Komiksy na miarę wszech czasów. O Tadeuszu Baranowskim

Pra­wo peł­ne­go oby­wa­tel­stwa w kul­tu­rze i sztu­ce komiks pol­ski uzy­skał tak napraw­dę nie­daw­no: dłu­go bowiem postrze­ga­no go u nas jako dzie­dzi­nę nie­po­waż­ną i infan­tyl­ną; nawet i dziś cza­sem gdzieś ktoś chlap­nie coś o sty­lu „komik­so­wym” – w zna­cze­niu pro­stym i sche­ma­tycz­nym. Jak­by się nad tym zasta­no­wić, to jed­nak w sumie bar­dzo dziw­ne: prze­cież aku­rat tu, w Pol­sce, mie­li­śmy na wycią­gnię­cie ręki, na powszech­nym wido­ku, wybit­ny dowód na to, jak bar­dzo zło­żo­nym, sub­tel­nym i arty­stycz­nym medium może być komiks. Tym dowo­dem były dzie­ła Tade­usza Bara­now­skie­go.

Dzień po śmier­ci Bara­now­skie­go (zmarł 7 lip­ca tego roku) media spo­łecz­no­ścio­we wypeł­ni­ły się wspo­mnie­nia­mi czy­tel­ni­ków i wiel­bi­cie­li, w któ­rych nie­mal zawsze powta­rzał się ten sam motyw: wychowałem/łam się na jego komik­sach, ukształ­to­wał mnie, pamię­tam mój pierw­szy album… i tak dalej: natu­ral­ny w tej sytu­acji sen­ty­men­tal­ny ton. Więc gdy­by ktoś przy­glą­dał się temu z boku i nie miał szcze­gól­ne­go poję­cia, o co z tym Bara­now­skim zasad­ni­czo cho­dzi, mógł­by uznać, że, ot, opła­ku­je­my odej­ście inspi­ra­to­ra pacho­lę­cych zachwy­tów, żegna­my kogoś, kto po czę­ści ume­blo­wał nam dzie­ciń­stwo, kla­sycz­ny przy­pa­dek ide­ali­za­cji spo­wi­tej nostal­gicz­ną mgieł­ką. Owszem, nostal­gia też gra tu rolę, waż­ną dla indy­wi­du­al­nych czy­tel­ni­ków, ale sze­rzej patrząc, cho­dzi jed­nak o coś inne­go. Bara­now­ski napraw­dę – bez żad­nych emo­cjo­nal­nych taryf ulgo­wych czy wewnątrz­na­ro­do­wych pre­fe­ren­cji – był wiel­kim arty­stą komik­su i zosta­wił po sobie spu­ści­znę, któ­rej nie nazwał­bym „jed­ną z naj­ory­gi­nal­niej­szych w kra­ju”, tyl­ko „naj­ory­gi­nal­niej­szą” – i krop­ka.

