„Starałem się pisać dla mojej wioski”. Jak Rodziewiczówna wpłynęła na Miłosza?

Cóż to za żar­to­bli­wy (dla wie­lu pew­nie wręcz nie­do­rzecz­ny) pomysł szum­nie zakła­dać wpływ Marii Rodzie­wi­czów­ny, pisar­ki koń­ca XIX i począt­ku XX wie­ku, na Cze­sła­wa Miło­sza? Co ma wspól­ne­go powie­ścio­pi­sar­ka, na wzmian­kę o któ­rej lek­ce­wa­żą­co pry­cha­li kry­ty­cy i bada­cze lite­ra­tu­ry wie­lu epok, z nobli­stą, jed­nym z naj­wy­bit­niej­szych poetów minio­ne­go wie­ku? Czy zakła­da­nie tu jakie­go­kol­wiek oddzia­ły­wa­nia, w obsza­rze stric­te lite­rac­kim, to nie aby sprzecz­ność logicz­na?

Moż­na tak na to spoj­rzeć, jed­nak zamiast kie­ro­wać dro­gich czy­tel­ni­ków tego tek­stu ku ana­li­zom ści­śle logicz­nym, chcia­ła­bym zapro­sić ich do odna­le­zie­nia w tym oso­bli­wym zesta­wie­niu twór­ców sen­su onto­lo­gicz­ne­go. Sam Miłosz miał do ksią­żek Rodzie­wi­czów­ny podej­ście zupeł­nie nie­nau­ko­we, trak­to­wał je – tak to dzi­siaj inter­pre­tu­ję – jak rodzaj zabyt­ko­we­go lustra, poprzez któ­re moż­li­wy jest kon­takt z innym wymia­rem rze­czy­wi­sto­ści. Ze świa­tem, z któ­re­go się jest, w któ­rym zaczę­ło się ist­nieć i do któ­re­go nie ma już powro­tu inną niż lite­rac­ka dro­gą. A jed­nak tę rze­czy­wi­stość nosi się głę­bo­ko w sobie jak pew­ną szkie­le­to­wą struk­tu­rę. Z jed­nej stro­ny jest rusz­to­wa­niem wyobra­żeń, ste­reo­ty­pów. Z dru­giej – kość­cem, któ­ry kształ­tu­je, ale i całe szczę­ście zara­sta gąsz­czem emo­cji, prze­żyć, myśli, wery­fi­ka­cji. Obra­sta, aż tra­ci suro­wość – jak linia brze­gu rze­ki pokry­wa­ją­ca się czerw­co­wy­mi chasz­cza­mi i kwia­ta­mi.

Dzie­li­ło ich czter­dzie­ści osiem lat. Maria Rodzie­wicz¹ uro­dzi­ła się w gro­zą pod­szy­ty ciem­ny zimo­wy pora­nek², gdy powsta­nie stycz­nio­we zaczę­ło ogar­niać teren histo­rycz­nej Litwy, co zresz­tą przy­pie­czę­to­wa­ło, w peł­nym zna­cze­niu tego pod­nio­słe­go sło­wa, los pisar­ki. Kon­fi­ska­ty mająt­ków, kon­try­bu­cje i zesła­nie rodzi­ców na Sybe­rię: oto naj­waż­niej­sze sym­bo­le jej bru­tal­ne­go dzie­ciń­stwa i mło­do­ści. Prze­rzu­ca­na mię­dzy opie­ku­na­mi, dora­sta w logi­ce prze­mo­cy i defen­sy­wy – na pol­skich panów napie­ra car­ska Rosja, ale miesz­kań­cy dwo­rów kreu­ją dyna­mi­kę abso­lut­ne­go wyzy­sku, hara­czy i domi­na­cji wobec róż­no­rod­ne­go etnicz­nie, lecz żyją­ce­go w skraj­nej nędzy i zanie­dba­niu chłop­stwa, któ­re, co oczy­wi­ste, na ucisk i nie­wo­lę reagu­je bun­tem. Ener­gia spo­łecz­nej destruk­cji nie ma gdzie ujść, napię­cie bez odpły­wu gro­zi wybu­chem, a gdy wybu­cha, natych­miast gro­ma­dzi się nowe. „Nie­wie­le chy­ba jest geo­gra­ficz­nych obsza­rów na naszej pla­ne­cie tak nazna­czo­nych przez ludz­kie cier­pie­nie jak Bia­ło­ruś i Ukra­ina”³, napi­sze Cze­sław Miłosz o miej­scu, w któ­rym żyła Rodzie­wicz (uro­dzo­na na Gro­dzieńsz­czyź­nie, wro­śnię­ta w Pole­sie⁴).

Nobli­sta z kolei przy­szedł na świat 30 czerw­ca 1911 roku w Sze­tej­niach w Litwie etnicz­nej. To waż­ne roz­róż­nie­nie: i Miłosz, i Rodzie­wi­czów­na uro­dzi­li się w obsza­rze daw­ne­go Wiel­kie­go Księ­stwa Litew­skie­go, leżą­cym w ówcze­snym Impe­rium Rosyj­skim. Ten teren utrwa­lił się w pol­skiej histo­rio­gra­fii pod nazwą „Kre­sy”, ale dzi­siaj rośnie świa­do­mość jego obcią­żeń wzglę­dem pod­mio­to­wo­ści państw i zamiesz­ku­ją­cych Litwę, Bia­ło­ruś czy Ukra­inę wspól­not.

