Ja jednak widzę krew Marksa. Ja ciągle widzę krew Marksa

Nie ist­nie­je książ­ka, któ­ra spra­wi­ła mi wię­cej pro­ble­mów niż Spo­łe­czeń­stwo spek­ta­klu. Co cie­ka­we, nie uwa­żam debor­dow­skie­go opus magnum za naj­bar­dziej wyma­ga­ją­cą języ­ko­wo czy mery­to­rycz­nie lite­ra­tu­rę, z jaką mia­łem przy­jem­ność się mie­rzyć przez deka­dę moco­wa­nia się z kry­ty­ką kul­tu­ry. Nie powie­dział­bym też, że jest to naj­bar­dziej filo­zo­ficz­nie i/lub poli­tycz­nie nie­przy­stęp­na rzecz, z któ­rą mia­łem dotych­czas do czy­nie­nia. Uwie­ra­ją­cy, prze­wle­kły szko­puł tkwi nie­ko­niecz­nie w tym, jak oraz co głów­ny ini­cja­tor sytu­acjo­ni­zmu wła­ści­wie napi­sał. Sen z powiek spę­dza mi zupeł­nie inna kwe­stia.

Mia­no­wi­cie: debor­dow­ski kurs. Soczy­sta, post­mark­si­stow­ska agen­da, przy­świe­ca­ją­ca zręcz­nym para­fra­zom Hegla i pro­to­bau­dril­lar­dow­skim afo­ry­zmom. Dłu­go­uchym pas­su­som, to jest takim, któ­re mobi­li­zu­ją do uwol­nie­nia się spod jarz­ma tota­li­tar­nej codzien­no­ści, niczym Bia­ły Kró­lik Car­rol­la, a tak­że obna­ża­ją ide­olo­gię doby powsze­dniej niczym Kró­li­ki Lyn­cha¹.

Rze­czo­na ścież­ka, któ­rą Debord kon­se­kwent­nie podą­ża w Spo­łe­czeń­stwie spek­ta­klu, pro­wa­dzi ku sza­le­nie kło­po­tli­wej, nie­wy­god­nej dla czy­tel­ni­ka oraz kry­ty­ka kon­fron­ta­cji. Pro­wa­dzi ku kon­fron­ta­cji z hor­ro­rem nagmin­nej nudy.

Jeśli miał­bym uto­wa­ro­wić debor­dow­ski mani­fest odpo­wied­nio chwy­tli­wym blur­bem, to napi­sał­bym, że jest to książ­ka o rewo­lu­cjo­ni­ście zma­ga­ją­cym się z cie­niem, jaki obrzy­dli­wie powsze­dnia, depry­mu­ją­co pro­za­icz­na nuda rzu­ca na tlą­ce się w nim pra­gnie­nie trans­gre­sji.

Jeśli musiał­bym okre­ślić auto­ra tej kul­to­wej już pozy­cji jed­nym, dźwięcz­nym mia­nem, skła­niał­bym się ku sowie­to­scep­ty­ko­wi. O, tak. Zde­cy­do­wa­nie. Ety­kie­to­wa­nie Debor­da, któ­re zda­je się cio­sem wymie­rzo­nym w nie­go same­go (filo­zo­fa bez wykształ­ce­nia filo­zo­ficz­ne­go, poli­ty­ka prze­ciw­ne­go idei par­tii, fil­mow­ca i pisa­rza nie­spe­cjal­nie zain­te­re­so­wa­ne­go byciem fil­mow­cem i pisa­rzem), nale­ża­ło­by roz­po­cząć wła­śnie od nie­chę­ci do ZSRR.

Autor Spo­łe­czeń­stwa spek­ta­klu prze­ko­nu­je swo­imi bły­sko­tli­wy­mi afo­ry­zma­mi do lewi­co­wo­ści prze­ciw­nej real­ne­mu socja­li­zmo­wi. Ów gest nie jest oczy­wi­ście w żaden spo­sób eks­cen­trycz­ny czy też nie­dzi­siej­szy. Nie ma abso­lut­nie nic zdroż­ne­go w tym, że pod­miot rady­kal­nie rewo­lu­cjo­ni­stycz­ny, ale jed­no­cze­śnie rady­kal­nie indy­wi­du­ali­stycz­ny, negu­je sens ist­nie­nia (post)stalinowskiej struk­tu­ry. Debor­dow­ska opo­zy­cja wobec państw „real­ne­go socja­li­zmu” zda­je się wręcz swo­istą koniecz­no­ścią, bio­rąc pod uwa­gę to, co spo­łecz­nie i poli­tycz­nie inte­re­su­je go naj­bar­dziej.