Syn rzeź­bia­rza (jak wspo­mi­nał, dora­stał w domu, w któ­rym wszę­dzie wala­ły się barw­ne albu­my o sztu­ce) i absol­went Wydzia­łu Gra­fi­ki i Malar­stwa war­szaw­skiej ASP, wkro­czył na pole – wte­dy raczej polet­ko – komik­su w poło­wie lat 70., kie­dy to pod­jął współ­pra­cę z maga­zy­nem „Świat Mło­dych”. Pismo to, któ­re w owym cza­sie uka­zy­wa­ło się trzy razy w tygo­dniu i w odróż­nie­niu od więk­szo­ści ówcze­snych perio­dy­ków dla nie­let­nich mia­ło for­mę takiej „praw­dzi­wej” papie­ro­wej gaze­ty o dość dużym for­ma­cie, zapi­sa­ło się w anna­łach i pamię­ci czy­tel­ni­ków w znacz­nej mie­rze za spra­wą swo­jej ostat­niej stro­ny, tam bowiem publi­ko­wa­no komik­sy w odcin­kach. Poja­wia­ły się tam tak­że powieść i „Uśmiech nume­ru”, czy­li dow­ci­py: tej pierw­szej, przy­znam, zwy­kle nie czy­ta­łem, te dru­gie owszem, ale zde­cy­do­wa­nie naj­waż­niej­sze były wła­śnie komik­sy, dla któ­rych tak napraw­dę „Świat Mło­dych” się kupo­wa­ło (no dobra, foto­sy z akto­ra­mi czy zespo­ła­mi też mia­ły swo­ją war­tość, zwłasz­cza że tra­fia­ły się tam takie rary­ta­sy jak napi­na­ją­cy łuk Micha­el Pra­ed z Robi­na z Sher­wo­od albo Atreyu i jego siwy rumak z Nie­koń­czą­cej się opo­wie­ści). Trzy nume­ry tygo­dnio­wo ozna­cza­ły zwy­kle sześć plansz komik­su – to było cał­kiem przy­zwo­ite tem­po i de fac­to jedy­ne sta­bil­ne źró­dło dostę­pu do opo­wie­ści obraz­ko­wych: komik­so­we maga­zy­ny, takie jak „Relax”, były z zasa­dy efe­me­rycz­ne, a albu­my uka­zy­wa­ły się spo­ra­dycz­nie, nigdy się nie wie­dzia­ło kie­dy (prze­cież nie było jak spraw­dzić zapo­wie­dzi wydaw­ni­czych), a jak już je gdzieś „rzu­ci­li”, to wyprze­da­wa­ły się na pniu (do dziś pamię­tam ten kiosk, w któ­rym dwie oso­by przede mną jakaś pani kupi­ła ostat­ni egzem­plarz XIV księ­gi Tytu­sa, Rom­ka i A’Tomka). Pozwa­lam sobie na tę dygre­sję zasad­ni­czo po to, żeby pod­kre­ślić waż­ny fakt: komik­sy były towa­rem poszu­ki­wa­nym, przy­naj­mniej przez pew­ną – istot­ną, jak moż­na wno­sić po nakła­dzie „Świa­ta Mło­dych” – część nie­do­ro­słej popu­la­cji, któ­rej bar­dziej doskwie­ra­ły defi­cy­ty wydaw­ni­cze niż te apro­wi­za­cyj­ne.

Sześć plansz tygo­dnio­wo ozna­cza­ło znacz­ne potrze­by, toteż redak­cja współ­pra­co­wa­ła z róż­ny­mi pol­ski­mi rysow­ni­ka­mi i rysow­nicz­ka­mi, zda­rza­ły się tak­że prze­dru­ki (pirac­kie, jak rozu­miem) obco­ję­zycz­nych prac. „Świat Mło­dych” stał się nie­ba­wem staj­nią naj­lep­szych pol­skich twór­ców komik­so­wych: od lat 50. swo­je histo­ryj­ki zamiesz­czał tu Hen­ryk Jerzy Chmie­lew­ski, zna­ny jak Pap­cio Chmiel, to te łamy sta­ły się domem Janu­sza Chri­sty, wcze­śniej pra­cu­ją­ce­go dla gazet z Wybrze­ża, dla „ŚM” ryso­wał Jerzy Wró­blew­ski, tutaj debiu­to­wa­ła Szar­lo­ta Pawel, ta od Klek­sa – i wymie­niać moż­na by jesz­cze przez chwi­lę – tutaj wresz­cie zaist­niał komik­so­wo Tade­usz Bara­now­ski.

Pierw­sze pra­ce Bara­now­skie­go, ryso­wa­ne do cudze­go sce­na­riu­sza, nie były jakoś spe­cjal­nie wybit­ne – tak­że w opi­nii same­go rysow­ni­ka – toteż bar­dzo szyb­ko wziął w swo­je ręce odpo­wie­dzial­ność tak­że za tekst i fabu­łę. I oto, już w 1976 roku, na łamach „Świa­ta Mło­dych” poja­wia­ją się pierw­sze auten­tycz­nie bara­now­skie komik­sy, ta roz­po­zna­wal­na od pierw­sze­go rzu­tu oka kre­ska, ta kolo­ry­sty­ka oraz abso­lut­nie ory­gi­nal­ne histo­rie, peł­ne języ­ko­wej fine­zji, wie­lo­znacz­no­ści, gier słów, zaska­ku­ją­cych roz­wią­zań fabu­lar­nych i gra­ficz­nych, poetyc­kie i komicz­ne jed­no­cze­śnie. Już wte­dy, na tle ówcze­snej komik­so­wej kon­ku­ren­cji, było widać, że Bara­now­ski to zja­wi­sko odręb­ne. Jeśli jakiś doro­sły wziął wów­czas numer „ŚM” do ręki i tyl­ko rzu­cił okiem na kolej­ny odci­nek przy­gód Kudłacz­ka i Bąbel­ka albo pro­fe­sor­ka Ner­wo­sol­ka, mógł uznać, że to po pro­stu cie­ka­wy komiks dla dzie­ci; ale jeśli prze­czy­tał tekst i wszedł w fabu­łę, musiał zdać sobie spra­wę, że tu się dzie­je coś wyjąt­ko­we­go. Ówcze­śni rysow­ni­cy bywa­li napraw­dę dosko­na­li – jeśli cho­dzi o komiks humo­ry­stycz­ny, Janusz Chri­sta repre­zen­to­wał poziom świa­to­wy, był też świet­nym sce­na­rzy­stą; gdy­by pra­co­wał w Bel­gii czy Fran­cji, jak rów­ny z rów­nym obco­wał­by z naj­lep­szy­mi tam­tej­szy­mi wir­tu­oza­mi piór­ka i pędzel­ka; Jerzy Wró­blew­ski był pierw­szo­rzęd­nym rysow­ni­kiem reali­stycz­nym, cał­kiem nie­źle też czuł się w kon­wen­cji bar­dziej kary­ka­tu­ral­nej; że nie wspo­mnę o Grze­go­rzu Rosiń­skim, o któ­re­go już wte­dy upo­mniał się zachod­ni rynek komik­su – nie­mniej moż­na by zary­zy­ko­wać tezę, że wpi­sy­wa­li się w jakiś ist­nie­ją­cy nurt, że byli wybit­ni w okre­ślo­nej dys­cy­pli­nie; na tym tle Bara­now­ski odsta­wał, tak sty­lem gra­ficz­nym, jak tek­sto­wym.