Przyj­ście na świat Marii Rodzie­wicz w 1863 roku zbie­gło się z uwłasz­cze­niem chło­pów, ale jej dora­sta­nie i mło­dość przy­pa­dły na czas, kie­dy patriar­chal­na, pater­na­li­stycz­na logi­ka dwo­ru wciąż wie­lu wyda­wa­ła się jedy­ną słusz­ną w orga­ni­zo­wa­niu świa­ta. Dla­te­go jej kon­flik­ty z wsią bywa­ły ostre, lecz para­dok­sal­nie pozo­sta­wa­ły i tak sto­sun­ko­wo łagod­ne na tle tego, co dzia­ło się wokół innych dwo­rów-for­tec na Pole­siu, gdzie prze­moc kla­so­wa przy­bie­ra­ła for­mę skraj­ną. Czter­dzie­ści osiem lat póź­niej, gdy uro­dził się Miłosz, a było to już po rewo­lu­cji 1905 roku, sto­sun­ki kla­so­we wyraź­nie się zmie­ni­ły, zie­miań­stwo zosta­ło osła­bio­ne, chłop­ska eman­cy­pa­cja przy­spie­sza­ła coraz bar­dziej, a w Litwie galo­po­wa­ła tak­że eman­cy­pa­cja naro­do­wa.

We wzno­wio­nej wła­śnie przez Wydaw­nic­two Znak Doli­nie Issy Miłosz wspo­mniał rzu­co­ny przez Litwi­na gra­nat, któ­ry wpadł do jego dzie­cię­ce­go poko­ju – lecz na całe szczę­ście nie wybuchł. Tomasz, boha­ter powie­ści, „któ­ry tyl­ko czę­ścio­wo jest mną”⁵, jak pisał nobli­sta, jest „pań­skim dziec­kiem”. Ta toż­sa­mość sil­nie wpły­wa na to, kim czu­je się w swo­jej kra­inie dzie­cię­cej szczę­śli­wo­ści. Lecz sam obraz tej kra­iny zna­czą­co wykra­cza poza powierzch­nię podzia­łów spo­łecz­nych – jest pora­ża­ją­co głę­bo­ki, cały czas pul­su­ją w nim pyta­nia o dobro i zło, radość, okru­cień­stwo i cier­pie­nie. I o to, jakie emo­cjo­nal­no-ducho­we pro­ce­sy w isto­cie zacho­dzą w czło­wie­ku.

Tam, gdzie uro­dził się i spę­dzał pierw­sze lata życia Miłosz, kul­tu­ra szla­chec­ka prze­trwa­ła czę­sto w for­mie zaścian­ków, czy­li miejsc, w któ­rych pań­skie życie było mniej dwor­skie, mogło­by się raczej zda­wać chłop­skie, bli­skie natu­rze, cza­sem ude­rza­ją­co nie­sza­blo­no­we. Choć Kuna­to­wie, dziad­ko­wie od stro­ny jego mat­ki Wero­ni­ki, miesz­ka­li w dwo­rze z oka­za­łą biblio­te­ką, for­te­pia­nem i pomiesz­cze­niem zwa­nym „aptecz­ką”, w któ­rym zapa­chy ziół i przy­praw osza­ła­mia­ły rów­nie moc­no jak kolor mie­dzi licz­nych gar­nusz­ków, to poeta tak mówił o wycho­wa­niu przez rodzi­ców mamy:

moja sytu­acja kla­so­wa, bar­dzo nie­zde­fi­nio­wa­na, wyni­ka­ła z tego, że nigdy nie prze­sze­dłem przez kul­tu­rę szla­chec­ką […], dziad­ko­wie moi nie mie­li żad­nych dwor­skich tra­dy­cji. Spe­cjal­nie w naszym zakąt­ku, tam na Litwie, było mnó­stwo ory­gi­na­łów tak zwa­nych. To zna­czy ludzi żyją­cych na swój spo­sób i zupeł­nie nie dba­ją­cych o żad­ne kon­wen­cje. Tak samo mój dzia­dek o to zupeł­nie nie dbał, moja bab­ka zupeł­nie nie dba­ła⁶.

Owej bab­ce Józe­fie z domu Syruć (utrwa­lo­nej zresz­tą umow­nie w Doli­nie Issy), zwa­nej przez Cze­sła­wa Lisią, gdyż koja­rzy­ła się wnu­ko­wi mię­dzy inny­mi ze stwo­rze­niem leśnym, bli­skie były potę­gi przy­ro­dy, fascy­no­wa­ła ją, zda­je się, nie­za­leż­ność natu­ry. Nie nosi­ła halek, gdy było cie­pło, kąpa­ła się wie­lo­krot­nie w cią­gu dnia w rze­ce, jej ducho­wość była wzmo­żo­na i nie ogra­ni­cza­ła się tyl­ko do kato­lic­kiej głę­bo­kiej poboż­no­ści, ale się­ga­ła wszel­kich form życia pośmiert­ne­go, poza­ma­te­rial­ne­go, duchów i cza­rów włącz­nie⁷.

War­to tu zazna­czyć, że i Rodzie­wi­czów­na zna­czą­co odsta­wa­ła od swo­je­go zie­miań­skie­go śro­do­wi­ska pod wzglę­dem dba­nia o oby­cza­je, a akcję jed­nej ze swo­ich naj­bar­dziej emble­ma­tycz­nych powie­ści – Dewaj­ti­sie – osa­dzi­ła na litew­skiej Żmu­dzi, wła­śnie w szla­chec­kim zaścian­ku, gdzie cięż­ko pra­cu­ją­cy heros Marek Czer­twan, zde­cy­do­wa­nie bar­dziej wyrob­nik niż pan, oca­la zie­mię i dosta­je w nagro­dę rękę uko­cha­nej kobie­ty. Tytu­ło­wy Dewaj­tis to dąb, sym­bol zapo­ży­czo­ny z mito­lo­gii pogań­skiej Litwy.