Inte­re­su­ją go przede wszyst­kim ide­ały for­so­wa­ne czer­wo­ny­mi ‑izma­mi, lecz nie­ko­niecz­nie prag­ma­tycz­ne spo­so­by wpro­wa­dze­nia ich w życie.

Debor­do­wi, tro­chę naiw­nie, marzy się świat, któ­ry prio­ry­te­ty­zo­wał­by wol­ność jed­nost­ki i jej pra­wo do eks­plo­ato­wa­nia potę­gi wyobraź­ni. To wizja uni­wer­sum, któ­re z otwar­ty­mi dłoń­mi przyj­mu­je spo­łecz­ną spon­ta­nicz­ność i nie­prze­wi­dy­wal­ność. Pro­mu­je codzien­ność kształ­to­wa­ną tech­ni­ką stru­mie­nia świa­do­mo­ści. Cho­dze­nie i bie­ga­nie, leże­nie i sie­dze­nie, mówie­nie i słu­cha­nie odby­wa­ją­ce się według logi­ki sztu­ki auto­ma­tycz­nej pierw­szych sur­re­ali­stów. Nic więc dziw­ne­go, że fran­cu­ski myśli­ciel męczy się, gdy musi zde­rzyć ten roman­tycz­ny uto­pizm z bru­tal­ny­mi mecha­ni­zma­mi warun­ku­ją­cym mate­rial­ną rze­czy­wi­stość.

Jest abso­lut­nie kla­row­ne, prze­ciw cze­mu Guy Debord się bun­tu­je. Jego neme­zis, tytu­ło­wy Spek­takl, to atrak­cyj­ny este­tycz­nie naskó­rek, przy­kry­wa­ją­cy gni­ją­ce mię­so i kru­che kości ide­olo­gicz­nej abo­mi­na­cji kapi­ta­li­zmu. Już w 1967 roku teo­re­tyk i prak­tyk filo­zo­fii sytu­acjo­ni­stycz­nej pro­gno­zo­wał dobrze nam zna­ną teraź­niej­szość. Opo­wia­dał o tele­wi­zyj­nym oraz kino­wym (dziś social­me­dio­wym oraz stre­amin­go­wym) ima­gi­na­rium uni­wer­sal­nym. Takim, któ­re odno­si się do rze­czy­wi­sto­ści czy­sto eska­pi­stycz­nie, to jest gene­ru­je przy­swa­jal­ne wido­wi­sko, igrzy­ska orga­ni­zo­wa­ne przez wytwór­ców chle­ba, odcią­ga­ją­ce od myśle­nia o nie­spra­wie­dli­wych zasa­dach jego zdo­by­cia. Rów­nież takim, któ­re odno­si się do rze­czy­wi­sto­ści na spo­sób reali­stycz­ny, to jest szki­cu­ją­cym nar­ra­cje maso­wo uprzy­stęp­nia­ją­ce zrów­ny­wa­nie ludz­kiej egzy­sten­cji z logi­ką ryn­ko­wą.

Dia­gno­sty­ka debor­dow­ska, któ­rą sytu­acjo­ni­ści oraz ich wyznaw­cy zaadap­to­wa­li na potrze­by pla­ka­to­wo-slo­ga­no­we­go deco­rum pro­te­stów Maja ’68, zda­je się wręcz pro­fe­tycz­na. Bez wypro­wa­dza­nej w Spo­łe­czeń­stwie spek­ta­klu kry­ty­ki kapi­ta­li­zmu jako medial­no-kul­tu­ro­wej mito­lo­gii wycho­dzą­cej poza prze­strzeń fabry­ki i wcho­dzą­cej z bucio­ra­mi w sfe­rę naszej naj­in­tym­niej­szej „pra­cy po pra­cy” (emo­cji, uczuć, eko­no­mii cza­su wol­ne­go) nie było­by tek­stów Bau­dril­lar­da. Bez Bau­dril­lar­da nie było­by Fishe­ra, a bez Fishe­ra nie było­by Byung-Chul Hana.

