Książki są filtrem, przez który oglądam świat

Mag­da Huzar­ska-Szu­miec: Atmos­fe­ra nie­któ­rych two­ich obra­zów, panu­ją­cy na nich mrok przy­wo­dzą mi na myśl kli­mat hor­ro­ru. Czy to jest gatu­nek lite­rac­ki, po któ­ry się­gasz pod­czas let­nich nocy?

Łukasz Sto­kło­sa: Noc to jest taki czas, kie­dy nie czy­tam ksią­żek, tyl­ko pra­cu­ję.

Rów­nież na waka­cjach?

Nie mam regu­lar­ne­go podzia­łu na cykle roku, któ­ry pole­gał­by na tym, że jakiś kon­kret­ny czas prze­zna­czam na waka­cje.

Jed­nak hor­ror nie jest gatun­kiem pierw­sze­go wybo­ru. Hor­ro­ry oglą­dam na ekra­nie, choć tak napraw­dę ich nie lubię. Się­gam po nie tyl­ko wte­dy, gdy są mi nie­zbęd­ne do pra­cy. Im jestem star­szy, tym gorzej je zno­szę. Nie lubię się bać.

To jakie książ­ki cię inte­re­su­ją?

Te, któ­re są w sta­nie mnie poru­szyć, coś we mnie uru­cho­mić. Przy­nio­słem ze sobą kil­ka takich tomów. Myślę, że one odzwier­cie­dla­ją moje gusta czy­tel­ni­cze. Może ktoś zechce któ­ryś z nich zabrać ze sobą na waka­cje.

No to zacznij­my. Na wierz­chu sto­si­ku, któ­ry tu usta­wi­łeś, leży W zwier­cia­dle zło­te­go oka Car­son McCul­lers. Kom­pak­to­wy for­mat tej książ­ki rze­czy­wi­ście świet­nie nada­je się na podróż.

Książ­ka zosta­ła wyda­na w latach 50. w serii „Nike”, przez co jest wygod­na do scho­wa­nia. Jest ona opo­wie­ścią o dwóch mał­żeń­stwach i o zbrod­ni, co zosta­je zdra­dzo­ne na pierw­szej stro­nie, więc nie spo­ile­ru­ję zbyt moc­no fabu­ły. To przede wszyst­kim świet­na histo­ria o rela­cjach mię­dzy­ludz­kich i samot­no­ści. Jeden z głów­nych boha­te­rów jest zafa­scy­no­wa­ny mło­dym sze­re­gow­cem, któ­ry z kolei wzdy­cha do jego atrak­cyj­nej żony. Ona go igno­ru­je, bo wda­je się w romans ze zwierzch­ni­kiem męża. Akcja roz­gry­wa się w dusz­nej prze­strze­ni woj­sko­wych koszar, co bar­dzo moc­no oddzia­łu­je na czy­tel­ni­ka. Ale też na widza fil­mu, któ­ry na pod­sta­wie tej powie­ści wyre­ży­se­ro­wał John Huston, z Eli­za­beth Tay­lor i Mar­lo­nem Bran­do w rolach głów­nych. Ponie­waż naj­pierw obej­rza­łem film, a dopie­ro póź­niej prze­czy­ta­łem książ­kę, pod­czas jej lek­tu­ry cią­gle sły­sza­łem w gło­wie głos Eli­za­beth Tay­lor. Więc tro­chę to ona mi tę histo­rię opo­wie­dzia­ła.

Na two­ich obra­zach moż­na zna­leźć posta­ci kul­to­wych akto­rów. Jest wśród nich tak­że Eli­za­beth Tay­lor?

Nie, choć kil­ka­krot­nie pró­bo­wa­łem ją nama­lo­wać. W jej twa­rzy jest coś takie­go, cze­go jesz­cze nie potra­fię uchwy­cić. Cze­kam więc na moment, kie­dy znaj­dę spo­sób na to, jak oddać jej cha­rak­ter, drob­ne szcze­gó­ły fizjo­no­mii. Cza­sem tak bywa, że dobrze nam zna­ne twa­rze trud­no traf­nie poka­zać na obra­zie.

Przy­nio­słeś ze sobą rów­nież Amba­sa­do­rów Henry’ego Jame­sa.

