nie dys­po­nu­je swo­bo­dą, któ­rą ma autor. Tym­cza­sem to, co naj­lep­sze w książ­ce, czę­sto wła­śnie bie­rze się ze swo­bo­dy, z tej cudow­nej moż­li­wo­ści, któ­rą ma pisarz, a któ­rej my nie mamy: że w każ­dym momen­cie, w poło­wie każ­de­go zda­nia i aka­pi­tu, może popro­wa­dzić fra­zę w inną, dowol­ną stro­nę, obrać inną, pod­po­wie­dzia­ną przez kaprys ścież­kę.

Mówiąc o nowych prze­kła­dach Faulk­ne­ra, czę­sto posłu­gu­je­my się z moim mężem meta­fo­rą utwo­ru muzycz­ne­go: autor pisze par­ty­tu­rę, ale wyko­nu­ją ją tłu­ma­cze. Jeśli ktoś kocha Cal­las, może zawsze słu­chać Casta diva w jej wyko­na­niu: są jej słyn­ne, kano­nicz­ne nagra­nia; ale nie prze­szka­dza to w tym, żeby w każ­dym poko­le­niu rolę Nor­my odgry­wa­ły inne śpie­wacz­ki. A nawet śpie­wa­cy. Żeby tę samą melo­dię aran­żo­wa­no na sam chór. Albo na sak­so­fon.

Utwo­ry wyko­ny­wa­ne to utwo­ry słu­cha­ne. Nie­ko­niecz­nie „na nowo”, cza­sem – po raz pierw­szy.

Kie­dy byłem nasto­lat­kiem, wyda­wa­ło mi się oczy­wi­ste, że słu­cham muzy­ki i czy­tam książ­ki, któ­re zachwy­ca­ły moich rodzi­ców i dziad­ków, że się­gam do biblio­te­ki mojej mat­ki po książ­ki wyda­ne przed moim naro­dze­niem, że szpe­ram po anty­kwa­ria­tach. Dzi­siej­si mło­dzi czę­sto tego nie wie­dzą, nie są tego ucze­ni, bo obieg lite­ra­tu­ry w dobie póź­ne­go kapi­ta­li­zmu jest bez­po­śred­nio zwią­za­ny z pom­po­wa­niem bie­żą­cej sprze­da­ży – kla­sy­ka, któ­ra uka­zu­je się w sta­rych prze­kła­dach, otrzy­mu­je znacz­nie słab­sze wspar­cie pro­mo­cyj­ne. Auto­rzy tych ksią­żek prze­waż­nie nie żyją, pier­wot­ni tłu­ma­cze – też. Dopie­ro kie­dy poja­wia się tłu­macz nowy i żywy, naj­lep­szy amba­sa­dor lite­ra­tu­ry obcej, książ­ka zysku­je nowe moż­li­wo­ści – i nowych czy­tel­ni­ków.

Dla­te­go wła­śnie – z pozo­ru wbrew moje­mu inte­re­so­wi, inte­re­so­wi żywe­go i w znacz­nej czę­ści nie­prze­ło­żo­ne­go pisa­rza, inte­re­so­wi wszyst­kich pol­skich pisa­rek i pisa­rzy – pozwo­li­łem sobie mówić Pań­stwu o retrans­la­cji.

Pol­sz­czy­zna to nie angiel­ski, czy­tel­ni­cy, któ­rzy się­ga­ją po naszą lite­ra­tu­rę w prze­kła­dzie, na ogół nie są w sta­nie czy­tać jej w ory­gi­na­le. Rów­no­cze­śnie to, co bio­rą do ręki, nie­ko­niecz­nie odda­je spra­wie­dli­wość naszym geniu­szom i geniusz­kom: przy­cię­tym, ohe­blo­wa­nym, wygła­dzo­nym na kan­tach, pozba­wio­nym „nie­prze­tłu­ma­czal­nych gier słów” i „trud­nych do zro­zu­mie­nia zagad­nień z histo­rii i kul­tu­ry Pol­ski, na któ­rych wyja­śnia­nie nie ma tu miej­sca”.

Muzy­ka Cho­pi­na i Szy­ma­now­skie­go, malar­stwo Boznań­skiej i Mal­czew­skie­go, fil­my Kie­ślow­skie­go i Waj­dy (jeśli nie liczyć dia­lo­gów), rzeź­by Sza­pocz­ni­kow i Aba­ka­no­wicz dzia­ła­ją wprost, bez dodat­ko­wej prze­sło­ny języ­ka. Ale lite­ra­tu­ra nie ma tego luk­su­su.

Jeśli my, pol­scy czy­tel­ni­cy, zasłu­gu­je­my na – i dosta­je­my – nowych Bud­den­bro­oków Man­na i nową Panią Bova­ry Flau­ber­ta, nowe­go Ulis­se­sa Joyce’a i nowe­go Don Kicho­ta Cervan­te­sa, to czy­tel­ni­cy w Pań­stwa kra­jach zasłu­gu­ją na nowe­go, dziw­niej­sze­go Schul­za i pokręt­niej­sze­go Gom­bro­wi­cza, na dow­cip­niej­sze­go Pru­sa i bru­tal­niej­sze­go Rey­mon­ta.

To oni bowiem poka­zu­ją, skąd bie­rze się dziw­ność i pokręt­ność i dow­cip i bru­tal­ność naszej bie­żą­cej pro­zy i naszej poezji; to oni są pniem, któ­ry nas zasi­la, źró­dłem naszej magii; nie spo­sób zro­zu­mieć tego, co dziś pisze­my, bez nasze­go pisar­skie­go DNA, któ­re musi być praw­dziw­sze niż uprosz­czo­ny wykres w książ­ce do bio­lo­gii.