Scho­dy zaczy­na­ją się dopie­ro w momen­cie zapy­ta­nia Debor­da o pro­po­zy­cję pozy­tyw­ną. W momen­cie przej­ścia z defen­sy­wy do ata­ku, z dekon­struk­cji do kon­struk­cji.

Guy Debord, w prze­ci­wień­stwie do Jeana Bau­dril­lar­da czy Byung-Chul Hana, uzna­wał się przede wszyst­kim za prak­ty­ka. Za kogoś, kto nie tyle filo­zo­fu­je, ile opra­co­wu­je stra­te­gię wojen­ną. Jego anty­ka­pi­ta­lizm nie był anty­ka­pi­ta­li­zmem aka­de­mic­kim, lecz par­ty­zanc­kim. Z tego wzglę­du jego lite­ry aż pro­szą się, by oce­niać je jako recep­ty na nową przy­szłość, nie zaś jako inte­lek­tu­al­ną grę w oko­ło­uni­wer­sy­tec­ką teo­rię kry­tycz­ną.

Efek­tow­ne (spek­ta­ku­lar­ne!) aka­pi­ty Debor­da mają sta­no­wić dro­go­wskaz ku lep­szej przy­szło­ści. Nale­ży je więc roz­li­czać na pod­sta­wie ich nie­uto­pij­ne­go poten­cja­łu.

Powróć­my więc do kwe­stii nudy.

Kapi­ta­li­stycz­na codzien­ność, któ­rą Debord pra­gnie oba­lić, opie­ra się na maso­wej pro­duk­cji bier­no­ści. Żeru­je na kom­for­cie wiecz­nej kon­sump­cji. Zdra­dli­wej przy­jem­no­ści nasy­ca­ją­cej oczy i uszy, a tym samym prze­sy­ca­ją­cej umysł. Niczym tra­dy­cyj­ny, „spek­ta­ku­lar­ny” teatr z teo­rii Ber­tol­ta Brech­ta², gaze­ta, tele­wi­zor czy też radio (a dziś smart­fon) obez­wład­nia­ją odbior­cę swą para­so­cjal­ną natu­rą. Poprzez kla­row­ną struk­tu­rę (nie spo­sób pomy­lić tele­wi­zji śnia­da­nio­wej z sit­co­mem) i nar­ra­cyj­ny porzą­dek (nie spo­sób być skon­fun­do­wa­nym, przy­słu­chu­jąc się pro­gno­zie pogo­dy lub oglą­da­jąc wido­wi­sko spor­to­we) prze­ko­nu­ją odbior­cę do swej hiper­re­al­nej praw­dzi­wo­ści. Uwo­dzą wizją reali­stycz­ną, to jest fik­cją sku­tecz­ną, gdyż pra­wie nie­odróż­nial­ną od nie­fik­cji. Funk­cjo­nu­ją jako nie­zwy­kle atrak­cyj­ne makie­ty życia, znie­chę­ca­ją­ce do prze­żyć poza Spek­ta­klem. Dilu­ją wyjąt­ko­wo uza­leż­nia­ją­cym nar­ko­ty­kiem – słod­ką bier­no­ścią, dla któ­rej gorycz aktyw­no­ści nie jest abso­lut­nie żad­ną kon­ku­ren­cją.

Debor­dow­ska filo­zo­fia ma więc sta­no­wić rze­czo­ną kon­ku­ren­cję. Jego teo­ria ma pro­wa­dzić do oba­le­nia iner­cyj­nej, kon­sump­cjo­ni­stycz­nej nudy kapi­ta­li­zmu.