Jeśli zaś o samą ory­gi­nal­ność Marii Rodzie­wicz idzie, nosi­ła się, jak to wte­dy mówio­no, „po męz­ku”: krót­kie wło­sy, papie­ros pod­pa­la­ny krze­si­wem, sie­kie­ra i piła do robót ręcz­nych trzy­ma­na nie­da­le­ko biur­ka, przy któ­rym pisa­ła książ­ki. Sama wycio­sa­ła kil­ku­me­tro­wy krzyż i posta­wi­ła go w par­ku wokół dwo­ru, wśród stu­let­nich drzew – obok kuli armat­niej z poto­pu szwedz­kie­go, któ­ra rąb­nę­ła tam w zie­mię. Lecz narzę­dzia sto­lar­skie słu­ży­ły jej też do wyra­bia­nia mebli, któ­re pokry­wa­ła ręcz­nie malo­wa­ny­mi wzo­ra­mi kwia­to­wy­mi. Razem z żar­li­wym kato­li­cy­zmem falo­wa­ły w niej bud­dyzm i teo­zo­fia, zaś na towa­rzysz­ki swej kre­so­wej doli-nie­do­li zawsze wybie­ra­ła kobie­ty.

Choć w domi­nu­ją­cej od dzie­sią­tek lat opi­nii uwa­ża się ją za pisar­kę kon­ser­wa­tyw­ną, hoł­du­ją­cą tra­dy­cjom zie­miań­skim, zarów­no w życiu, jak i w powie­ściach – choć w życiu zde­cy­do­wa­nie bar­dziej – potra­fi­ła roz­sa­dzać sche­ma­ty. Nie­na­ru­szal­na jest w jej książ­kach obro­na zie­mi dzie­dzi­czo­nej po przod­kach, co na ogół fak­tycz­nie ozna­cza uświę­ca­nie war­to­ści zie­miań­skich, sta­wia­nie dwo­ru jako cywi­li­za­cyj­ne­go cen­trum, tak­że kato­li­cyzm jest u niej orę­żem wal­ki o wpływ – prze­ciw­ko jed­no­znacz­nie utoż­sa­mia­ne­mu z cara­tem pra­wo­sła­wiu. A rów­no­cze­śnie mie­rzy­ła się cza­sem ze zdu­mie­wa­ją­cy­mi dla jej miej­sca w świe­cie ide­ami, taki­mi jak anar­chizm (Ragnarök), pod­wa­ża­ła tak­że nie­ro­ze­rwal­ność mał­żeń­stwa (Nie­oswo­jo­ne pta­ki). W książ­kach sta­wia­ła za wzór kobie­ty wal­czą­ce o prze­trwa­nie, a kie­dy u ich boku poja­wia­li się part­ne­rzy, kaza­ła odgry­wać im rolę przy­ja­ciół, nie opie­ku­nów (Macierz, Cza­ha­ry, Kądziel) – czy­li figur, któ­re nie zagra­ża­ją wol­no­ści kobie­ty.

Jest w książ­kach Rodzie­wi­czów­ny jakaś nie­ła­twa do nazwa­nia inność i dziw­ność, coś co pły­nie z jej żywio­łu i natu­ral­nych odru­chów, bra­ku cyze­lo­wa­nia zdań, z pisar­skie­go pośpie­chu (była z nie­go zna­na). I zda­je się, że mimo pobież­nej zna­jo­mo­ści bio­gra­fii pisar­ki – wszak do 2023 nie było peł­ne­go opra­co­wa­nia jej życia⁸ – Cze­sław Miłosz wyczu­wał tę inność, przy­glą­dał się jej i szu­kał na nią słów. Oce­nia­jąc, że Rodzie­wi­czów­na dobrze zna się na spra­wach litew­skich, pisał:

Chy­ba jest to ten aspekt jej twór­czo­ści, któ­ry mógł­by wska­zy­wać, że nie zawsze powta­rza­ła poję­cia obie­go­we, nawet jeże­li nie była dość samo­dziel­na, żeby prze­kro­czyć pew­ną gra­ni­cę⁹.

To zasta­na­wia­ją­ce, że ukła­da­jąc na począt­ku lat 90. ese­je w swo­jej książ­ce Szu­ka­nie ojczy­zny, Miłosz posta­no­wił otwo­rzyć ją tek­stem pod tytu­łem Rodzie­wi­czów­na. Był to moment, w któ­rym – po dzie­siąt­kach lat życia na emi­gra­cji – nobli­sta fizycz­nie zaczął zno­wu zbli­żać się do Pol­ski.

Gdy­by nie per­spek­ty­wa cza­su i prze­strze­ni, tj. moich lat w Kali­for­nii, pew­nie nie zaj­mo­wał­bym się tą powie­ścio­pi­sar­ką, bojąc się, żeby koro­na nie spa­dła mi z gło­wy. Teraz wymą­drza­nia się za wszel­ką cenę, byle wydąć kil­ka nazwisk nie­ko­niecz­nie na to zasłu­gu­ją­cych, są mi obo­jęt­ne i mogę być wobec Rodzie­wi­czów­ny spra­wie­dliw­szy. I jed­nak coraz bar­dziej wra­ca­jąc w myślach do domu, w stro­ny rodzin­ne, nie mogę tych powie­ści pomi­nąć¹⁰.