Z łamów gaze­ty dro­ga wio­dła do wydań albu­mo­wych – oczy­wi­ście trwa­ło to wszyst­ko znacz­nie dłu­żej niż dziś wyda­je nam się natu­ral­ne. W 1980 roku Bara­now­ski ogła­sza swój pierw­szy komiks w for­mie książ­ko­wej, tytuł jak z Gał­czyń­skie­go czy Sztau­dyn­ge­ra – Na co dybie w wie­lo­ry­bie czu­bek nosa Eski­mo­sa – kry­je dwie czę­ści: W pusty­ni i w pasz­czy, czy­li przy­go­dy Kudłacz­ka i Bąbel­ka wśród zwie­rząt, oraz pery­pe­tie Orient Mena (dwaj pierw­si odby­wa­ją spo­tka­nia w świe­cie ukry­tym we wnę­trzu wie­lo­ry­ba, Orient Mena zaś prze­śla­du­je pewien namol­ny Eski­mos – tytuł cało­ści zatem wca­le nie jest tak absur­dal­ny, jak moż­na by sądzić); w obu przy­pad­kach mamy do czy­nie­nia z for­mą epi­zo­dycz­ną, to zna­czy każ­da stro­na to zamknię­ta całost­ka, acz wszyst­kie spię­te są fabu­lar­ną klam­rą. A potem przy­szły kolej­ne, z dzi­siej­szej per­spek­ty­wy wiel­ki kanon Bara­now­skie­go: Skąd się bie­rze woda sodo­wa (i nie tyl­ko) (1982) – zawie­ra­ją­cy przy­go­dy Kudłacz­ka i Bąbel­ka na Dzi­kim Zacho­dzie, z udzia­łem niby dru­go­pla­no­wej, ale iko­nicz­nej posta­ci Wodza Wiel­kie­go Nie­po­ko­ju, oraz pierw­szą przy­go­dę pro­fe­sor­ka Ner­wo­sol­ka i Ento­mo­lo­gii Motyl­kow­skiej; Antre­sol­ka pro­fe­sor­ka Ner­wo­sol­ka (1985) – kosmicz­na i mor­ska podróż pro­fe­so­ra i jego asy­stent­ki, do któ­rych dołą­cza pier­wot­nie zło­wro­gi, a z cza­sem sym­pa­tycz­ny cza­row­nik Hokus-Pokus; Podróż smo­kiem Diplo­do­kiem (1986), w któ­rym na plan pierw­szy wysu­wa się ów cza­row­nik podró­żu­ją­cy w cza­sie wraz z mło­dym dino­zau­rem… I tu zawie­szam wyli­czan­kę, bo w latach 80. i na samym począt­ku 90. uka­za­ło się tych albu­mów jesz­cze tro­chę, zanim po krót­kiej wydaw­ni­czej eufo­rii prze­ło­mu kapi­ta­li­stycz­ne­go, kie­dy poja­wi­ło się w Pol­sce nie­co nowych wydaw­nictw, a te syp­nę­ły głów­nie zachod­ni­mi komik­sa­mi, przy­szła wiel­ka komik­so­wa smu­ta. Do koń­ca ostat­niej deka­dy dwu­dzie­ste­go wie­ku rynek komik­so­wy w Pol­sce wła­ści­wie zamarł, owszem, uka­zy­wa­ło się tro­chę tytu­łów spod zna­ku Disneya, nie­co komik­sów super­bo­ha­ter­skich, kolej­ne albu­my Aste­rik­sa i Thor­ga­la, kil­ka under­gro­un­do­wych pism, nie­wie­le wię­cej. Wyda­wa­ło się wów­czas, że pol­scy komik­sia­rze wygi­ną jak krew­ni Diplo­do­ka.