Debord prze­pro­wa­dza atak na logi­kę ryn­ko­wą z pozy­cji anty­ka­pi­ta­li­stycz­nej i anty­par­tyj­nej. Pra­gnie zain­spi­ro­wać ludz­kość do cele­bra­cji spon­ta­nicz­nej oddol­no­ści. Zada­niem kry­tycz­nych aka­pi­tów Spo­łe­czeń­stwa spek­ta­klu jest stwo­rze­nie spo­łe­czeń­stwa odrzu­ca­ją­ce­go nie tyl­ko hege­mo­nię logi­ki ryn­ko­wej, ale też ilu­zo­rycz­ną spraw­czość par­la­men­tar­nych reform. Rewo­lu­cja zda­je się tu pro­jek­tem par­ty­zanc­ko-anar­chicz­nym, negu­ją­cym koniecz­ność libe­ral­no-demo­kra­tycz­nej orga­ni­za­cji.

Z kolei szpil­ki wbi­ja­ne ZSRR suge­ru­ją, że moż­li­we jest wyj­ście poza kon­wen­cję kapi­ta­li­stycz­ną, tak by jed­no­cze­śnie nie podą­żać za kon­wen­cją radziec­ką. Że moż­li­we jest bycie anty­im­pe­ria­li­stą, któ­ry nie wstę­pu­je w sze­re­gi impe­rium (post)stalinowskiego. Co wię­cej, by nawią­zać do poprzed­niej myśli, moż­na być anty­im­pe­ria­li­stą, nie podą­ża­jąc tak­że za socjal­de­mo­kra­tycz­nym refor­mi­zmem.

Kło­pot jed­nak w tym, że w isto­cie nie jest to wca­le moż­li­we. Wca­le a wca­le.

Debord ma aler­gię na nudę we wszyst­kich posta­ciach.

Mier­zi go nuda w wyda­niu kapi­ta­li­stycz­nym. Stan, któ­ry kil­ka dekad póź­niej Mark Fisher okre­śli mia­nem „depre­syj­nej hedo­nii”³. Cho­dzi o czyn­ną bez­czyn­ność ogra­ni­cza­ją­cą egzy­sten­cję homo kapi­ta­li­smu­sa do pasyw­ne­go przyj­mo­wa­nia, obsłu­gu­ją­cych socjo­po­li­tycz­ne sta­tus quo inter­me­dial­nych bodź­ców. Cho­dzi o para­dok­sal­ne poczu­cie wiecz­nej sty­mu­la­cji nie­da­ją­cej satys­fak­cji. Wra­że­nie prze­bodź­co­wa­nia mar­twy­mi bodź­ca­mi.

Nie może rów­nież znieść nudy bez­czyn­no­ści refor­mi­stycz­nej. Par­la­men­tar­nej afir­ma­cji sta­gna­cji pod płasz­czy­kiem legi­sla­cyj­nej spraw­czo­ści. Nie jest w sta­nie zaak­cep­to­wać socjal­de­mo­kra­tycz­ne­go dys­kur­su kosme­tycz­nie anty­ka­pi­ta­li­stycz­ne­go kapi­ta­li­zmu. Cze­goś, co Sla­voj Žižek nazy­wa „wła­dzą post­mo­der­ni­stycz­ną”⁴, a więc hie­rar­chicz­ne­go reżi­mu, zak­tu­ali­zo­wa­ne­go o libe­ral­ne mini­mum poje­dyn­czych pro­so­cjal­nych zdo­by­czy. Autor zupeł­nie nie ma cier­pli­wo­ści do wier­nych kul­ty­wa­to­rów bez­czyn­no­ści, pro­to­pla­stów kul­tu­ry update’u.

Nie potra­fi też prze­łknąć nudy sowiec­kiej. Mito­lo­gii libe­ra­li­zmu zastą­pio­nej socre­ali­zmem. Pro­pa­gan­dy poli­par­tyj­nej zamie­nio­nej na pro­pa­gan­dę mono­par­tyj­ną. Kul­tu pry­wa­ty­za­cji wymie­nio­ne­go na kult pań­stwo­wo­ści. Inny­mi sło­wy, nie jest w sta­nie zaak­cep­to­wać kontr­ar­gu­men­tu dla bier­no­ści indy­wi­du­ali­stycz­nej w posta­ci bier­no­ści kolek­ty­wi­stycz­nej.

Moim naj­więk­szym pro­ble­mem jest więc to, że wspo­mnia­ne debor­dow­skie sen­ty­men­ty prze­ma­wia­ją do mnie jak żad­na inna ide­olo­gicz­na nar­ra­cja. I myślę, że nie jestem w tym odosob­nio­ny.