Przy­po­mniał sobie zatem, jak już we wcze­snych latach 20. XX wie­ku przy­no­sił ze szkol­nej biblio­te­ki bab­ce Sta­ni­sła­wie Miło­szo­wej powie­ści Rodzie­wi­czów­ny, a potem sam je czy­tał. Po sie­dem­dzie­się­ciu latach zaczął zasta­na­wiać się nad tym, co ma jesz­cze wspól­ne­go z jede­na­sto­let­nim chłop­cem, któ­ry po prze­pro­wadz­ce z rodzi­ną do Wil­na, gdzie musiał odciąć się od życia zie­miań­skie­go, chło­nął świat Rodzie­wi­czów­ny. Sie­dem­dzie­siąt lat póź­niej zaob­ser­wo­wał jej dydak­tyzm, mora­li­zo­wa­nie, „awan­tu­ry arab­skie”, któ­re mają nie­wie­le wspól­ne­go z praw­do­po­do­bień­stwem psy­cho­lo­gicz­nym, ale i dar opo­wia­da­nia – rzad­ki, jak zauwa­żył, w pol­skiej lite­ra­tu­rze.

Przede wszyst­kim jed­nak odno­to­wał, że u żad­ne­go z powie­ścio­pi­sa­rzy nie dostrzegł tylu realiów życia na zie­miach daw­nej Rzecz­po­spo­li­tej co u Rodzie­wi­czów­ny. „Czy­ta­nie Rodzie­wi­czów­ny jest zaję­ciem bole­snym, ranią­cym, to jak­by czy­tać kro­ni­kę rodzin­ną, w któ­rej wystę­pu­ją nie­szczę­śli­wi, oka­le­cze­ni przod­ko­wie”¹¹, noto­wał, nie potra­fiąc oddzie­lić powie­ści pisar­ki od całej dwu­dzie­sto­wiecz­nej histo­rii „Kre­sów”, łącz­nie z wymor­do­wa­ny­mi w Holo­kau­ście Żyda­mi, zruj­no­wa­ny­mi dwo­ra­mi, kolej­ny­mi zsył­ka­mi na Sybir, guła­ga­mi, prze­sie­dle­nia­mi.

Rodzie­wi­czów­na trwa­ła w swo­im dwo­rze aż do jesie­ni 1939 roku, kie­dy zosta­ła z Hru­szo­wy wypę­dzo­na. Pra­wie całą woj­nę spę­dzi­ła w War­sza­wie, mając osiem­dzie­siąt jeden lat prze­ży­ła powsta­nie – brud­na, wychu­dzo­na, cho­ra, noto­wa­ła w swo­im kalen­da­rzy­ku: „War­sza­wa bez kro­pli wody – po gar­dło w kale i moczu, i plwo­ci­nach” (17 wrze­śnia)¹². Ci, któ­rzy ją spo­ty­ka­li, ze zdu­mie­niem przy­glą­da­li się temu, jak trwa­ła na wyso­kich pię­trach kamie­nic i tyl­ko w osta­tecz­no­ści scho­dzi­ła do schro­nów, mówi­ła bowiem: jeśli zgi­nąć, to w słoń­cu. Jej dewi­zą było zda­nie: „Żyć trze­ba tak, by się ni życia, ni śmier­ci nie bać”. I jesz­cze to: „Dwa razy czło­wiek nie umie­ra, ale raz i tyl­ko tam i tak, jak mu Bóg prze­zna­czył”.

Zmar­ła w listo­pa­dzie 1944 roku, wyczer­pa­na obu­stron­nym zapa­le­niem płuc, w zim­nej cha­cie nie­da­le­ko Skier­nie­wic.

Wra­ca­jąc jed­nak do lek­tu­ry Miło­sza – może zaska­ki­wać, że od mło­do­ści wyczu­lo­ny na kon­ser­wa­tyw­ną pol­skość, nie­chęt­ny spo­łe­czeń­stwu kla­so­we­mu i, rzecz jasna, pol­skie­mu anty­se­mi­ty­zmo­wi, rozu­miał, dla­cze­go poja­wia się on w książ­kach Rodzie­wi­czów­ny. Nazy­wał to naj­pro­ściej, jak się da: „W śro­do­wi­skach opi­sy­wa­nych przez Rodzie­wi­czów­nę sło­wo «anty­se­mi­tyzm» było­by nie­zro­zu­mia­łe. Po pro­stu taki jest porzą­dek świa­ta”¹³ – porzą­dek, w któ­rym trans­ak­cje finan­so­we, utoż­sa­mia­ne z Żyda­mi, są zagro­że­niem dla ładu feu­dal­ne­go i świę­tych praw. Lek­tu­ra Miło­sza jest więc, w jakimś pod­sta­wo­wym sen­sie, nie­oce­nia­ją­ca, a to, co wyczy­tu­je z powie­ści Rodzie­wi­czów­ny, trak­tu­je przede wszyst­kim jako infor­ma­cje.

Dla­te­go zesta­wia­jąc Rodzie­wi­czów­nę z Orzesz­ko­wą (do autor­ki Nad Nie­mnem miał Miłosz wiel­ki sza­cu­nek), pisał też:

Czy­ta­nie Rodzie­wi­czów­ny przy­po­mi­na więc nie­co czy­ta­nie pamięt­ni­ków, któ­rych autor wie­le prze­ka­zu­je świa­do­mie, ale i wie­le mimo woli. Z mniej­szym chy­ba powo­dze­niem moż­na tak czy­tać Orzesz­ko­wą, któ­ra wyda­je się już zepsu­ta inte­lek­tu­ali­zmem i huma­ni­tar­ny­mi wąt­pli­wo­ścia­mi¹⁴.