To jest książ­ka, któ­rą czy­ta­łem nie­mal przez rok. Ta histo­ria sączy­ła się we mnie całe dnie, tygo­dnie, mie­sią­ce, przez co bar­dzo zży­łem się z jej boha­te­ra­mi. Uję­ło mnie w tej opo­wie­ści to, że nic wiel­kie­go final­nie się w niej nie wyda­rza, nie ma żad­nej kul­mi­na­cji, nie ma zwro­tów akcji, fajer­wer­ków i hitch­coc­kow­skie­go trzę­sie­nia zie­mi. To jest przede wszyst­kim opis rze­czy­wi­sto­ści, któ­ra ota­cza lite­rac­kie posta­cie. Histo­ria nie­co zagu­bio­ne­go czło­wie­ka, Lam­ber­ta Stre­the­ra, któ­ry przy­by­wa do Pary­ża z Ame­ry­ki i opo­wia­da nam, gdzie kogo spo­tkał, jakich rze­czy się dowie­dział. Uwiel­biam ten frag­ment, w któ­rym głów­ny boha­ter wyjeż­dża na chwi­lę poza mia­sto, co sta­je się pre­tek­stem do opi­su przy­ro­dy. Przy­po­mniał mi on, że cza­sem war­to po pro­stu usiąść i popa­trzeć na to, co mamy przed sobą. To jed­na z tych rze­czy, któ­re inte­re­su­ją mnie w lite­ra­tu­rze – spo­sób opi­sa­nia tego, co mamy wokół sie­bie, świa­ta, ludzi i rela­cji z nimi.

Ty na przy­ro­dę patrzysz w spe­cy­ficz­ny spo­sób, o czym prze­ko­na­łam się, oglą­da­jąc choć­by two­je obra­zy przed­sta­wia­ją­ce ogro­dy pała­co­we.

Czym innym jest, kie­dy o natu­rze opo­wia­dam na moich obra­zach, a czym innym, kie­dy sta­je się ona czę­ścią mojej codzien­no­ści. Na przy­kład wczo­raj, kie­dy jecha­łem pocią­giem, wiel­ką przy­jem­ność spra­wi­ło mi oglą­da­nie pej­za­żu i dostrze­ga­nie róż­nic mię­dzy struk­tu­ra­mi drzew, mię­dzy ciem­no­zie­lo­ny­mi i jaśniej­szy­mi paska­mi widocz­ny­mi na cho­in­kach.

Pamię­tam z cza­sów szkol­nych, że kole­dzy i kole­żan­ki omi­ja­li te frag­men­ty, cięż­ko im było przez nie prze­brnąć. A prze­cież one zosta­ły po coś napi­sa­ne.

Czę­sto podró­żu­jesz śla­da­mi ksią­żek?

Zda­rza mi się. Kie­dy wybie­ra­łem się do Nowe­go Jor­ku, od razu przy­po­mnia­łem sobie Dom na Pla­cu Waszyng­to­na Henry’ego Jame­sa. Bar­dzo lubię zesta­wie­nie tej książ­ki z fil­mem Agniesz­ki Hol­land. Reży­ser­ka poka­zu­je zupeł­nie inną Cathe­ri­ne Slo­per niż James. Szcze­gól­nie ude­rzy­ło mnie to w ostat­niej sce­nie, tak róż­nej w obu wer­sjach. U Jame­sa Cathe­ri­ne sie­dzi na gan­ku, a Nowy Jork wokół niej się zmie­nia. Kie­dy tra­fi­łem do tego mia­sta, spe­cjal­nie wybra­łem się na Plac Waszyng­to­na, żeby zoba­czyć, jak dziś to miej­sce wyglą­da. Z kolei wypra­wa do Rumu­nii była powo­do­wa­na lek­tu­rą powie­ści Dra­ku­la Bra­ma Sto­ke­ra. Choć cza­sem jest na odwrót. Kie­dy James w Amba­sa­do­rach opi­su­je spo­tka­nie w Kate­drze Notre Dame, czy­tam ten frag­ment przez soczew­kę moich wspo­mnień. Byłem w tym koście­le, wiem, jaki ma układ, jak pada tam świa­tło. Mogę więc osa­dzić w tej prze­strze­ni boha­te­rów powie­ści. To chy­ba czę­ste czy­tel­ni­cze doświad­cze­nie. Czy­ta­nie ma to do sie­bie, że uru­cha­mia pamięć i wszyst­kie zmy­sły. Dla mnie oczy­wi­ście naj­waż­niej­szy jest zmysł wzro­ku, świat odbie­ram obra­za­mi.

A czy obra­zy zapa­mię­ta­ne z ksią­żek mają prze­ło­że­nie na two­ją twór­czość?

Lek­tu­ry wyzna­cza­ją mi kie­run­ki, więc w jakimś sen­sie mają prze­ło­że­nie. Znaj­du­ję w nich tro­py, inspi­ra­cje, ale nie prze­kła­dam ich bez­po­śred­nio na obra­zy. One nastra­ja­ją mnie do cze­goś. Zda­rza mi się też tak, że już nie pamię­tam imion boha­te­rów i boha­te­rek, ale wciąż odczu­wam wra­że­nie, jakie na mnie zro­bi­li. Przy­kła­dem tego jest ostat­nia, nie­do­koń­czo­na powieść Tru­ma­na Capote’ego Wysłu­cha­ne modli­twy. Nie jestem w sta­nie przy­po­mnieć sobie tej histo­rii, ale sam jej kli­mat wgryzł się we mnie i został na dłu­go. Capo­te to waż­ny dla mnie pisarz.