Wcze­śniej, w latach 80., Bara­now­ski wyje­chał na pewien czas do Bel­gii, by, korzy­sta­jąc z kon­tak­tów Grze­go­rza Rosiń­skie­go, któ­ry odniósł w świe­cie fran­ko­foń­skim nie­wąt­pli­wy suk­ces, spró­bo­wać sił w realiach Zacho­du. W wywia­dzie udzie­lo­nym Macie­jo­wi Parow­skie­mu i opu­bli­ko­wa­nym na łamach „Komik­su. Fan­ta­sty­ki” (nr 1/6/1989) – pod wymow­nym, acz nada­nym pew­nie przez wywia­du­ją­ce­go, a nie wywia­do­wa­ne­go tytu­łem Poeta w salo­nie por­no? – Bara­now­ski cierp­ko pod­su­mo­wał to doświad­cze­nie: tak, rynek zachod­ni jest pro­fe­sjo­nal­ny, otwie­ra moż­li­wo­ści, zapew­nia roz­wój („Pod­czas dzie­się­ciu mie­się­cy współ­pra­cy zro­bi­łem więk­szy postęp niż u nas w cią­gu pięt­na­stu lat” – dekla­ru­je arty­sta), ale zara­zem dła­wi ory­gi­nal­ność; tam nie ma miej­sca na wła­sny styl, no chy­ba że jesteś Moebiu­sem czy kimś z wąskiej garst­ki tuzów. Dro­ga do zachod­niej sła­wy osta­tecz­nie oka­za­ła się śle­pą ulicz­ką.

Pierw­szą ozna­ką koń­ca komik­so­wej smu­ty było pismo „Świat Komik­su”, któ­re zaczę­ło się uka­zy­wać od wio­sny 1998 roku i z cza­sem prze­ro­dzi­ło w komik­so­wy imprint wydaw­nic­twa Egmont, a to osta­tecz­nie dopro­wa­dzi­ło do sta­nu dzi­siej­sze­go, kie­dy to w kra­ju dzia­ła kil­ka­dzie­siąt wyspe­cja­li­zo­wa­nych w komik­sach ofi­cyn, dostar­cza­ją­cych co mie­siąc takiej masy pre­mier, że nawet naj­więk­szy fana­tyk nie jest w sta­nie tego ogar­nąć. Na okład­ce pierw­sze­go nume­ru „Świa­ta Komik­su” wid­niał malut­ki Orient Men, w środ­ku zna­leźć moż­na było jego nową przy­go­dę – Bara­now­ski wra­cał do gry. Choć w realiach ryn­ko­wych prze­ło­mu wie­ków nie było to takie pro­ste.

Tu śle­dze­nie biblio­gra­fii Bara­now­skie­go robi się moc­no skom­pli­ko­wa­ne. Komik­sy wzna­wia­no, ale czę­sto zna­ne tytu­ły kry­ły nie­co inne tre­ści: na przy­kład Orient Men. Fore­wer na zawsze (2002) zawie­rał epi­zo­dy z „Rela­xu”, kom­plet­ną histo­ryj­kę z Na co dybie w wie­lo­ry­bie… oraz świe­że epi­zo­dy ze „Świa­ta Komik­su”; nowa edy­cja Skąd się bie­rze woda sodo­wa (2004) mie­ści­ła przy­go­dę pod tym wła­śnie tytu­łem – czy­li Kudła­czek i Bąbe­lek na Dzi­kim Zacho­dzie, acz ze zmo­dy­fi­ko­wa­ny­mi nie­co tek­sta­mi – do tego W pusty­ni i w pasz­czy, czy­li zwie­rzę­ce spo­tka­nia zna­ne z Na co dybie w wie­lo­ry­bie… oraz detek­ty­wi­stycz­ne histo­ryj­ki z cyklu Za-gat­ki, któ­re z kolei są waria­cją na temat przy­gód detek­ty­wa z tomi­ku 3 przy­go­dy Sher­loc­ka Bom­bla. Ponad­to znie­chę­co­ny opo­rem pro­fe­sjo­nal­nych wydaw­ców Bara­now­ski zaczął wyda­wać albu­my dostęp­ne tyl­ko w obie­gu kolek­cjo­ner­skim, takie jak Tfff­fuj! Do bani z takim komik­sem! (2005, w nakła­dzie pię­ciu­set pięć­dzie­się­ciu nume­ro­wa­nych egzem­pla­rzy), acz tomy te w ostat­nich latach docze­ka­ły się wzno­wień już w nor­mal­nym obie­gu.