To wspa­nia­ła obser­wa­cja, bo napro­wa­dza na reflek­sję, że na powie­ścio­wą suro­wość świa­ta Rodzie­wi­czów­ny, jego sztyw­ność i kon­ser­wa­tyzm moż­na spró­bo­wać spoj­rzeć jak na pro­blem psy­cho­ana­li­tycz­ny – tak, jak­by emo­cje nie były do koń­ca sym­bo­li­zo­wa­ne i pogłę­bia­ne, dla­te­go może pro­sta wizja świa­ta, jaskra­we podzia­ły na dobro i zło sta­ły się w tym pisar­stwie obro­ną przed cha­osem nie do koń­ca uświa­da­mia­nych kon­flik­tów. W tym sen­sie świat przed­sta­wia­ny przez Rodzie­wi­czów­nę jest praw­dzi­wy, choć uprosz­czo­ny, bro­ni się bowiem przed afek­tem i ana­li­zą.

W tym miej­scu zesta­wia­nie Miło­sza z Rodzie­wi­czów­ną natra­fia na natu­ral­ny opór. Wszak Cze­sław Miłosz od swych wcze­snych lat szu­kał zna­ków i spo­so­bów na pozna­nie, a potem wypo­wie­dze­nie głę­bi rze­czy­wi­sto­ści i wie­lo­stron­no­ści ludz­kie­go doświad­cze­nia, a tak­że wie­lo­war­stwo­wo­ści każ­de­go czło­wie­ka, dosko­na­le zda­jąc sobie też spra­wę, jak waż­ną tego czę­ścią są emo­cje i ducho­wość. Dokąd pro­wa­dzi nas los, jak radzić sobie z roz­cza­ro­wa­nia­mi? Jak doty­ka­my tego, co mrocz­ne, co napa­wa nas lękiem, jest groź­ne? Jako nasto­la­tek na pod­da­szu dwor­ku w Kra­sno­gru­dzie, rodzin­nym mająt­ku mat­ki, w któ­rym spę­dzał waka­cje, zagrał w rosyj­ską rulet­kę. Przy­ło­żo­ny do gło­wy rewol­wer nie wypa­lił.

Gdy myślę o tym wyda­rze­niu, przy­po­mi­na mi się – choć prze­cież nie ma tu bez­po­śred­nie­go bio­gra­ficz­ne­go związ­ku – opo­wieść Miło­sza z Doli­ny Issy o Mag­da­le­nie, gospo­dy­ni księ­dza Peik­swy, z któ­rym mia­ła romans. Tra­gicz­na, nie­mo­gą­ca się speł­nić miłość i ciem­na roz­pacz popchnę­ły dziew­czy­nę ku samo­bój­stwu. Połknę­ła tru­ci­znę na szczu­ry, ale mimo pochów­ku jej duch nie chciał opu­ścić zie­mi, roz­tłu­ki­wał jaj­ka i sma­żył jajecz­ni­cę na zim­nej pły­cie pie­ca. „Nie­wi­dzial­nym tasa­kiem roz­sz­cze­piał nie­wi­dzial­ne pola­na i roz­pa­lał ogień, któ­ry buzo­wał i trzesz­czał jak praw­dzi­wy”¹⁵. I wszedł w sen Toma­sza, wcią­ga­jąc go w nim pod zie­mię, do gro­bu:

Jak to moż­li­we, żebym, mając cia­ło, cie­pło, dłoń, pal­ce, musiał umrzeć i prze­stać być ja? Wła­ści­wie może to nie był nawet sen, bo leżąc na naj­głęb­szym dnie, pod powierzch­nią real­nych zja­wisk, czuł cie­le­sne­go sie­bie, ska­za­ne­go, roz­pa­da­ją­ce­go się, już po śmier­ci, a zara­zem, bio­rąc udział w tym uni­ce­stwie­niu, zacho­wy­wał zdol­ność stwier­dza­nia, że on tu jest ten sam, co on tam. Krzy­czał i obu­dził się¹⁶.

8 grud­nia 1980 roku w Sztok­hol­mie, wygła­sza­jąc mowę noblow­ską, Cze­sław Miłosz pytał¹⁷, jak poeta ma zoba­czyć rze­czy­wi­stość z wyso­ka, znaj­du­jąc jak Pegaz ponad nią, i rów­no­cze­śnie widzieć ją w każ­dym szcze­gó­le? Odpo­wiedź zna­lazł w upły­wie cza­su:

„Widzieć” zna­czy nie tyl­ko mieć przed ocza­mi, tak­że prze­cho­wać w pamię­ci, „widzieć i opi­sy­wać” zna­czy odtwa­rzać w wyobraź­ni. Dystans, jaki stwa­rza tajem­ni­ca cza­su, nie musi zmie­niać wyda­rzeń, kra­jo­bra­zów, twa­rzy ludz­kich, w gma­twa­ni­nę coraz bar­dziej bled­ną­cych cie­ni. Prze­ciw­nie, może je uka­zy­wać w peł­nym świe­tle, tak że każ­dy fakt, że każ­da data nabie­ra wyra­zu i trwa na wiecz­ne przy­po­mnie­nie ludz­kie­go znie­pra­wie­nia, ale i ludz­kiej wiel­ko­ści. Ci, któ­rzy żyją, otrzy­mu­ją man­dat od tych wszyst­kich, któ­rzy umil­kli na zawsze. Wywią­zać się ze swe­go obo­wiąz­ku mogą tyl­ko, sta­ra­jąc się odtwo­rzyć dokład­nie to, co było, wydzie­ra­jąc prze­szłość zmy­śle­niom i legen­dom. Tak zie­mia widzia­na z wyso­ka, w wiecz­nym teraz, i zie­mia trwa­ją­ca w odzy­ska­nym cza­sie sta­ją się na rów­ni mate­ria­łem poezji¹⁸.

