Józef Czapski
(1896–1993) – malarz, rysownik, pisarz, krytyk, eseista, współzałożyciel paryskiej „Kultury”.
Urodził się w Pradze, dzieciństwo spędził w majątku rodzinnym Przyłuki pod Mińskiem. Od 1909 roku przebywał w Petersburgu, gdzie ukończył szkołę i rozpoczął studia prawnicze. Zmobilizowany pod koniec 1916 roku był w Korpusie Paziów, po wybuchu rewolucji zamienionym w przyśpieszony kurs oficerski. We wrześniu 1917 roku zgłosił się do formującego się w Mińsku 1. Pułku Ułanów Krechowieckich, ale wkrótce z powodu wyznawanej zasady nieprzeciwstawiania się złu opuścił wojsko i wrócił do Petersburga. W październiku 1918 roku przyjechał do Warszawy i zapisał się na Akademię Sztuk Pięknych, ale już w listopadzie, w związku z misją odszukania zaginionych oficerów 1. Pułku Ułanów, udał się do Petersburga. Po powrocie do Polski brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, służąc w pociągu pancernym na froncie północno-wschodnim, a następnie w 1. Pułku Ułanów Krechowieckich. Został odznaczony Krzyżem Walecznych. Od 1921 roku studiował pod kierunkiem Józefa Pankiewicza w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. W 1924 roku wyjechał do Paryża wraz z grupą malarzy (między innymi z Janem Cybisem i Zygmuntem Waliszewskim), określającą się jako Komitet Paryski (K.P. Kapiści). Wówczas zaczął ogłaszać artykuły na tematy malarstwa i literatury. Po powrocie do kraju w 1931 roku kontynuował twórczość malarską i krytyczną, współpracując z „Głosem Plastyków” (od 1931 roku), „Wiadomościami Literackimi” (od 1934 roku) i innymi pismami. Po wybuchu drugiej wojny światowej zgłosił się do 8. Pułku Ułanów. Wzięty do niewoli przez armię radziecką 27 września 1939 roku w Chmielku na granicy województwa lwowskiego był internowany kolejno w Starobielsku, w Pawliszczew Borze i w Griazowcu pod Wołogdą. Latem 1941 roku został zwolniony i wstąpił do formującej się w Tocku Armii Polskiej, w której został mianowany szefem Biura Opieki, zajmującego się poszukiwaniami zaginionych oficerów polskich. Następnie pełnił funkcję szefa Wydziału Propagandy i Informacji przy sztabie Armii Polskiej, organizował życie oświatowo-kulturalne w wojsku. Redagował pierwsze numery „Orła Białego”. W sierpniu 1942 roku przeszedł wraz z wojskiem na Bliski Wschód. Ogłaszał artykuły i szkice literackie w „Orle Białym” (1941–1945), „W Drodze” (1943), w „Kurierze Polskim w Bagdadzie” (1943). Wraz z innymi artystami malarzami służącymi w Armii Polskiej na Wschodzie uczestniczył w życiu kulturalnym i artystycznym Bagdadu. Następnie brał udział w kampanii włoskiej w szeregach 2. Korpusu. Po zakończeniu wojny przebywał w Rzymie, od końca 1945 roku w Paryżu, gdzie pełnił funkcję kierownika polskiej placówki II Korpusu Ministerstwa Informacji. Od 1947 roku mieszkał wraz z siostrą Marią w siedzibie Instytutu Literackiego w Maison-Laffitte pod Paryżem. Współzakładał z Jerzym Giedroyciem miesięcznik „Kultura”, w następnych latach zaś był jego stałym współpracownikiem. Eseje, artykuły i recenzje poświęcone sztuce, literaturze i sprawom politycznym ogłaszał także w pismach francuskich: „Le Figaro Littéraire”, „Preuves”, „Gavroche”, „Nova et Vetera”, „Carrefour”. W 1950 roku był jednym z organizatorów Kongresu Wolności Kultury w Berlinie. W tym samym roku podróżował po Stanach Zjednoczonych z serią odczytów dla środowisk polonijnych. W 1955 roku odbył trzymiesięczną podróż po Ameryce Południowej (Brazylia, Urugwaj, Argentyna, Wenezuela). Prace malarskie wystawiał w Genewie, Paryżu, Londynie, Rio de Janeiro, Brukseli, Nowym Jorku, Toronto i w Polsce – w 1957, 1986, 1990 i 1992 roku. W 1960 roku otrzymał nagrodę malarską Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku, a w 1972 wspólnie z Marią Czapską nagrodę literacką Fundacji im. A. Godlewskiej w Zurychu za twórczość pamiętnikarską. Od 1974 roku należał do współpracowników pisma emigracji rosyjskiej „Kontynent”. W 1982 roku został członkiem Funduszu Pomocy Niezależnej Literaturze i Nauce Polskiej, w tym samym roku otrzymał nagrodę pisarską Stowarzyszenia Kombatantów w Londynie, a trzy lata później nagrodę im. S. Badeniego (Wielka Brytania). W 1992 roku senat Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie przyznał mu tytuł profesora honorowego. Odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1992). Zmarł 12 stycznia 1993 roku
w Maison-Laffitte; został pochowany na cmentarzu w sąsiedniej miejscowości Le Mesnil-le-Roi.