Sło­wem, wydaw­ni­czo dzia­ło się wie­le, do tego docho­dzą wysta­wy, pań­stwo­we odzna­cze­nia oraz hoł­dy czy­tel­ni­ków, przy­bie­ra­ją­ce cza­sem tak­że for­my wydaw­ni­cze – uka­zał się na przy­kład album z rysun­ka­mi pol­skich komik­sia­rzy na cześć boha­te­rów Bara­now­skie­go, czy też tom, w któ­rym róż­ne oso­by nie tyl­ko z komik­so­we­go świat­ka wybie­ra­ją swo­ją ulu­bio­ną stro­nę czy kadr z prac mistrza i okra­sza­ją je komen­ta­rzem czy wspo­mnie­niem. Kla­syk i to uzna­ny – tak moż­na bez wąt­pie­nia okre­ślić Tade­usza Bara­now­skie­go na pod­sta­wie tego, co się w ostat­nich latach wokół nie­go dzia­ło.

Obec­nie w Pol­sce już ponad dwie deka­dy trwa komik­so­wa bonan­za, któ­ra nie ma nic wspól­ne­go z cza­sa­mi, kie­dy to cze­ka­ło się na nume­ry „Świa­ta Mło­dych”, żeby wyciąć kolej­ny odci­nek i wykle­ić go sobie na kart­kę z blo­ku tech­nicz­ne­go, albo sta­ło w kolej­ce do kio­sku, czu­jąc, jak w ser­cu top­nie­je nadzie­ja. Dziś mamy dostęp do komik­sów z całe­go świa­ta, w naj­róż­niej­szych sty­lach, podej­mu­ją­cych sze­ro­ki wachlarz tema­tów, od komer­cyj­nych czy­ta­deł, przez kla­sy­ki retro, po naj­śmiel­sze arty­stycz­ne eks­pe­ry­men­ty. Jest tego wię­cej, jak się rze­kło, niż kto­kol­wiek dał­by radę prze­czy­tać. A mimo to nadal wra­ca­my do Bara­now­skie­go. Dla­cze­go?

Jak już usta­li­li­śmy, przez nostal­gię też, owszem. Nostal­gia to potęż­na siła napę­do­wa. Ale z per­spek­ty­wy dekad widać bar­dzo wyraź­nie, że tak jak Bara­now­ski był ory­gi­na­łem na tle epo­ki, tak do dziś nim pozo­sta­je; jego doro­bek napraw­dę jest nie­tu­zin­ko­wy, a nie tyl­ko wyda­wał się takim w kon­tek­ście sprzed dekad.

Jest to mate­ria na znacz­nie więk­szy tekst niż niniej­szy, ale spró­buj­my doko­nać choć­by ogól­ne­go roz­bio­ru kor­pu­su dzieł Tade­usza Bara­now­skie­go na czyn­ni­ki pierw­sze, żeby wska­zać te pola, któ­re prze­są­dza­ją o jego wyjąt­ko­wo­ści.

Po pierw­sze: lite­rac­kość.