Może wła­śnie dla­te­go nagie, szorst­kie, asce­tycz­ne książ­ki Rodzie­wi­czów­ny pod koniec życia zaczął badać z taką cie­ka­wo­ścią – bo otwo­rzy­ły przed nim prze­szłość bez zmy­śleń i legend. Mógł dopeł­nić je sobą i wszyst­kim, co przez kil­ka­dzie­siąt lat prze­cho­wy­wał w pamię­ci, odtwa­rzał w wyobraź­ni.

Jak odci­snę­ły się w pamię­ci Cze­sła­wa Miło­sza książ­ki Rodzie­wi­czów­ny, któ­re czy­tał jako nasto­la­tek? To oce­nić dużo trud­niej. Przy­zna­wał, że jed­ną z jego uko­cha­nych powie­ści było Lato leśnych ludzi, czy­li książ­ka, z któ­rej inter­pre­ta­cją bory­ka­li się od zawsze kry­ty­cy i bada­cze lite­ra­tu­ry. To rów­no­cze­śnie powieść skau­tow­ska, rela­cja z życia trzech osób (w powie­ści to Pan­te­ra, Żuraw i Roso­mak, w rze­czy­wi­sto­ści Maria Rodzie­wicz i dwie bli­skie jej kobie­ty) w leśnej dzi­czy, pean na cześć pole­skiej przy­ro­dy, ale też prze­dziw­na powieść patrio­tycz­na, w któ­rej las to nie tyl­ko pole wal­ki mię­dzy bez­względ­ny­mi siła­mi natu­ry, ale też miej­sce, któ­re obsie­wa­ją powstań­cze lub wojen­ne mogi­ły. Jaro­sław Iwasz­kie­wicz pisał o Lecie…, że to pierw­szy napraw­dę zna­czą­cy utwór Rodzie­wi­czów­ny, któ­rej wcze­śniej­sze książ­ki „zawie­ra­ły wszyst­kie swe walo­ry dodat­nie w abso­lut­nej nie­dba­ło­ści – i nie­udol­no­ści uję­cia”¹⁹. Tym­cza­sem:

pod koniec swo­jej karie­ry lite­rac­kiej, jako dowód nie­śmier­tel­no­ści poezji, naj­głęb­sze­go związ­ku czło­wie­ka z natu­rą ujaw­nia się pierw­sze dzie­ło autor­ki. Nie dla­te­go, żeby było lepiej, sta­ran­niej pisa­ne od innych (choć może i tak), a dla­te­go, że od pierw­szej do ostat­niej kar­ty prze­nik­nię­te jest tak głę­bo­ko wiel­kiem, pier­wot­nem umi­ło­wa­niem życia, że dyszy bud­dyj­skim jakimś odde­chem zla­nia się z przy­ro­dą. […] W ostat­nim utwo­rze Rodzie­wi­czów­ny śmierć czło­wie­ka sta­je się czemś rów­nie spo­koj­nem, pro­stem i z natu­ry rze­czy wyni­ka­ją­cem, jak śmierć zwie­rzę­cia […]. Bez­wględ­nie tu się skry­wa źró­dło nigdy nie­wy­czer­pal­ne poezji. Bo poet­ką przede wszyst­kim jest autor­ka „Lata leśnych ludzi”. W poczu­ciu jed­no­ści świa­ta i ści­słe­go zespo­le­nia indy­wi­du­al­no­ści z cało­ścią wiel­ką i nie­skoń­czo­ną. W poczu­ciu swej mało­ści²⁰.

Czy Miłosz znał te sło­wa? Czy rosnąc w sza­cun­ku do przy­ro­dy, któ­ra na prze­siąk­nię­tej pogań­stwem Litwie była wręcz świę­ta, a potem widząc w potę­dze natu­ry tak­że jej nie­prze­bra­ne okru­cień­stwo, miał w gło­wie tę powieść Rodzie­wi­czów­ny? Chy­ba nigdy nie mówił o tym, na ile Doli­na Issy, powieść pisa­na auto­te­ra­peu­tycz­nie we Fran­cji, w pierw­szej poło­wie lat 50., gdy opu­ści­ła go wena poetyc­ka, mogła nieść w sobie echo Lata leśnych ludzi. Co pomy­ślał­by Miłosz o tym, że geo­gra­fia wokół Nie­wia­ży, nad któ­rą się uro­dził – nazwa­nej w powie­ści Issą – jest dla nie­go tak samo waż­na jak szcze­gó­ły sie­dli­ska leśnych ludzi z powie­ści Rodzie­wi­czów­ny, któ­re­go nama­lo­wa­na przez nią mapa ist­nie­je do dzi­siaj?²¹ Nikt już na to pyta­nie nie odpo­wie.