Co dru­gi pol­ski socja­li­sta jest prze­cież żywo roz­cza­ro­wa­ny poczy­na­nia­mi par­tii Razem, a tak­że pozba­wio­ny jakich­kol­wiek naiw­nych nadziei zwią­za­nych z pro­jek­tem par­la­men­tar­nym o nazwie Lewi­ca.

Co trze­ci tra­we­stu­je mak­kar­tyzm, nagmin­nie i para­no­icz­nie widząc libe­ral­ną bel­kę w oku bliź­nie­go swe­go, nie dostrze­ga­jąc lib­ko­wej drza­zgi we wła­snym.

Co czwar­ty drży o wła­sne życie, gdy kto­kol­wiek przy­pnie mu ety­kie­tę obroń­cy PRL. Nie wspo­mi­na­jąc już o połą­cze­niu jego nazwi­ska z teza­mi Mark­sa czy z, nie daj Boże, leni­now­skim pomy­słem na pań­stwo.

Siłą rze­czy debor­dow­ska nega­cja wszyst­kich trzech ide­olo­gii nudy musi być mi (i nie tyl­ko mnie) prze­ra­ża­ją­co bli­ska. Bli­ska niczym wrzy­na­ją­cy się pod skó­rę egzy­sten­cjal­ny hor­ror. Jak bowiem ina­czej nazwać zaży­łą rela­cję z ide­ami na wskroś fata­li­stycz­ny­mi? Ide­ami, któ­re w isto­cie, zamiast moty­wo­wać do dzia­ła­nia, depry­mu­ją. Ide­ami, któ­re tak napraw­dę potwier­dza­ją naj­gor­sze. Mia­no­wi­cie to, że praw­dzi­wy, niczym nie­ska­żo­ny socja­lizm nie jest moż­li­wy.

Lek­tu­rę Spo­łe­czeń­stwa spek­ta­klu trak­tu­ję jako prze­ży­cie zaska­ku­ją­co nie­kom­for­to­we. Wcie­la­jąc się w rolę uważ­ne­go czy­tel­ni­ka, kry­ty­ka „Dzien­ni­ka Lite­rac­kie­go”, któ­ry ma obo­wią­zek prze­pro­wa­dze­nia subiek­tyw­nej, lecz spra­wie­dli­wej ana­li­zy debor­dow­skie­go tek­stu, wpa­dam w nie­za­mie­rzo­ne reje­stry paro­dii aktor­stwa meto­dycz­ne­go. Mój (i wasz) kawiar­nia­ny socja­lizm cier­pi praw­dzi­we katu­sze, prze­glą­da­jąc się w obli­czu lide­ra sytu­acjo­ni­stów niczym w lustrze.

To, co Debord pro­po­nu­je w zamian, jest tym, co ja (i co dru­gi, co trze­ci, co czwar­ty socja­li­sta w Pol­sce) pro­po­nu­ję w zamian. To okrą­głe nic.

To praw­da, że kolej­ni teo­re­ty­cy Spek­ta­klu, tacy jak Bau­dril­lard czy Žižek, rów­nież nie zdo­ła­li wypro­wa­dzić prze­ko­nu­ją­cej alter­na­ty­wy dla wspo­mnia­nych trzech apo­te­oz ide­olo­gicz­nej nudy. Róż­ni­ca jest jed­nak taka, że (w prze­ci­wień­stwie do auto­ra Spo­łe­czeń­stwa spek­ta­klu) nigdy nie obie­cy­wa­li, że w koń­cu tego doko­na­ją. Niko­go więc nie roz­cza­ro­wa­li, gdyż od same­go począt­ku gra­li o czy­sto sym­bo­licz­ne staw­ki.

Nuda trium­fu­je.

Debord rezy­gnu­je ze zmyśl­nych gier słow­nych. Nie para­fra­zu­je Hegla i Mark­sa, nie prze­chwy­tu­je cyta­tów tak bły­sko­tli­wie, jak robił to dwie deka­dy wcze­śniej.

Debord tra­ci nadzie­ję. Debord sta­je się Bau­dril­lar­dem.