To chy­ba pierw­sza rzecz, o jakiej wspo­mi­na­ją ci, któ­rzy ota­cza­ją komik­sy Bara­now­skie­go kul­tem; rzecz w sumie dość dziw­na w gatun­ku, któ­ry, jak by nie patrzeć, gra­ficz­no­ścią stoi. Bara­now­ski był twór­cą ope­ru­ją­cym języ­kiem na pozio­mie poety wir­tu­oza, god­nym spad­ko­bier­cą linii Tuwim–Gałczyński–Kabaret Star­szych Panów, któ­ry z wie­lo­znacz­no­ści słów, współ­brz­mień dźwię­ko­wych i zna­cze­nio­wych oraz innej maści prak­tyk kalam­bu­ry­stycz­nych i sło­wo­twór­czych uczy­nił filar swo­je­go ist­nie­nia w języ­ku: to nie jest oka­zjo­nal­na przy­pra­wa, tyl­ko trzon. Licz­ba cyta­tów, powie­dzo­nek czy nawet całych dia­lo­gów, któ­re z kadrów Bara­now­skie­go prze­szły do języ­ka potocz­ne­go, jest trud­na do osza­co­wa­nia, ale na pew­no ogrom­na: te wszyst­kie jagry­sy, tygry­sy i ongry­sy, zasło­nię­te for­te­pia­ny i zafor­te­pia­nio­ne sło­nie czy cała sekwen­cja Wodza Wiel­kie­go Nie­po­ko­ju z dow­ci­pem o Gąsce Bal­bin­ce – mój oso­bi­sty fawo­ryt, któ­re­go nie­rzad­ko uży­wam, to „wstyd i hań­ba, wolał­bym ocet”, zwy­kle spo­ty­kam się jed­nak z bra­kiem zro­zu­mie­nia w oczach roz­mów­ców – to jest potęż­ny skar­biec komik­so­wych skrzy­dla­tych słów i wyra­żeń. Pew­nie, ist­nie­ją inni sce­na­rzy­ści, któ­rzy z języ­ko­wych wygi­ba­sów uczy­ni­li swo­ją broń i znak roz­po­znaw­czy, jak choć­by René Goscin­ny: kto czy­tał przy­go­dy Aste­rik­sa bądź Izno­gu­da wie, jak dobry był Goscin­ny w te kloc­ki. Tyle że u Bara­now­skie­go idzie­my o szcze­bel bądź dwa wyżej, u nie­go te języ­ko­we wie­lo­znacz­no­ści prze­kła­da­ją się na akcję, kształ­tu­ją tok wyda­rzeń; to nie tyl­ko uro­cze słow­ne potycz­ki trzy­ma­ją­ce się ramek dym­ków, tyl­ko zasad­ni­cza mate­ria, z któ­rej zbu­do­wa­ne są jego świa­ty. Tekst u Bara­now­skie­go jest rów­no­praw­nym akto­rem opo­wia­da­nych histo­rii, a choć lite­rac­kie eks­pe­ry­men­ty tu widocz­ne moż­na sko­ja­rzyć z pew­ny­mi inno­wa­cja­mi zna­ny­mi z histo­rii lite­ra­tu­ry – czyż powta­rza­ją­ce się na każ­dej stro­nie stresz­cze­nia przy­gód Orient Mena nie są odpo­wied­ni­kiem Ćwi­czeń sty­li­stycz­nych Quene­au? – to prze­cież tu zosta­ły wprzę­gnię­te w opo­wieść gra­ficz­ną, sta­ły się surow­cem innej niż po pro­stu lite­rac­ka opo­wie­ści.

To zaś pro­wa­dzi nas do dru­giej kwe­stii: kon­struk­cji fabuł. Przy­naj­mniej te naj­waż­niej­sze albu­my Bara­now­skie­go mają struk­tu­rę dwo­ja­ką: bar­dzo czę­sto opie­ra­ją się na sche­ma­cie epi­zo­dycz­nym, to zna­czy każ­da plan­sza albo każ­de dwie plan­sze opo­wia­da­ją jed­ną zamknię­tą przy­go­dę, sta­no­wią całost­kę z efek­tow­nym otwar­ciem i zwień­czo­ną puen­tą. Są to pomy­sło­we, czę­sto opar­te na absur­dzie bądź zaska­ku­ją­cym toku sko­ja­rzeń serie scen. Zara­zem jed­nak, kie­dy czy­ta­my całość, a nie poje­dyn­cze odcin­ki, widzi­my, że ist­nie­je głów­na linia fabu­lar­na, pewien kon­cept, oś – i jest ona nie­oczy­wi­sta, zaska­ku­ją­ca, bar­dzo czę­sto wręcz meta­fi­zycz­na. W pusty­ni i w pasz­czy to seria wywia­dów Kudłacz­ka i Bąbel­ka ze zwie­rzę­ta­mi, ale wszyst­kie one odby­wa­ją się we wnę­trzu wie­lo­ry­ba – czy też raczej w anty­świe­cie, do któ­re­go nasi boha­te­ro­wie tra­fia­ją, gdy poły­ka ich ów wiel­ki mor­ski ssak; w fina­le zaś, kie­dy przy­go­dy są już zakoń­czo­ne i podróż­ni­cy sia­da­ją do zasłu­żo­ne­go posił­ku, z poda­ne­go na stół jaj­ka wyklu­wa się ten­że (?) wie­lo­ryb. Albo pierw­sza wypra­wa pro­fe­sor­ka Ner­wo­sol­ka i jego asy­stent­ki Ento­mo­lo­gii: boha­te­ro­wie mie­li lecieć w kosmos, sły­szą jed­nak woła­nie ze stud­ni, wpa­da­ją do niej i tam wędru­ją przez alter­na­tyw­ny świat, a wędrów­ka ta dopro­wa­dza ich osta­tecz­nie do wnę­trza obraz­ka wiszą­ce­go w gabi­ne­cie pro­fe­so­ra (jest to drze­wo­ryt zna­ny jako ryci­na Flam­ma­rio­na, bar­dzo tu nie­przy­pad­ko­wy) – tyle że gdy ów z nie­go wyska­ku­je, lądu­je na bia­łej kart­ce papie­ru leżą­cej na biur­ku auto­ra… Jest w tym nie tyl­ko świa­to­twór­czy roz­mach, ale i spo­ra daw­ka meta­fi­zycz­nych cia­rek, jakich nie powsty­dził­by się sam Jor­ge Luis Bor­ges.