Czy motyw dwóch bra­ci, tak czę­sty, że aż obse­syj­ny w powie­ściach Rodzie­wi­czów­ny – sama musia­ła bowiem oddłu­żyć mają­tek nie­umie­jęt­nie zarzą­dza­ny przez bra­ta, któ­re­go zresz­tą uzna­wa­ła za czar­ną owcą w rodzi­nie – nie prze­mó­wił wystar­cza­ją­co sil­nie do Cze­sła­wa Miło­sza? Poru­sza­ją­ce jest to, jak sam mar­twił się od wcze­snych lat, czy nie prze­nik­nę­ła do jego żył „zła krew” bra­ta jego ojca, Witol­da, cho­ru­ją­ce­go na gruź­li­cę, wynędz­nia­łe­go, nie­po­tra­fią­ce­go się utrzy­mać. To bab­ka Miło­szo­wa, czy­tel­nicz­ka powie­ści Rodzie­wi­czów­ny, obwi­nia­ła się szcze­gól­nie za nie­po­wo­dze­nia życio­we syna. Miłosz pisał zaś o stry­ju:

miał nie­sły­cha­nie sil­ny wpływ na moją mło­do­cia­ną wraż­li­wość. Tak utrwa­lał się we mnie lęk przed prze­gra­ną, aż rodzaj gro­zy, stąd też bra­ła się moja aż prze­sad­na dokład­ność i pra­co­wi­tość. Jak też upór w trzy­ma­niu się cnót solid­no­ści i wytrwa­ło­ści. Lęk przed prze­gra­ną unie­moż­li­wiał mi wybra­nie spo­so­bu życia bohe­my i zmu­szał do zarob­ko­wa­nia w biu­rach Pol­skie­go Radia czy póź­niej w Ame­ry­ce na uni­wer­sy­te­cie. Bied­ny Wituś jest więc jakoś odpo­wie­dzial­ny za moje licz­ne wyróż­nie­nia i nagro­dy, łącz­nie z Noblem²².

„Losy boha­te­rów Rodzie­wi­czów­ny cie­ka­wią nas, bo są oni obda­rze­ni sil­ną wolą i ta wola, zgod­nie z dydak­tycz­nym zamia­rem autor­ki, zwró­co­na jest ku dobre­mu”²³, pisał Miłosz może też o tym, w czym widział zna­cze­nie bli­skie sobie, poecie, dla któ­re­go war­tość lite­ra­tu­ry była zwią­za­na z tym, czy popy­cha ona czy­tel­ni­ka ku dobru czy ku złu.

U Rodzie­wi­czów­ny dostrzegł Miłosz na pew­no – bo pisał o tym w ese­ju jej poświę­co­nym – owo poczu­cie inno­ści wyni­ka­ją­ce z bycia Pola­kiem, ale Litwi­nem; Litwi­nem, czy­li miesz­kań­cem Wiel­kie­go Księ­stwa Litew­skie­go, któ­re­go wiecz­nym anta­go­ni­stą był Koro­niarz, a więc miesz­ka­niec Kró­le­stwa Pol­skie­go. To poczu­cie litew­skiej odmien­no­ści było cha­rak­te­ry­stycz­ne dla całej jego rodzi­ny. Nie ina­czej czu­ła to Rodzie­wicz, któ­ra swój ród Czer­twa­nów-Rodzie­wi­czów wywo­dzi­ła z Litwy, w jej dwo­rze na ścia­nie wisia­ła Pogoń, histo­rycz­ny herb Wiel­kie­go Księ­stwa Litew­skie­go, a jesz­cze po napa­dzie w 1919 roku pod War­sza­wą, kie­dy pocisk z rewol­we­ru wbił się w jej poli­czek i wyle­ciał za uchem, mówi­ła w roz­mo­wie z pra­są: „Litew­ska gło­wa twar­da. Prze­trzy­ma wie­le cio­sów”²⁴.

Gdy po latach Cze­sław Miłosz wró­cił na spo­tka­nie autor­skie do Wil­na, pod­kre­ślał, że nie jest ani poetą litew­skim, ani pol­skim, ale poetą uro­dzo­nym na Litwie, piszą­cym po pol­sku²⁵. „Miesz­ka­jąc za gra­ni­cą, sta­ra­łem się pisać wła­śnie dla mojej wio­ski, zaj­mo­wać się moją wio­ską. Osta­tecz­nie wykła­da­jąc lite­ra­tu­rę pol­ską, zaj­mo­wa­łem się moją wio­ską, tak samo pisząc wier­sze po pol­sku”²⁶. Pisząc w języ­ku pol­skim, pra­cu­jąc na jego rzecz i dzier­żąc swo­ją litew­ską odręb­ność, trzy­mał też w gło­wie jed­no prze­ko­na­nie: „Niech się oni dosto­su­ją do mnie, co ja mam się do nich dosto­so­wy­wać. Taka była moja filo­zo­fia. No i jakoś się dosto­so­wa­li”²⁷.

„Czym będzie w dwu­dzie­stym pierw­szym wie­ku Pole­sie, już bez Lachów i Żydów, nie będę pró­bo­wał zgad­nąć. Prze­szło­ści nie da się po pro­stu prze­kre­ślić”²⁸, pisał też Miłosz w Rodzie­wi­czów­nie. Nie ma pol­skich panów ani Żydów, zaczął się pią­ty rok peł­no­ska­lo­wej inwa­zji Rosji na Ukra­inę, jest życie w bez­rad­no­ści i nie­pew­no­ści. Po co więc nam dzi­siaj jesz­cze ta prze­szłość? Czy, żeby wró­cić do mowy noblow­skiej Miło­sza, tajem­ni­ca cza­su poma­ga lepiej syn­te­ty­zo­wać szcze­gół i ogół doświad­cze­nia? Chy­ba przy­naj­mniej dopó­ki się nad tym zasta­na­wia­my, coś ma szan­sę zacząć się wyła­niać – a nasz man­dat od tych, któ­rzy na zawsze stra­ci­li głos, być może nie zosta­je cał­kiem zmar­no­wa­ny.