Czy podob­nie jest z Jeanem Gene­tem, któ­re­go Dzien­nik zło­dzie­ja tak­że leży przed nami?

To jest dla mnie jeden z naj­waż­niej­szych tek­stów. Prze­czy­ta­łem go na stu­diach, dla­te­go zwią­za­ny jest z moją mło­do­ścią, z pozna­wa­niem lite­ra­tu­ry wybra­nej prze­ze mnie, a nie narzu­co­nej przez kanon szkol­ny. Kie­dy skoń­czy­łem tę książ­kę, bar­dzo się wzru­szy­łem tym, że muszę roz­stać się z głów­nym boha­te­rem. Naj­cen­niej­szy w Dzien­ni­ku zło­dzie­ja był dla mnie kon­cept budo­wa­nia wła­snej este­ty­ki, takiej na prze­kór wszyst­kim, wywró­co­nej na lewą stro­nę. Dla mnie ta powieść jest o nie­za­leż­no­ści, o kam­po­wym widze­niu rze­czy, o widze­niu w nich pięk­na, któ­re­go pozor­nie nie ma.

Przy­nio­słeś książ­ki, któ­re mogą zmie­nić życie, pozwa­la­ją spoj­rzeć na rze­czy­wi­stość z innej per­spek­ty­wy. Ale prze­cież wiem, że popkul­tu­ra też jest ci bli­ska. Zachwy­casz się seria­lem Dyna­stia, któ­re­go boha­te­rów tak cie­ka­wie malu­jesz. Czy się­gasz też po popkul­tu­ro­wą lite­ra­tu­rę?

Jest taka książ­ka, któ­ra będzie naj­lep­szą odpo­wie­dzią na two­je pyta­nie. To Trę­do­wa­ta Hele­ny Mnisz­ków­ny, któ­ra od pew­ne­go cza­su leży na mojej pół­ce i spo­glą­da na mnie wymow­nie. A tra­fi­łem na nią oczy­wi­ście przez kino. Jeśli cho­dzi o popkul­tu­rę, bliż­sze są mi raczej seria­le i fil­my.

Ostat­nio two­je dwie duże wysta­wy moż­na było oglą­dać na Zam­ku Kró­lew­skim na Wawe­lu i Zam­ku Kró­lew­skim w War­sza­wie. Czy malu­jąc obra­zy z cyklu, nazwij­my to „kró­lew­skie­go”, się­gasz po lite­ra­tu­rę histo­rycz­ną, któ­ra pozwa­la ci wejść w epo­kę? Czy może jest to intu­icyj­ne?

Sta­ram się spraw­dzać infor­ma­cje, ale nie jest to wni­kli­wa pra­ca badaw­cza. Inte­re­su­je mnie bar­dziej to, jak opo­wia­da­my o histo­rii, niż co dokład­nie mówi­my. Nie uda­ję, że jestem histo­ry­kiem. Oczy­wi­ście daty, chro­no­lo­gia, rela­cje dyna­stycz­ne są bazą, na któ­rej pra­cu­ję, bo to one wypo­sa­ża­ją moje obra­zy w dodat­ko­we kon­tek­sty, ale nie jest to wie­dza szcze­gó­ło­wa, poprze­dzo­na godzi­na­mi spę­dzo­ny­mi w biblio­te­ce. Za to spę­dzam mnó­stwo cza­su w muze­ach lub przed ekra­nem.

A w jakich oko­licz­no­ściach czy­tasz?

Naj­czę­ściej w podró­ży. Moja rela­cja z książ­ka­mi jest skom­pli­ko­wa­na, bo mam dys­lek­sję, któ­ra w moim przy­pad­ku spo­wal­nia pro­ces czy­ta­nia. Bar­dzo chciał­bym pochła­niać książ­ki, ale jest to nie­moż­li­we, a audio­bo­oki nie do koń­ca mi odpo­wia­da­ją. Mam wra­że­nie, że słu­cha­ne tek­sty prze­la­tu­ją gdzieś obok mnie. Przez to, że czy­tam dość powo­li, mogę prze­by­wać w książ­kach dłu­go. Daję im szan­sę, żeby we mnie pra­co­wa­ły. Muszę bar­dzo sku­pić się na tek­ście, wejść w nie­go. W ten spo­sób sta­je się on fil­trem, przez któ­ry oglą­dam świat.