Po trze­cie: Bara­now­ski stwo­rzył wyjąt­ko­wą gale­rię posta­ci. Wia­do­mo: komiks, tak jak lite­ra­tu­ra czy film, boha­te­ra­mi stoi; stwo­rzysz prze­ko­nu­ją­cą oso­bo­wość, czy­tel­ni­cy i widzo­wie będą za nią podą­żać. Pod tym wzglę­dem Bara­now­ski roz­mach miał zupeł­nie nie­sa­mo­wi­ty, bo prze­cież obok głów­nych boha­te­rów poja­wia się u nie­go cała masa posta­ci dru­go­pla­no­wych, a cza­sa­mi nawet zupeł­nie epi­zo­dycz­nych, któ­re moc­no zapa­da­ją w pamięć, potra­fią na kil­ku kadrach zyskać wyra­zi­sty cha­rak­ter. To na pew­no w znacz­nej mie­rze kwe­stia same­go sty­lu ryso­wa­nia, zupeł­nie nie­sza­blo­no­we­go, przez któ­ry nie zawsze potra­fi­my przy­po­rząd­ko­wać „gatun­ko­wo” poszcze­gól­ne isto­ty (kim lub czym jest E.U. Geniusz albo dwaj zie­lon­ka­wi goli­bro­do­wie, z któ­rych usług [nie] korzy­sta Orient Men?), ale tak­że fakt, że obsa­dza­ne są te posta­ci w moc­nych rolach i wypo­wia­da­ją wyra­zi­ste kwe­stie. Sam autor przy­zna­wał, że spo­ra część jego boha­te­rów ma sobie istot­ną cząst­kę jego same­go, na przy­kład ele­ment ner­wo­wo­ści – któ­ra fak­tycz­nie wyda­je się cha­rak­te­ro­lo­gicz­nym lejt­mo­ty­wem: imię pro­fe­so­ra i wodza mówią za sie­bie, nie oni jed­ni cier­pią tu jed­nak na pew­ną neu­ro­tycz­ność.