¹ W tek­ście będę uży­wać wymien­nie dwóch form nazwi­ska: Rodzie­wicz i Rodzie­wi­czów­na. Pisar­ka zawsze wła­sno­ręcz­nie pod­pi­sy­wa­ła się „Rodzie­wicz” – taki zapis jej nazwi­ska znaj­dzie­my też w róż­ne­go rodza­ju doku­men­tach. Jed­nak jako autor­ka ksią­żek, na ich okład­kach i w ich kon­tek­ście, była Rodzie­wi­czów­ną. Kwe­stię tę ana­li­zu­ję sze­ro­ko w mojej książ­ce Rodzie­wicz-ówna. Gorą­ca dusza, Kra­ków: Wydaw­nic­two Lite­rac­kie, 2023.

² Data uro­dze­nia Marii Rodzie­wi­czów­ny do dzi­siaj jest na ogół błęd­nie poda­wa­na. Tym­cza­sem zna­ny jest akt uro­dze­nia pisar­ki (Akt uro­dze­nia Marii Rodzie­wicz, Pie­niu­ha, par. Mię­dzy­rzecz, pow. woł­ko­wy­ski, Uro­dze­nia w roku 1863, akt nr 11). Uro­dzo­na 30 stycz­nia Rodzie­wi­czów­na na chrzcie otrzy­ma­ła imio­na Emi­lia Maria Ludwi­ka.

³ C. Miłosz, Rodzie­wi­czów­na [w:] tegoż, Szu­ka­nie ojczy­zny, Kra­ków: Znak, 1992, s. 28.

⁴ Spe­cy­fi­kę Pole­sia, jego zło­żo­ną etnicz­ność (w któ­rej naj­więk­szą gru­pą byli Pole­szu­cy) i naj­bar­dziej ostrą dwu­war­stwo­wą struk­tu­rę spo­łecz­ną, jaka wystę­po­wa­ła w obsza­rze daw­nych ziem pol­skich, zna­ko­mi­cie przy­bli­żał Józef Obręb­ski. Por. tegoż, Pole­sie. Stu­dia etno­so­cjo­lo­gicz­ne, War­sza­wa: Ofi­cy­na Nauko­wa, 2007.

⁵ C. Miłosz, Przy­pis po latach [w:] tegoż, Doli­na Issy, Kra­ków: Znak, 2026 [ebo­ok].

⁶ Cze­sła­wa Miło­sza auto­por­tret prze­kor­ny. Roz­mo­wy prze­pro­wa­dził Alek­san­der Fiut, Kra­ków: Wydaw­nic­two Lite­rac­kie, 2003, cyt. i skrót za: A. Fra­na­szek, Miłosz. Bio­gra­fia, Kra­ków: Znak, 2024, cz. 1: Raj­ski ogród 1911–1920 [ebo­ok].

⁷ Zob. A. Fra­na­szek, Miłosz. Bio­gra­fia…

⁸ E. Padoł, Rodzie­wicz-ówna…

⁹ C. Miłosz, Rodzie­wi­czów­na…, s. 34.

¹⁰ Tam­że, s. 38.

¹¹ Tam­że, s. 16.

¹² Kalen­da­rzyk-notat­nik Marii Rodzie­wiczówny z 1944 r., Dział Ręko­pi­sów Osso­li­neum, sygn. 13 5499/I.

¹³ C. Miłosz, Rodzie­wi­czów­na…, s. 24.

¹⁴ Tam­że, s. 15.

¹⁵ C. Miłosz, Doli­na Issy…

¹⁶ Tam­że.

¹⁷ Cze­sław Miłosz – Nobel Lec­tu­re, Nobel Pri­ze, onli­ne: https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1980/milosz/25508-czeslaw-milosz-nobel-lecture-1980/ [dostęp: 31.05.2026].

¹⁸ Tam­że.

¹⁹ J. Iwasz­kie­wicz, Kon­flikt Ana­to­la Ster­na z Marią Rodzie­wiczówną, „Kurier Pol­ski” 1920, nr 223.

²⁰ Tam­że.

²¹ Mapa znaj­du­je się w zbio­rach Muzeum Lite­ra­tu­ry w War­sza­wie.

²² C. Miłosz, Mate­riały do mojej bio­gra­fii, nie­pu­bli­ko­wa­ne, cyt. za: A. Fra­na­szek, Miłosz. Bio­gra­fia…

²³ C. Miłosz., Rodzie­wi­czów­na…, s. 38.

²⁴ „Kurier War­szaw­ski”, 24 maja 1919 (wyd. wie­czor­ne).

²⁵ Zob. wypo­wiedź Kari­ny Jarzyń­skiej, lite­ra­tu­ro­znaw­czy­ni i reli­gio­znaw­czy­ni, [w:] T. Soko­łow­ski, Cze­sław Miłosz | Fil­mo­wy Kanon Lite­ra­tu­ry, scen. A. Gasper, Nina­te­ka, 2021.

²⁶ Wypo­wiedź z fil­mu Wik­to­ra Mel­le­ra i Andrze­ja Miło­sza z 1980 roku, wyko­rzy­sta­na w T. Soko­łow­ski, Cze­sław Miłosz | Fil­mo­wy Kanon Lite­ra­tu­ry…

²⁷ Tam­że.

²⁸ C. Miłosz, Rodzie­wi­czów­na…, s. 28.