Debord przy­zna­je się do poraż­ki i doda­je czwar­tą, final­ną nega­cję pozo­sta­łych nega­cji. Jeste­śmy świad­ka­mi trans­for­ma­cji autor­skie­go Ja. Czo­ło­wy sytu­acjo­ni­sta osią­ga zupeł­nie nową pod­mio­to­wość. Prze­obra­ża się w peł­no­krwi­ste uoso­bie­nie post­mo­der­ni­stycz­ne­go zeit­ge­istu, to jest ery klę­ski anty­ka­pi­ta­li­zmu i spek­ta­ku­lar­ne­go (!) zwy­cię­stwa spo­łecz­nych mecha­ni­zmów eska­pi­stycz­no-reali­stycz­nych.

Zwy­cię­stwa spróch­nia­łej iro­nii, jed­no­cze­śnie ucie­ka­ją­cej od powa­gi gro­zy socjo­po­li­tycz­nej codzien­no­ści i gwa­ran­tu­ją­cej złu­dze­nie wcho­dze­nia z nią w pole­mi­kę.

Zwy­cię­stwa zwiot­cza­łe­go cyni­zmu, jed­no­cze­śnie spryt­nie uni­ka­ją­ce­go chiń­sko-kubań­sko-radziec­kich zapa­sów z kon­se­kwen­cja­mi pro­jek­tu pozy­tyw­ne­go i umoż­li­wia­ją­ce­go bez­kar­ne doga­dza­nie geo­po­li­ty­ce „zdro­we­go roz­sąd­ku”.

Wresz­cie, zwy­cię­stwa anty­ka­pi­ta­li­zmu post­mo­der­ni­stycz­nie skon­wen­cjo­na­li­zo­wa­ne­go. Takie­go, któ­ry po žižkow­sku trak­tu­je komu­nizm niczym pro­wo­ka­cyj­ny dow­cip, dzia­ła­ją­cy na miesz­czań­skie towa­rzy­stwo jak żart fizjo­lo­gicz­ny. Takie­go, któ­ry syno­ni­mi­zu­je dro­gę mar­ki­stow­sko-leni­ni­now­ską z per­for­ma­tyw­ną lek­tu­rą Mani­fe­stu komu­ni­stycz­ne­go w wyko­na­niu influ­en­ce­ra⁵.

Taki był Guy Debord, tacy jeste­śmy my, takie jest Spo­łe­czeń­stwo spek­ta­klu, takie są Roz­wa­ża­nia o spo­łe­czeń­stwie spek­ta­klu.

Wid­mo nie krą­ży, bo wszy­scy spi­ry­ty­ści nie żyją.

Kur­ty­na.

¹ Rab­bits (2002). A Short Film by David Lynch, Movie Matinee/You Tube, onli­ne: https://youtu.be/drjQfQtv2BQ?si=JYUe0KbsBBhJiKcx [dostęp: 14.08.2026].

² B. Bland, Notes on Brecht’s The­ory of the Sta­ge, „Marxi­sts”, 2001, onli­ne: https://www.marxists.org/archive/bland/2001/x01/brecht.htm [dostęp: 14.08.2026].

³ Zob. Mark Fisher on Depres­si­ve Hedo­nia, Socia­le­co­lo­gies, „The Dark Forest”, 16.01.2017, onli­ne: https://socialecologies.wordpress.com/2017/01/16/mark-fisher-on-depressive-hedonia/ [dostęp: 14.08.2026].

⁴ J. Bet­ten­co­urt, Nothing in Com­mon. Your Boss is Not Your Friend, „Indu­strial Wor­ker”, 30.09.2022, onli­ne: https://industrialworker.org/nothing-in-common-your-boss-is-not-your-friend/ [dostęp: 14.08.2026].

⁵ Wpis A. Rosen­krant­za na plat­for­mie X: „Many people cri­ti­ci­ze Hasan for wearing expen­si­ve stuff whi­le being a com­mu­nist, but in reali­ty, there’s no con­tra­dic­tion here, friends. Lenin him­self came from a very weal­thy fami­ly, just like most of the top revo­lu­tio­na­ry eli­te. Com­mu­ni­sts don’t actu­al­ly care abo­ut the wor­king”, onli­ne: x.com/rosenkrantz/status/2049919654752313808 [dostęp: 14.08.2026].