Czwar­ty aspekt wiel­ko­ści Bara­now­skie­go to tak napraw­dę cały sze­reg ele­men­tów, któ­re skła­da­ją się na to, co może­my nazwać war­stwą gra­ficz­ną. Dla komik­su, wia­do­mo, rzecz pod­sta­wo­wa. I na tym polu Bara­now­ski jawi się jako cią­gły inno­wa­tor i poszu­ki­wacz: od pro­jek­tu posta­ci, przez nie­sa­mo­wi­tą kolo­ry­sty­kę, po kadro­wa­nie i kom­po­no­wa­nie plansz – pomy­sło­wość auto­ra nie ma gra­nic. I cza­sa­mi zda­rza się tak, że kadr zosta­je roz­sa­dzo­ny, stro­na komik­su prze­ni­co­wa­na – pęka umow­na gra­ni­ca for­my. To nas pro­wa­dzi do pią­te­go aspek­tu, któ­ry nazwał­bym meta­ko­mik­so­wo­ścią, czę­sto mówi się też w tym kon­tek­ście o burze­niu czwar­tej ścia­ny, choć u Bara­now­skie­go cho­dzi nie tyl­ko o zatar­cie gra­ni­cy mię­dzy świa­tem komik­su a naszym, ale cza­sem tak­że o pod­wa­że­nie mate­rial­no­ści komik­su. Sam autor poja­wia się w swo­im dzie­le wie­lo­krot­nie: dys­kret­nie, jako źró­dło przy­pi­su czy komen­ta­rza, albo wprost, widocz­ny, zasad­ni­czo tyłem albo z boku. Pro­fe­so­rek Ner­wo­so­lek uty­ka na kart­ce papie­ru i pro­si auto­ra o nary­so­wa­nie swo­ich przy­gód na nowo – widzi­my przy oka­zji biur­ko i przy­bo­ry rysun­ko­we; Kudła­czek i Bąbe­lek w wyni­ku zaklę­cia rzu­co­ne­go przez dżin­na tra­fia­ją do bia­ło-czar­nej i pustej prze­strze­ni, pro­szą więc auto­ra, by nary­so­wał tło oraz kolo­ry (o to dru­gie nie­zbyt grzecz­nie, więc wszyst­ko będzie w pla­mach); tsu­na­mi w oko­li­cy Trój­ką­ta Ber­mudz­kie­go prze­wra­ca kadry, przez co Ento­mo­lo­gia i pro­fe­sor muszą wyjść na bia­łą prze­strzeń mię­dzy nimi, żeby je porząd­nie usta­wić na stro­nie; zaś na koń­cu kosmicz­nej podró­ży z Antre­sol­ki… poja­wia się Mól Książ­ko­wy, któ­ry zaczy­na zże­rać rysu­nek, tak że zosta­ją z nie­go strzę­py i w znacz­nej mie­rze pusta bia­ła kart­ka.

Te wszyst­kie ele­men­ty oczy­wi­ście współ­gra­ją ze sobą, nakła­da­ją się na sie­bie i wza­jem­nie się napę­dza­ją, co dobrze una­ocz­nia choć­by ostat­nia stro­na z kosmicz­nej przy­go­dy pro­fe­so­ra i asy­stent­ki: po środ­ku pustej stro­ny widzi­my Mola Książ­ko­we­go, któ­ry patrząc nam, czy­tel­ni­kom, w oczy, oświad­cza z kwa­śną miną: „Był to nie pierw­szy i nie ostat­ni przy­kład uci­sku mola przez czło­wie­ka. Żegnam. Idę na kul­kę naf­ta­li­ny”.

W przy­wo­ła­nej wcze­śniej roz­mo­wie z Macie­jem Parow­skim Tade­usz Bara­now­ski wypo­wia­da taką myśl: „Czu­ję się nadal przede wszyst­kim mala­rzem. Ryso­wa­nie komik­sów, pisa­nie sce­na­riu­szy bawi mnie, spra­wia mi praw­dzi­wą przy­jem­ność. Mimo to nie jest dla mnie jedy­ną ambi­cją bycie naj­lep­szym rysow­ni­kiem od komik­sów”. Z cza­sem, kie­dy przy­szły uzna­nie i hono­ry, Bara­now­ski musiał mieć świa­do­mość, czym jego komik­sy sta­ły się dla całe­go poko­le­nia czy­tel­ni­ków, choć być może wciąż nie uwa­żał ich za rzecz naj­waż­niej­szą. To zna­ny sche­mat: Cervan­tes nie powa­żał spe­cjal­nie Don Kicho­ta, myślał, że przej­dzie do wiecz­no­ści za spra­wą swo­ich nie­czy­tel­nych dziś poema­tów; Tove Jans­son mia­ła dość Mumin­ków – wiel­cy nie zawsze traf­nie typu­ją to, co w oczach potom­nych prze­są­dzi o ich wiel­ko­ści. Nie jestem pewien, co tak napraw­dę myślał Tade­usz Bara­now­ski o Kudłacz­ku, Bąbel­ku, Ner­wo­sol­ku, Ento­mo­lo­gii, Orient Menie i innych – ale jestem prze­ko­na­ny, że to oni sta­no­wią jego prze­pust­kę do wiecz­no­ści. A jeśli nie wiecz­no­ści, bo to może za duże sło­wo, to co naj­mniej do chwi­li, w któ­rej poja­wi się jakiś Mól Komik­so­wy i wszyst­ko zeżre.